Andrzej Zybertowicz

Pociąg do Polski 
Polska do pociągu

Warszawa 2011

Tym funkcjonariuszom polskich tajnych służb, którzy wierzą w nasz kraj.

Copyright © by Andrzej Zybertowicz

Wydanie I 

ISBN: 978-83-61344-24-

Projekt okładki:

Jarosław Kozikowski

Redakcja i korekta:

Julia Matulewicz

Zdjęcie autora dzięki uprzejmości Instytutu Sobieskiego www.sobieski.org.pl

Wydawca:

Wydawnictwo PROHIBITA Paweł Toboła-Pertkiewicz 

www.prohibita.pl 

wydawnictwo@prohibita.pl 

Tel: 22 424 37 36

Sprzedaż książki w Internecie:

Podziękowania

Badaczowi, którego praca jest jego pasją, często żal odchodzić od specjalistycznych lektur, dociekań, seminaryjnych debat oraz pisania tekstów teoretycznych. A komentatorska obecność w przestrzeni społecznej jest czasochłonna. To, iż od kilku lat analizuję nasze życie publiczne, zawdzięczam dziennikarzom, którzy proszą o wypowiedź, ale jeszcze bardziej tym licznym Polakom, którzy, przy okazji moich wykładów lub też po prostu na ulicy, podchodzą i mówią: „dzięki panu to, co czuję, jest obecne w mediach; proszę dalej komentować i analizować! ”. Za wszystkie takie głosy – serdecznie dziękuję.

Wdzięczny też jestem Wydawcy, Panu Pawłowi Tobole-Pertkiewiczowi za wystąpienie z inicjatywą wydania książkowego wyboru mej publicystyki oraz za rzeczową współpracę podczas przygotowywania książki.

Specjalne podziękowania rezerwuję dla osoby szczególnej. Mojej żonie Kasi wdzięczny jestem za to, że – zgodnie ze swą „polityką”, by wydobywać ze mnie to, co najlepsze – mozolnie przekopując się przez stosy wycinków prasowych, dokonała surowej oceny mojej dość obfitej publicystyki z ostatnich dziesięciu lat i wybrała teksty, które Czytelnik ma teraz przed sobą.

Andrzej Zybertowicz

Zamiast przedmowy: Moje zauroczenie Trzecią RP...

Wypowiedź w dyskusji: „Marzyciele i kontestatorzy, czyli co nam zostało z Trzeciej RP”, Dziennik. Magazyn – Europa, 25-26 kwietnia 2009

Moje zauroczenie III RP i jej elitami trwało trochę ponad trzy lata. Przy końcu PRL nastroje społeczne bywały tak mroczne, że to, co działo się począwszy od Okrągłego Stołu odbierałem jako mocno wykraczające poza moje oczekiwania. Rzecz jasna pozytywnie.

Nadzieje Okrągłego Stołu

Rozmowy okrągłostołowe obserwowałem z dużą nadzieją. Rezultaty jawiły mi się jako sukces. Marginalnie uczestniczyłem wówczas w jakichś inicjatywach podziemnej toruńskiej „Solidarności” na rzecz wprowadzenia naszych przedstawicieli do parlamentu. Uważałem wtedy (a pamiętam, że inni myśleli podobnie), że jeśli w parlamencie kontraktowym uda nam się mieć choćby 10 procent posłów, będzie to poważny sukces, wyłom, w oparciu o który będzie można dalej pracować nad rozszczelnianiem komunizmu, odbudową struktur „S”, tworzeniem przyczółków dla wolnej Polski. Społeczeństwo dostanie możliwość choćby skromniutkiego kontrolowania władzy, co ograniczy represje i arbitralność decyzji rządzących.

Nie zdawałem sobie na początku sprawy ze skali wyborczego zwycięstwa, dopóki w dzień czy dwa po wyborach 4 czerwca kolega z Warszawy nie zadzwonił i nie uświadomił mi znaczenia tego, że odrzucono listę krajową. To był początek faktycznego przełomu.

Pamiętam, że gdy niedługo potem czytałem w paryskiej Kulturze rozmowę z Krzysztofem Wyszkowskim krytykującym, wręcz dezawuującym rozmowy Okrągłego Stołu, byłem zaskoczony. Gdy po latach zajrzałem do tego egzemplarza Kultury, moje notatki na marginesach tego wywiadu wyglądały tak: „To spiskowe myślenie! ”. Rząd Tadeusza Mazowieckiego przyjąłem z entuzjazmem i poczuciem, że dokonała się autentyczna zmiana. Połączenie ludzi Solidarności i komunistów traktowałem jako naturalną cenę za negocjacyjny, ewolucyjny charakter zmian. Pamiętam, że nawet gdy wybuchła już wojna na górze, pozostawałem idealistycznym inteligenckim romantykiem, obserwatorem czytającym z nadzieją Gazetę Wyborczą, którego raziła brutalność tego pierwszego politycznego konfliktu. Posunięcia Lecha Wałęsy wydawały mi się „nieestetyczne”. W istocie wystarczyłoby przeczytać porządny podręcznik politologiczny opisujący codzienne funkcjonowanie demokracji zachodnich, by znaleźć przykłady ostrzejszych sporów politycznych, ale wtedy nie rozumiałem, że jedność – jako pewien parawan różnic ideowych i interesów – nie może długo trwać. Wartość odzyskanej wolności była tak wielka, a moja radość tak naiwna, że byłem gotów uznać wiele argumentów Wyborczej przeciwko krytykom wad systemu, który przecież dopiero się tworzył i wydawał się faktycznym zerwaniem ze starym reżimem.

Pierwsze wątpliwości

Gdy na początku lat 90. usłyszałem sejmową wypowiedź Romana Bartoszcze na temat agentów wśród posłów i senatorów „Solidarności” i pierwsze wypowiedzi Jarosława Kaczyńskiego o potrzebie walki z korupcją, tezy o jej systemowym charakterze, odbierałem to z pewnym zdziwieniem, nawet zdenerwowaniem, jako psucie pięknego wizerunku naszej rodzącej się demokracji. Z podobną niechęcią traktowałem wezwania do dekomunizacji. Wydawało mi się, że obecność komunistów w różnych ważnych instytucjach nowego państwa i społeczeństwa to zrozumiała, wcale niewygórowana cena za zmianę, o której tak szybkim nadejściu w drugiej połowie lat 80. nawet nie marzyłem.

Między rokiem 1989 a pierwszą połową roku 1992 w zasadzie „kupowałem” diagnozy Wyborczej, która była najważniejszą gazetą, jaką ówcześnie czytałem. Czy dlatego, że skutecznie indoktrynowała, czy dlatego, że jej diagnozy pokrywały się z moim entuzjazmem z powodu odzyskania przestrzeni bycia „u siebie” – nie wiem. Może jedno i drugie.

Pamiętam dwa wydarzenia, które odebrały mi wiarę w autentyczność demokracji po roku 1989, a w każdym razie w głębię zerwania z komunizmem. Pierwsze wydarzenie to przemówienie Jana Olszewskiego 4 czerwca [1992 roku], które oglądałem w telewizji na żywo. Olszewski wszedł na mównicę sejmową, powiedział, że prawdopodobnie za chwilę jego rząd zostanie odwołany i spokojnie przedstawił swój punkt widzenia. Zaskoczyła mnie różnica między jego realnym zachowaniem, stylem argumentacji, a tym jego wizerunkiem, jaki dostrzegałem w tekstach Wyborczej. Gazeta dawała mi obraz Olszewskiego jako oszołoma, człowieka niebezpiecznego, którego w ogóle nie można brać na poważnie.

Nagle, oglądając to jego przemówienie, myślę sobie: to przecież rozsądny człowiek, dojrzały patriota, który nie trzyma się władzy za wszelką cenę, tylko przedstawia kryteria, dla których warto tę władzę sprawować i w imię obrony których można nawet ją stracić. Jego diagnoza jakoś mnie przekonuje, napięcie polityczne, jakie go w tym momencie otacza, łącznie z odwołaniem jego rządu, uwiarygodnia to, co on sam mówi.

Drugie wydarzenie było podobnej natury. Raz czy drugi przeczytałem Tygodnik Solidarność, który także okazał się czymś zupełnie innym, aniżeli wynikałoby to z przekazu Gazety Wyborczej. Ciekawe dyskusje, szerokie spektrum poglądów, żadnych rażących, autorytarnych czy antydemokratycznych treści. To się złożyło na niemal szokowy dysonans poznawczy, utratę wiary w wiarygodność mego głównego źródła wiedzy o Polsce wyłaniającej się po roku 1989. Te dwie okoliczności poprzedziły bardziej systematyczną przebudowę moich poglądów w kwestii autentyczności demokracji i przełomu ustrojowego.

W uścisku służb

Kluczową fazą utraty wiary w autentyczność demokracji i elit III RP było zapoznanie się – w tygodniach po obaleniu rządu Jana Olszewskiego – z całymi seriami okołolustracyjnych tekstów, które przewaliły się wtedy przez media, w tym z wywiadami z ludźmi służb, oficerami prowadzącymi, dawnymi TW. W sumie materiały te miały uwiarygodniać wersję rzeczywistości bronioną przez środowiska, które obaliły Olszewskiego. Ale dla mnie, nawet przy dość prostej analizie, materiały te wzmacniały stare wątpliwości i rodziły nowe. Ciekawe było także ich wyraźne użycie w politycznej grze – pojawienie się w mediach i dość szybkie zniknięcie, kiedy zdaniem redaktorów Gazety Wyborczej, Polityki itp. spełniły już swoje zadanie. W intencji pism i osób publikujących te materiały miały one chyba demaskować szaleństwo zwolenników lustracji, ale dla mnie, w coraz bardziej przekonujący sposób, potwierdzały istnienie owego ukrytego mechanizmu, z którym walkę podjął rząd Olszewskiego i za sprawą którego poległ.

Efektem namysłu nad tą falą tekstów stała się moja książka W uścisku tajnych służb: upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy [wydana w 1993 r.], której pierwszą wersję ukończyłem w kilka miesięcy po obaleniu rządu Olszewskiego. Materiały prasowe, które miały skompromitować zwolenników lustracji, zebrane razem i skonfrontowane ze sobą, częściowo odsłoniły agenturalną maszynerię komunistycznego państwa. Odsłoniły zarazem – co było ważniejsze – że maszyneria ta wcale nie została zdemontowana. Moja książka zawierała partie publicystyczne, ale była też próbą socjologicznej analizy zawierającą interpretacje licznych danych, opatrzone starannymi przypisami.

Losy książki potwierdziły jej podstawowe tezy. Kłopoty ze znalezieniem wydawcy, dziwne zachowania niektórych z nich, najpierw zainteresowanych (bo temat gorący), ale potem przestraszonych. Reakcja na nią moich kolegów socjologów, akademików, ale także publicystów – w postaci odmowy rzeczowej dyskusji. Można się oczywiście z poszczególnymi tezami albo nawet głównymi założeniami tej książki nie zgadzać, ale dziwne było przemilczenie pracy, która w sposób systematyczny podjęła gorący i doniosły dla Polski temat. Zastanawiające były też zachowania niektórych profesorów na nielicznych spotkaniach autorskich – na przykład na Uniwersytecie Wrocławskim pełne oburzenia, demonstracyjne wyjście z sali jednego z nich. Dopiero wiele lat później okazało się, że współpracował z SB. To stało się kolejnym potwierdzeniem słuszności mojego „Gestalt switch” – od romantycznej do realistycznej wizji transformacji. I zarazem potwierdzeniem trafności tez książki.

Był to prawdopodobnie rozstrzygający etap dochodzenia przeze mnie do wniosku, że mechanizmy formalnej demokracji, które obserwujemy po roku 1989, nierzadko są fasadą, że rzeczywiste ośrodki, źródła i podmioty władzy znajdują się gdzie indziej i tylko owych formalnych mechanizmów używają. Że realnym poziomem władzy w Polsce są sieci interesów, powiązań, zasobów wiedzy i kapitału (także odziedziczonych po starym systemie). Sieci te są daleko lepiej zorganizowane i silniejsze od aktorów sceny politycznej, którzy nie są w stanie owych ukrytych podmiotów władzy skutecznie kontrolować.

Część I
Dryfująca Polska

Śpiewający „Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie”, nie wyrażają jedynie „złych” emocji, ale przede wszystkim przesyłają ważny komunikat na temat jakości naszego państwa.

1. Demokracja w sieci

Rzeczpospolita, 5 marca 2003

W komentarzach po ujawnieniu afery Rywina powtarza się raz po raz, że zbyt mało wiemy o sprawie. Twierdzę jednak, że już dziś można i trzeba postawić w kilku miejscach kropkę nad „i”. Można to zrobić, biorąc pod uwagę kontekst, wiedzę rozproszoną, ale dostępną; wiedzę o tworzących naszą rzeczywistość faktach społecznych. Znamy ich o wiele więcej, niż to się na pierwszy rzut oka wydaje.

W III RP ukształtowała się antyrozwojowa sieć pasożytniczych układów interesów. To podstawowa teza mojej diagnozy. Segmenty sieci działają środkami formalnymi i nieformalnymi, jawnymi i tajnymi. Demokracja rytualna jest dla sieci korzystna (nieraz pisała o tym Jadwiga Staniszkis), dlatego zakulisowi aktorzy pielęgnują demokrację jako fasadę.

W warstwie politycznej sieć wykorzystuje istniejące procedury (w tym mechanizm wyborczy do Sejmu – tzw. ordynację proporcjonalną) w taki sposób, by się reprodukować. Na gruncie dotychczasowych instytucji sieci nie sposób rozerwać. Ich interesom służy mechanizm rekrutacji i formowania elit politycznych, eliminujący możliwość wyłonienia się kontrelity, która mogłaby skutecznie działać na rzecz rządów prawa. Sieć dba o taką reprodukcję władz – ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej – by, mówiąc najkrócej, nikomu nie zależało na tym, by wyjaśniać Rywinady.

W warstwie ekonomicznej sieć sprzężona jest z tzw. rynkami zhierarchizowanymi (znowu Staniszkis), które cechują się tym, że główni rozgrywający kontrolują w sposób legalny i nielegalny dostęp aktorów gry gospodarczej do zasobów – należą do nich nie tylko prawnie określane reguły prowadzenia aktywności gospodarczej – koncesje, ulgi podatkowe, środki z zamówień publicznych. W efekcie potencjał społeczeństwa, jego energia wykorzystywane są w nader ograniczonym stopniu. Przykład: sprowadzenie małych i średnich przedsiębiorstw do roli klientów wielkich holdingów.

W warstwie medialno– kulturowej sieć gwarantuje, że funkcje czwartej władzy będą realizowane tylko szczątkowo, w formie igrzysk. Media szczekają, by zachować atrakcyjność rynkową, a karawana bezkarnych zawłaszczeń idzie dalej. W radiu (nie tylko Zet) coraz więcej muzyki, coraz mniej reportaży społecznych; telewizja zwana publiczną ściga się o oglądalność z mediami komercyjnymi.

Nikomu z tych, którzy mogliby zrobić coś dla wyjaśnienia rozmaitych afer, na tym nie zależy. Wygląda na to, że nie zależy na tym prezydentowi, premierowi, prokuratorowi generalnemu, sędziom, szefom służb i ich podwładnym, posłom, właścicielom największych mediów. Dlaczego im nie zależy? Bo są w sieci. Zanim powiem coś więcej o naturze sieci, uświadommy sobie, ile już wiemy.

Wiemy sporo!

Socjologowie mają koncepcję definicji sytuacji: subiektywne postrzeganie przez ludzi pewnych sytuacji ma obiektywne znaczenie, tworzy rzeczywiste konsekwencje. Nawet nieprawdziwe przekonania jakiejś grupy są faktem społecznym, z którego niemało wynika. Ludzie bowiem nie są powodowani przez fakty, ale przez to, co za fakty uznają.

Socjologowie wiedzą też, że społecznie podzielane przekonania nie biorą się z nieba. Raczej z ziemskich zdarzeń. Nie brak ich w naszym przypadku. I na przykład wiemy, iż nie wyjaśniono nigdy przygód nomenklaturowej spółki Transakcja, w której pewną rolę odgrywał Leszek Miller. Nie wyjaśniono losów majątku byłej PZPR. Przyklepano sprawę moskiewskich pieniędzy. Zlekceważono sprawę pożyczki mieszkaniowej z banku kontrolowanego przez Aleksandra Gudzowatego. Premier zlekceważył sprawę prywatnych pożyczek ministrów Jerzego Szmajdzińskiego i Jacka Piechoty. Nie pochylił się nad przypadkiem wiceministra Andrzeja Szarawarskiego, który złamał prawo nie sprzedając swoich udziałów w spółce prawa handlowego. W tym świetle tzw. osobista uczciwość premiera jest ewentualnością zupełnie bez znaczenia.

Dlaczego Lew Rywin przybył do Wandy Rapaczyńskiej i Ada-ma Michnika? Bo w układzie „trzymającym władzę” – trudno wyznaczyć jego kontury, ale jego istnienie jest niezbitym faktem społecznym – środowisko Gazety Wyborczej jest postrzegane (owo postrzeganie to kolejny fakt) jako uczestnik tego rodzaju gier. Język słynnej rozmowy jest wystarczającym dowodem. Dlaczego Rywin nie obawiał się takiej rozmowy prowadzić? Bo wiedział, że afery i bezkarność ich twórców to nie wypadki przy pracy, ale reguła.

Agora uczestniczy w brudnych grach albo nie, ale jest postrzegana jako gracz. Nie tylko przez jakichś antysemitów, ale przez towarzystwo. Dlaczego jest tak postrzegana? Przyjmijmy życzliwie, że niezasłużenie – jednak nie bez powodów. Jednym z nich jest to, że w sprawach wielu afer zachowuje się jak stronniczy sędzia piłkarski. Na pewne wybryki reaguje, gwiżdże, ale jedynie by pogrozić palcem, pokazać żółtą kartkę uczestnikom zagrywki niejasnej dla opinii publicznej. Gdy skarceni uspokajają się, gwizdek ląduje w kieszeni. Nie dąży do usunięcia faulujących z boiska. Czerwona kartka pozostaje w zanadrzu do końca sezonu, niejednokrotnie dłużej niż przez pół roku. Pisano o tym ostatnio, wskazując na pomieszanie ról Wyborczej – Agory – czwartej władzy i wielkiego podmiotu gospodarczego.

Węzły sieci

Nie musimy wiedzieć, czy Rywina posłano, czy sam siebie skierował pod ten adres. Wiemy, iż w środowisku panowała najwidoczniej opinia, że i Michnik jest od takich spraw. Tylko tym razem ktoś się pomylił. Wiemy też, dlaczego posłaniec powołał się (kolejny fakt) na premiera. Przyjął, że tu i tam postrzega się premiera jako ważne ogniwo sieci parającej się przedsięwzięciami tego rodzaju.

Ów środowiskowy obraz premiera to kolejny fakt. Nawet jeśli o tej konkretnej Rywinadzie premier nie miał pojęcia, to przyczynił się do stabilności układów oraz klimatu bardzo przyjaznego wirusom. Przecież ten wiarus Czarzasty (słowa Michnika z taśmy) i Robert Kwiatkowski, syn wiarusa, przez kogoś zostali na swych stanowiskach umieszczeni. Więc Rywin na premiera się powołał tak naturalnie, jak puszcza dym z cygara.

W Pałacu też nie jest nudno. Marek Siwiec – niegdyś bliski panom z Art B. Tonące w mroku dziejów interesy Marka Ungiera i firmy Juwentur z aferowym PFRON. Zabiegi kogoś z Kancelarii Prezydenta w roku 2000 o ułaskawianie przestępcy Mirosława Stajszczaka. Polityka odznaczeniowa sprawiająca wrażenie raczej transakcji wymiennych niż troski o symbole (na przykład Krzyże Komandorskie dla szefów Nokii). Kto zaś z towarzystwa kancelaryjnego buduje sobie domy z urzędniczych pensji, o tym nie trzeba pisać...

Nie prześwietlono biznesowych decyzji Kwaśniewskiego jako szefa UKFiT[1]. Odpuszczono sprawę magisterium; tu ważniejszy jest bodaj sposób zamknięcia sprawy w prokuraturze niż wpadka samego kandydata. Wakacje w Cetniewie – rozbieżności między zeznaniami świadków niewyjaśnione; sąd, jak należy, wykazał się dociekliwością umiarkowaną. Zatajenie prawdy w zeznaniu majątkowym (pominięcie akcji Polisy posiadanych przez żonę) – wybaczone.

Można przypuszczać, że prezydent ma dobrą orientację w kulisach sporej części aferowych przedsięwzięć. Z raportów tajnych służb, policji, innych agend państwa i – być może przede wszystkim – z informacji pochodzących z kręgów towarzyskich, w tym od osób doświadczonych przez los i których ocenie może ufać. Ale organów nie powiadamia. Chociaż na pewno potrafi odróżniać uzasadnione podejrzenia od plotek.

O tym, czego nie wiemy, wiemy tyle, że w zupełności wystarcza do postawienia kilku kropek. Wokół premiera i prezydenta nie tylko ogniskują się węzły sieci, ale – to nie mniej ważne – są oni zakładnikami środowisk, które z jednej strony ich wyniosły, z drugiej od nich zależą. W tym może przede wszystkim grup ze środowisk służb specjalnych. Siłę sieci tworzą jej główne węzły i zgromadzone tam zasoby. Wiele wskazuje na to, że trzy główne węzły stanowią obecnie (sieć pulsuje) środowiska, które ogniskują się wokół: 1) zasobów dawnych i obecnych służb specjalnych, głównie wojskowych; 2) Urzędu Prezydenta RP oraz 3) elit SLD, które symbolizuje Leszek Miller. Wszystkie te środowiska mają przełożenia na oligarchów prywatnego biznesu. Pewne role grają w sieci (zwłaszcza po 1997 roku) również skooptowane środowiska postsolidarnościowe. Rywin przybył do Michnika, bo środowisko Wyborczej było (już nie jest?) przez postkomunistyczne człony sieci postrzegane jako nie zawsze wygodny, ale przecież już wbudowany w proces podziału łupów fragment układu.

Sieć działa wedle kilku zasad, z których wyodrębnimy cztery: umoczenia, kooptacji, gry na haki i podczepienia. Właśnie praktykowanie tych zasad odtwarza sytuację, w której nikomu nie zależy.

Na czym one polegają?

1. Zasada umoczenia mówi, że na odpowiedzialne stanowiska nie awansuje się osób, na które nie ma żadnych haków. Mogłyby bowiem w pewnym momencie urwać się z uwięzi i na przykład zacząć konsekwentnie działać na rzecz praworządności. Stąd m.in. walka wokół lustracji – bo haki upublicznione tracą moc.

2. Zasadę kooptacji – nie tylko nowych elit do starych i z powrotem – wyraża zalecenie: podziel się z kim trzeba, smaczniej będziesz spał. Zasada ta świetnie sprawdza się w licznych agencjach i funduszach, blokując reformę finansów publicznych.

3. Gdy umoczeni są we wszystkich bodaj ugrupowaniach (to m.in. dziedzictwo agentury SB w „Solidarności”) i układach biznesowych, rozwija się gra na haki. My nie ruszamy waszych skandalistów, wy naszych. O iluż to aferach z okresu rządów AWS– UW pisano; a teraz koalicja rządząca dysponująca parlamentem, prokuraturą, policją i służbami słabo ściga winowajców. Mamy w Polsce swoisty odpowiednik międzynarodowej doktryny odstraszania jądrowego zwanej MAD (Mutually Assured Destruction – wzajemnie zagwarantowane zniszczenie). Uważa się, iż doktryna ta zapobiegła zamianie wojny zimnej w gorącą. U nas też zapobiega – przede wszystkim praworządności, nie tylko wywlekaniu brudów.

4. Zasada podczepienia sprzyja bezkarności. Gdy odpryski jakiejś afery wychodzą na jaw, przeciw nadmiernej dociekliwości przywołuje się argumenty najcięższego kalibru: interes służb (utożsamiany z interesem kraju), ochrona aktywów, racja stanu, opinia Polski w świecie, autorytet urzędu prezydenta, premiera, Sejmu (niepotrzebne skreślić). Takie racje „wyższe” trafiają do wrażliwości jeszcze niezdemoralizowanych dziennikarzy, policjantów, prokuratorów, sędziów etc. Gdy trafiają z oporami, wsparte zostają magią pieniędzy.

Zgodnie z zasadą podczepienia skonstruowano operację FOZZ – modelową aferę transformacji. Zapewne w taki sposób obmyślono działania KGHM w Afryce, aferę mielecką, InterAmsu, część bankowych i wiele innych. Tak działają niektóre wielkie agencje. Pod tym kątem radzę obserwować losy offsetu lotniczego.

Zasady te tworzą antyrozwojową sieć interesów. Sieci tej nie można rozerwać środkami normalnymi, dostępnymi w ramach zinstytucjonalizowanych, oferowanych przez aktualny system prawny praktyk działania.

Żadna ustawa o konflikcie interesów, żaden antykorupcyjny program Fundacji Batorego, żadne prawo o finansowaniu partii lub o lobbingu nie pomogą. Żadne kampanie czystych rąk. Żaden gabinet fachowców. Nie pomoże nawet radykalne dofinansowanie policji i wymiaru sprawiedliwości. Pora rozstać się z III Rzeczpospolitą i przystąpić do budowy IV.

2. Abolicja dla aferzystów?

Rozmawiał Maciej T. Nowak, Nowa Trybuna Opolska – Magazyn, 19-20 czerwca 2004

– Patrząc na to, co ostatnio dzieje się w Polsce dochodzę do wniosku, że nasz kraj się rozpada, gnije. Ma Pan podobne wrażenie?

– To pogląd potoczny, jako badacz wolę powiedzieć, że najważniejsze instytucje w państwie nie są w stanie pełnić swoich konstytucyjnych funkcji.

– Ja mam wrażenie potoczne, pan profesor naukowe, ale wniosek jest zbliżony.

– Pewnie tak. Moje przekonanie nie dotyczy ostatnich miesięcy, ale co najmniej ostatnich dziesięciu lat. Instytucje państwa nie pełnią swojej misji, ale mają swoje drugie życie.

– To tak, jak w więzieniu, tam też jest drugie życie, czyli nieformalne rządy. Można się doszukiwać analogii?

– Oczywiście.

– Kto w tej chwili naprawdę rządzi Polską? Biznesmeni, politycy, służby specjalne, media...

– To bardzo dobre pytanie. Nie można wykluczyć, że rację ma prof. Jadwiga Staniszkis, gdy wskazuje, że prawdopodobnie nie ma w Polsce żadnej instytucji, w której rozumiano by rzeczywiste mechanizmy współczesnego państwa i gospodarki. Są ludzie związani ze służbami specjalnymi mający wpływ na ważne procesy, którzy pewnie wiedzą więcej niż biznesmeni czy politycy. Ale również oni nie pojmują całej maszynerii systemu. Prawdopodobnie nie ma nikogo, kto jest w stanie ogarnąć całą złożoność sytuacji. Prezydent Kwaśniewski jest w elitarnym gronie osób, do których docierają informacje zarówno jawne i tajne, oficjalne i nieoficjalne – rozmawia z ludźmi służb, biznesu, ale także z socjologami. Ma potencjał, aby dużo rozumieć, ale jest uwikłany. Po wybuchu afery Rywina, w styczniu 2003, jeszcze przed ujawnieniem słynnej notatki [którą Rywin włożył mu do kieszeni], prezydent pytany, dlaczego nie poinformował organów ścigania, odparł: Gdybym ja do prokuratora szedł z każdą zasłyszaną plotką, to pół Warszawy miałoby już kłopoty. Są jednak przesłanki, by uznać, że prezydent jest jedną z najlepiej poinformowanych osób w kraju i że potrafi odróżnić plotki od informacji wiarygodnych. Dlaczego Rywin dał mu kartkę? Gdy ktoś z „towarzystwa” zrobi coś samodzielnie i narozrabia, to biegnie jak do ojca chrzestnego i informuje, że mogą być kłopoty. Chyba na tej właśnie zasadzie Rywin dostarczył kartkę.

– We włoskiej mafii nic ważnego się nie dzieje bez wiedzy ojca chrzestnego.

– I w nieformalnych grupach interesu też. Jak coś zrobiono nie tak, to trzeba powiadomić patrona. Sądzę, że niesprawność i samowola niektórych instytucji jest tak duża, że nikt nie kontroluje całości. Ale prezydent jest jedną z najlepiej poinformowanych osób. Inni to osoby związane z Wojskowymi Służbami Informacyjnymi.

– Kto jeszcze?

– W Warszawie wymienia się nazwiska pułkowników tajnych służb LWP, którzy już dawno nie są w służbie, ale mają sporą wiedzę o najważniejszych przepływach finansowych w Polsce. A wśród biznesmenów z pierwszej ligi pewnie jest tak: ci, którzy mówią – nie wiedzą; ci, którzy wiedzą – milczą.

– W „Pakiecie dla Polski” używa pan pojęcia „antyrozwojowa sieć pasożytniczych układów”. Czy to ona stoi za tym co złe w Polsce? Kto może rozerwać tą sieć?

– Teoretycznie nawet prezydent – gdyby przeżył fazę skruchy i zechciał powalczyć o swoje miejsce w historii. Ale to mało prawdopodobne.

– Dlaczego?

– Może to kwestia charakteru… Przewaga demokracji nad innymi systemami rządzenia polega na tym, że posiada ona większe możliwości samoregulacji i samonaprawy. Polska demokracja stanęła w obliczu populizmu i autorytaryzmu, bo mechanizmy samoregulacji zawodzą, nie udaje się wytworzyć rozwiązań powstrzymujących negatywne procesy. Wydaje się, że bez oddolnego ruchu społecznego, czyli impulsów idących spoza maszynerii państwa, żadna instytucja państwowa nie jest w stanie być kołem zamachowym ożywiającym demokrację. Wyspy sił prodemokratycznych i rządów prawa są w Polsce zbyt słabe, by uzyskać wystarczającą dynamikę. Chodzi mi o Trybunał Konstytucyjny, NIK, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz część sędziów i mediów.

– Czy wśród tych wysp można umieścić społeczne instytucje monitorujące władzę?

– W pewnej mierze. Pewnie Fundację Helsińską, częściowo Fundację Batorego czy stowarzyszenie Stop Korupcji. One są słabe, bo archipelag demokracji jest rozproszony.

– Czy stowarzyszenie Stop Korupcji, związane z pewną opcją polityczną, będzie w stanie patrzeć na ręce swoim kolegom?

– To jest dla nich sprawdzian. Jeśli będą robili to z konsekwencją, to dobrze. Z drugiej strony można powiedzieć, niech młodzi SLDowcy też założą Stop Korupcji. Patrzmy sobie wzajemnie na ręce. To podejście lekko cyniczne. Wszyscy politycy są nieuczciwi, ale pluralizm nieuczciwych zapobiega ich zmowie przeciw społeczeństwu.

– Jestem przekonany, że mimo szczerych chęci polityka wywiera wyraźny wpływ na ich działalność.

– Takie instytucje są potrzebne, ale na razie są bardzo słabe. Nie mają prawniczego wsparcia, są kooptowane do układów. Organizacje III sektora dostają granty, dotacje i stają się łagodne jak baranki. Nie mówię akurat konkretnie o instytucjach, które wymieniliśmy.

– W „Pakiecie dla Polski” postuluje pan abolicję. Już jedną grubą kreskę mieliśmy i najlepiej to nie wyszło.

– Tamta gruba kreska była zrobiona po cichu i nieformalnie, a tu proponuję zabieg przeprowadzony w majestacie prawa. Ustawa zobowiązywałaby wszystkich do ujawnienia majątku w określonym czasie. Mienie osób, które je ujawniły, zostanie zalegalizowane. Wszystkie postępowania dotyczące afer byłyby zawieszone. Ale jeśli ktoś nie ujawni swego majątku albo zrobi to nie w pełni, będzie ścigany. W polskim prawie jest przepis – praktycznie martwy –  mówiący, że osoby z nieujawnionymi dochodami mogą być obarczone specjalnym, ponad 70-procentowym podatkiem.

– Nie spotkałem się z tym, by kogoś tak ukarano.

– Na pewno nie robi się tego w sposób systematyczny. Władze nie potrafią dobrać się do skóry młodzieńcom szalejącym w BMW i zastraszającym mieszkańców małych miasteczek, i zmusić ich, by pokazali, za co kupili samochód wart 150 tys. zł. Bo gdyby tak czyniono, to w następnym kroku trzeba by się zabrać za ludzi z górnej półki. Moim zdaniem bez abolicji odnowa kraju nie ruszy. Jak wprowadzimy abolicję, politycy będą musieli ujawnić swe majątki. Inaczej ryzykują, że wymiar sprawiedliwości, odciążony od setek tysięcy spraw, skoncentruje się na nich. Po ujawnieniu majątków pochodzących z nieudokumentowanych źródeł, politycy nie będą ścigani przez prawo, ale ludzie już ich nie wybiorą. W sensie prawnym abolicja oznacza, że majątek masz legalny; w sensie moralnym jednak nie jesteś czysty.

– Danie spokoju tym ludziom jest niepedagogiczne. Za 10 lat obudzą się kolejni aferzyści i również zażądają abolicji.

– To jest niepedagogiczne. Z tym, że teraz to abolicję oni sobie kupują za łapówki. Spytajmy, czy chcemy patrzyć na życie przez różowe okulary hipokryzji, czy też przez pryzmat rzeczywistych procesów? Większość aferzystów nigdy nie zostanie prawnie ukarana. Ogon spraw wlokących się za prokuraturami i sądami jest tak duży, że w większości przypadków nigdy nie doczekamy się sprawiedliwości. Trzeba zrobić godzinę zero, a po niej: nie ma zmiłuj! Wymiar sprawiedliwości będzie miał mniej spraw na karku i możemy wymagać żelaznej konsekwencji.

– Po takiej abolicji społeczeństwo chyba do końca straciłoby wiarę w sprawiedliwość.

– Społeczeństwo takiej wiary już nie ma. Ma co najwyżej wiarę w odwet w Lepperowskim stylu. Abolicja ma być elementem szerszego pakietu zmian. Aferzystom damy spokój, ale oni muszą zarejestrować swój majątek. Wszakże jedno środowisko musi być spod tej abolicji wyłączone – sędziowie. Oni mają być kołem zamachowym oczyszczania państwa. Możemy im nawet dwukrotnie zwiększyć pensje, ale ustanowić żelazne kryteria ich czystości. Na przykład: gdy ktoś był odpowiedzialny za postępowanie dyscyplinarne i dopuścił do jego przedawnienia, powinien odejść z zawodu.

– Dlaczego tylko sędziów wyłączyć z abolicji, a nie także prokuratorów? Jeśli prokuratorzy będą sprawom ukręcali łby, to nic nam po czystych sędziach. Afery nigdy nie dotrą do ich rąk.

– Jak za dużo osób wyłączy się spod abolicji, to ona straci sens. Ale sędziom po oczyszczeniu trzeba dać dodatkowe uprawnienia. Jeśli prokurator prowadzi np. aferę Wieczerzaka i pomija wątki polityczne, to teraz (o ile wiem) sędzia nie może samodzielnie poszerzyć sprawy o te wątki. Sędziowie powinni móc wezwać dowolnego świadka i podjąć wątek zaniechany w prokuraturze. W ten sposób także korygowaliby pracę prokuratorów. Z kolei zreformowana przez lepszą pracę sędziów prokuratura byłaby kontrolerem pracy policji. Trzeba zacząć od końcowego punktu procesu karnego. Ta fala efektywności ma schodzić w dół. (poniższego fragmentu nie ma w wersji papierowej – przyp. aut.)

– Czy widzi pan szansę na wprowadzenie w życie któregokolwiek z punktów „Pakietu dla Polski”?

– Bez oddolnej presji nie.

– Pytanie na koniec: kiedy coś zacznie się poprawiać?

– Koniunktura gospodarcza na rynkach międzynarodowych może dać złudzenie, że się poprawia i że nie są potrzebne głębokie reformy. Ale w istocie lepiej będzie dopiero wtedy, gdy pojawią się postacie charyzmatyczne, mające zdolność, wizję i energię łączenia ludzi, a nie przeciwstawiania ich. W wyborach do Europarlamentu startuje wiele ugrupowań, ale nie widzę ludzi wielkiego formatu.

– Nie chodzi chyba o postacie charyzmatyczne w stylu Leppera?

– On pokazuje, co może zrobić człowiek, który ma energię i charyzmę i to, że istnieje elektorat do zagospodarowania. A poza elektoratem odwetu jest też elektorat zdrowego rozsądku.

Siedem punktów „Pakietu dla Polski”

1. W wyborach do Sejmu wprowadzić ordynację większościową zakładającą jednomandatowe okręgi wyborcze[2]

2. Zreformować służby specjalne, w tym rozwiązać Wojskowe Służby Informacyjne.

3. Media finansowane przez podatników należy oddać na służbę publiczną.

4. Powołać instytucje społeczne systematycznie monitorujące funkcjonowanie władz.

5. Stworzyć niezależne od ugrupowań politycznych stabilne zaplecze intelektualne działające na rzecz dobra wspólnego.

6. Wprowadzić abolicję dla aferzystów i osób, które dorobiły się w nieuczciwy sposób. Powody: brak możliwości ich rzetelnego rozliczenia oraz neutralizacja oporu nieformalnych grup interesu wobec reformatorskich zmian.

7. Dokonać przeglądu środowiska sędziowskiego; rozstać się tymi, których majątki przekraczają dochody.

3. Intelektualny rdzeń państwa

Życie Warszawy, 7 czerwca 2006

W Polsce brakuje centrum monitorowania zagrożeń strategicznych. Instytucji, do której spływałyby wszelkie kluczowe informacje dla bezpieczeństwa kraju. Ze służb tajnych, cywilnych i wojskowych, z dyplomacji, mediów i tworzone przez badaczy. Miejsce pielęgnowania wyobraźni strategicznej.

Do niedawna istniało Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, o którym wiele dobrego powiedzieć się nie da. Czy poczęto w nim jakąkolwiek cenną myśl strategiczną? Gdy w ubiegłym roku SLD chciał z RCSS zrobić swoistą przechowalnię dla swoich kadr, zmieniając ustawowe usytuowanie centrum, to ówczesna opozycja, czyli PO i PiS krytykowały ten pomysł. Ale nikt nie powiedział: „O.K. Zmieńmy status tej instytucji, ale zróbmy to tak: powołajmy w trybie otwartej procedury konkursowej na sześć lat szefa centrum. Konkurs niech będzie otwarty dla każdego kto ma, powiedzmy, stopień doktora i przedstawi projekt funkcjonowania RCSS. Powołajmy (także drogą konkursu) – np. na trzy lata – kierowników niektórych poszczególnych projektów i niech ci ludzie mają za zadanie rozwijanie wyobraźni strategicznej, myślenie w kategoriach interesu państwa”. Niestety, ówczesna opozycja nie podeszła do tego w taki sposób.

Dzisiaj, według mojej orientacji, nie ma w naszym kraju takiego miejsca, gdzie robi się gry symulacyjne analizujące np., jak wygląda agentura wpływu w Polsce różnych krajów, niektórych międzynarodowych środowisk i korporacji. Nie ma miejsca, gdzie można zaprosić Polaka, który pracował w korporacjach międzynarodowych, aby opowiedział, w jaki sposób korporacje monitorują nowe rynki, jakiego rodzaju zagrożenia stwarzają dla suwerenności naszego państwa. Mało kto potrafi powiedzieć, jakie oficjalne i nieoficjalne zadania pełnią – nie tylko w Polsce – niektóre duże firmy międzynarodowe, np. audytorskie, które dzięki usadowieniu globalno-lokalnemu mogą przerzucać informacje pozyskane w jednych krajach i operować nimi na rynkach lokalnych. Kto ma sprawdzoną i kompleksową wiedzę, jak zagraniczne banki operujące w Polsce swoją polityką kredytową starają się wywrzeć wpływ na kierunki rozwoju naszej gospodarki?

Niestety, słyszy się, że np. w naszym kontrwywiadzie panuje kompletnie przestarzałe rozumienie bezpieczeństwa ekonomicznego państwa.

Wyobraźnia strategiczna

Czy pracujący dla naszego państwa dyplomaci potrafią dostrzec różnicę między spontanicznymi procesami, które wpychają Polskę w różne szuflady rozwiązań unijnych, a trendami, które są efektem skoordynowanych działań zakulisowych grup interesów? Czy w Polsce w jakiejkolwiek agendzie państwowej robi się symulację strategiczną dotyczącą np. tego, co znaczyłoby dla Polski, gdyby z jakiegoś powodu uprzywilejowane stosunki ze Stanami Zjednoczonymi zostały zerwane? Czy ktoś buduje scenariusze na wypadek wydarzeń mało prawdopodobnych (ale niedających się całkiem wykluczyć!), na przykład lokalnej wojny nuklearnej, pojawienia się fanatycznych masowych ruchów religijnych, głębokiego kryzysu lub rozpadu UE, bądź takich trendów w polityce Rosji, których dzisiaj nie potrafimy przewidzieć?

Mówi się, że zespoły monitorujące tworzy minister Zbigniew Wassermann, a grupa analityczna ma powstać też w Centralnym Biurze Antykorupcyjnym. W obydwu wypadkach (zwłaszcza w tym drugim) profil zespołów, które, miejmy nadzieję, będą dobrej jakości, będzie jednak wąski. Tymczasem dynamika współczesnych procesów jest tak duża, że potrzebny jest ośrodek, który nie w trybie decyzyjnym, lecz pogłębionym studyjnym gromadziłby i przede wszystkim twórczo przetwarzał kluczowe informacje. Gdzie można by zapraszać ekspertów cywilnych i ze służb, robić międzyśrodowiskowe burze mózgów. A zarazem byłby ośrodkiem odciętym od tego, co nazywa się nieładnie, ale trafnie, polityczną „bieżączką”. Gdy spotykałem się na konferencjach – jeszcze w czasach prezydenta Kwaśniewskiego – z osobami z Biura Bezpieczeństwa Narodowego czy MON, to skarżyły się one na przytłoczenie doraźnymi zadaniami. Szef jechał gdzieś na misję zagraniczną, miał jakieś wystąpienie i trzeba było na chybcika przygotowywać materiały. Brakowało czasu na pogłębione analizy, które wymagają długotrwałych studiów, sprawdzania danych, rozwijania zaplecza intelektualnego. Nic się pod tym względem nie zmieniło do dziś – czego dobitnym znakiem jest nieobsadzona funkcja szefa BBN.

Prezydent Lech Kaczyński słusznie zaktywizował rolę Polski w Europie, uświadamiając przynajmniej części służby zagranicznej, że w sytuacji, gdy jesteśmy w Unii szóstym krajem co do wielkości, nie musimy sztywno grać według reguł, które wytworzyła Bruksela. Że sami możemy, oczywiście w pewnych granicach, reguły te współtworzyć. Ale powstaje pytanie, czy tego typu nowa aktywna polityka nie jest robiona w sposób nazbyt chałupniczy. Czy pracują grupy ekspertów systematycznie określających strefy naszej realnej podmiotowości w grze europejskiej i globalnej – w warunkach suwerenności rozproszonej? Czy ktoś precyzyjnie identyfikuje zakres tzw. przemocy symbolicznej wytwarzanej przez międzynarodowe korporacje, promujące w Polsce kulturę konsumpcyjną i kosmopolityczny system wartości? Czy ktokolwiek analizuje strefy newralgiczne polskiej gospodarki? Na przykład czy wiadomo, jak duże środki finansowe są potrzebne, by skutecznie potrząsnąć polską giełdą i przez to zagrozić wzrostowi gospodarczemu? Czy monitorowane operacje międzynarodowego kapitału spekulacyjnego w odniesieniu do Polski są monitorowane?

Jak ważne jest stworzenie prężnego centrum (właśnie: CENTRUM) analitycznego pokazały wydarzenia 11 września. Dzisiaj uznaje się, że łącznie agendy rządu amerykańskiego posiadały dostateczną liczbę informacji, żeby zablokować uderzenie terrorystów. Ale wiedza była rozproszona w różnych służbach i ich pionach. Zabrakło wyobraźni organizacyjnej i analitycznej, żeby ze skrawków informacji zbudować strategię przeciwdziałania.

Przy okazji zmiany władzy w Polsce kolejna ekipa zaczyna od pokazywania, co chce zrobić po nowemu. I słusznie. Często idzie jednak w tym za daleko. Państwo traci przez to trwały kościec, który jest nosicielem rozproszonej wiedzy instytucjonalnej. We współczesnym świecie nie ma takiej osoby, która byłaby w stanie ogarnąć całokształt prawnych norm regulujących funkcjonowanie państwa. Ta wiedza jest rozproszona po wielu instytucjach. I jeśli po wymianie rządu są one zbyt głęboko czyszczone, to tracimy np. takiego depozytariusza wiedzy instytucjonalnej, jakim ma być służba cywilna. W takiej sytuacji państwo nie uczy się na błędach popełnionych przez poprzednie ekipy, tylko je powiela. Obawiać się można również, że w polskich tajnych służbach zbyt dużą wagę przykłada się do pracy operacyjnej, a zbyt małą do prac analitycznych, w tym białego wywiadu. I w centrum, które trzeba stworzyć, być może pod egidą prezydenta, powinno się monitorować obieg informacji między różnymi ogniwami państwa.

Scholars-practitioners

W dojrzałych demokracjach świetnie sprawdzają się think-tanki, które nazwałbym intelektualnymi grupami uderzeniowymi. W Stanach Zjednoczonych swoje think-tanki mają demokraci, a swoje republikanie. Powoływane są przez prywatne korporacje i współfinansowane przez instytucje trzeciego sektora. Występuje tam też zjawisko, którego brak u nas: scholars-practitioners (badacze-praktycy). U nas profesor, gdy idzie do polityki, to zapomina o nauce, a polityk, który wypada z obiegu, zazwyczaj nie ma kompetencji intelektualnych, żeby wykładać na poważnej wyższej uczelni. Tymczasem practitioners to osoby, które – gdy kończy się ich praca przy administracji republikańskiej albo demokratycznej – idą na uniwersytety czy do think-tanków i prowadzą pogłębione studia, żeby przy kolejnym ruchu wahadła politycznego wrócić do polityki z większymi kompetencjami. Jakie to ma konsekwencje? Polityk, który ma zaplecze w think-tanku, ma inne wyzwania intelektualne niż jego odpowiednik w Polsce. Nie musi się, jak on, zmagać ze sztuczkami dziennikarzy, którzy podczas wieczornej audycji skłaniają go do „mówienia tak, żeby nasi słuchacze zrozumieli”. Wymaga się od niego znacznie lepszego poziomu intelektualnego.

Może politykom nie jest na rękę istnienie takiego „mózgu” państwa. Jeśli pracowaliby tam ludzie na wysokim poziomie, to, chcąc nie chcąc, ich analizy byłyby przy okazji recenzjami także aktualnych rządzących. Ale jaki władca ma w sobie tyle klasy, by wspierać najbardziej kompetentnych własnych krytyków? To nie jest pytanie retoryczne. Taki władca ma swoją nazwę – mąż stanu.

4. Bezradne państwo

Rozmawiał Marceli Sommer Dziennik. Gazeta Prawna, 26 stycznia 2010

– O historii zabójstwa Marka Papały mówi się jako o jednej ze „sztandarowych zbrodni” Polski lat 90. Jednocześnie od czasu zabójstwa mamy w tej sprawie do czynienia z serią bardzo dziwnych zdarzeń – poczynając od aresztowania i uwolnienia Edwarda Mazura, co skończyło się jego ucieczką do Stanów, po śmierć kluczowych świadków. Ostatnio zmarł autor ważnych zeznań obciążających Mazura, gangster Iwan Zirajewski. Ministerstwo Sprawiedliwości ogłosiło, że ekspertyza biegłych wskazuje na „przyczyny chorobowe”. Czy można wierzyć, że to tylko kolejny zbieg okoliczności?

– Przypadki się zdarzają. Ale niepokoją serie zdarzeń. W III RP nie wyjaśniono przyczyn śmierci m.in. byłego premiera PRL Piotra Jaroszewicza, byłego szefa policji, urzędującego szefa NIK-u (Walerian Pańko zginął w tajemniczych okolicznościach przed planowanym wystąpieniem w Sejmie w sprawie FOZZ), byłego szefa Głównego Urzędu Celnego, a wcześniej wicepremiera rządu PRL (Ireneusza Sekuły). Nie wyjaśniono śmierci Marka Karpa, byłego dyrektora Ośrodka Studiów Wschodnich. W sprawie by-łego ministra sportu, Jacka Dębskiego, znamy bezpośredniego sprawcę, ale okoliczności nie są jasne. I tak dalej. Od spekulacji o zgonach Zirajewskiego czy porywaczy Olewnika, ważniejsza jest diagnoza kondycji naszego państwa. Co to za państwo, które nie potrafi wyjaśniać okoliczności nagłych śmierci swoich wysokich urzędników?

– Ale co tu i jak tu wyjaśniać, jeśli świadkowie poginęli w gangsterskich strzelaninach albo jeśli na tezę o zabójstwie nie ma dowodów, bo ofiary ginęły w wypadkach albo właśnie z przyczyn chorobowych?

– Punkt ciężkości leży w braku woli wyjaśniania w instytucjach posiadających instrumenty. Pamiętam słowa doświadczonego urzędnika NIK: gdy prokuratura wyznacza żółtodzioba do prowadzenia złożonej sprawy, jaką zgłosiliśmy, wiemy, że sprawa nie zostanie uczciwie potraktowana.

– W jednym ze swoich tekstów naukowych zatytułowanym „W centrum czy na obrzeżach? Przemoc w III RP” pisze pan o blisko 20 przypadkach niewyjaśnionych śmierci w wyższych sferach po 1989 roku. W wielu przypadkach dochodzenia kończyły się niczym, bo „znikali” świadkowie. Scenariusz za każdym razem jest podobny. Dlaczego?

– To słabość rdzeniowych ogniw państwa. Niezależnie od tego, jak duża jest realna siła nieformalnych przestępczo-biznesowych układów – społeczne znaczenie ma samo przekonanie o ich sile. Ongiś zgłosili się do mnie biznesmeni ze Śląska i opowiedzieli, jak dotarli do ówczesnego komendanta wojewódzkiego. Miał im powiedzieć: wasza sprawa wygląda poważnie, ale nie chcę skończyć jak Papała. Tego typu sygnał odbierają funkcjonariusze publiczni w Polsce słysząc o kolejnych dziwnych zgonach. Sporo osób, podobnie jak ów komendant, jest święcie przekonanych o istnieniu w Polsce sił, wobec których państwo jest bezradne. Jaki komunikat wysyła Robert Bieszyński (wysoki funkcjonariusz SB, UOP, wreszcie ABW), który w USA świadczy przeciwko polskiemu państwu w procesie ekstradycyjnym Edwarda Mazura? Nieważne, czy Mazur jest winny. Bieszyński daje za oceanem znak, że nie wolno ufać polskiemu państwu, bo jeśli dojdzie do ekstradycji, to Mazur nie będzie miał w Polsce uczciwego procesu.

– Same morderstwa też mogą być takim komunikatem?

– Morderstwa występują wszędzie, ale gdy państwo nie umie rozwikłać tak znaczących zbrodni, rozpowszechnia się przekonanie, że ich sprawcy paraliżują instytucje państwa. Wystarczy subiektywne przekonanie policjantów, prokuratorów czy sędziów, że wśród nich są osoby na usługach układu – mitycznego czy rzeczywistego, to bez znaczenia – by nie chcieli drążyć pewnych spraw.

– Zdecydowana większość niewyjaśnionych śmierci z pierwszych stron gazet miała miejsce w latach 90. Czy od tamtego czasu coś się zmieniło na lepsze?

– Częściowo tak. Są publicyści twierdzący, że dynamika gospodarki zepchnęła układ postnomenklaturowy lat 90. na boczny tor. Że dzisiaj ów układ to tylko jedna z kilku potężnych grup interesu. Że zachodnie korporacje wymusiły przystosowanie się części polskiego biznesu do nowych reguł gry. Ale nie lekceważę też znaczenia społecznej czujności, jaką przyniosła afera Rywina oraz efektów likwidacji WSI i powołania CBA.

– Układ już dogorywa?

– Jeśli przez układ będziemy rozumieli nieformalne powiązania potrafiące paraliżować państwo, to wiele wskazuje, że ostatnio się umocnił. Znamienna jest nominacja byłego pracownika firm jednego z oligarchów na szefa największej tajnej służby. Mają one bowiem dostarczać kierownictwu państwa mapę zjawisk z zakresu bezpieczeństwa, w tym dotyczących tych grup interesu, które mają coś do ukrycia. Tymczasem premier na szefa ABW wyznacza osobę związaną z grupami biznesowymi uwikłanymi w bardzo wątpliwe przedsięwzięcia – np. przejęcie przez firmy związane z Solorzem kontroli nad operatorem GSM. Człowiek oligarchy ma dostarczać premierowi mapę ukrytych powiązań i zagrożeń! Jak w takiej sytuacji premier może mieć pewność, że to on właśnie jest głównym odbiorcą informacji przygotowywanych przez służbę? Ale premier pozostawia szefa ABW na stanowisku, chociaż wiadomo, że ten jest konflikcie interesów.

– Są też kwestie, których nie udało się zmienić ani temu, ani poprzedniemu rządowi. Należą do nich właśnie „niewyjaśnione śmierci”, ale też na przykład sprawa Rywina i inne przestępstwa, w których konsekwencje ponoszą w najlepszym przypadku bezpośredni wykonawcy, ale już nie mocodawcy.

–  Dlaczego tak doświadczony polityk, premier i lider partii o wysokim poparciu społecznym rzędu 50%, przez dwa lata nie potrafi zreformować prokuratury tak, by umiała wyjaśniać takie sprawy? Odwrotnie: zrzeka się kontroli nad prokuraturą. Równie zadziwiający jest brak reformy służb tajnych. W lutym 2008 premier mówi w wywiadzie dla Polityki: Stwierdzam, że zasób informacji dostarczanych przez służby, niezbędnych dla premiera i prezydenta, jest po prostu bardzo ubogi. Mógłbym natomiast już dziś napisać książkę, jakie klany walczą ze sobą wewnątrz poszczególnych służb. Odnoszę przygnębiające wrażenie, że bardzo wielu oficerów służb specjalnych to są prywatne armie byłego szefa, aktualnego szefa czy przyszłego szefa i zajmują się głównie intrygami. Ale w efekcie premier osłabia, a nie wzmacnia kontrolę nad służbami.

– Kluczowe sprawy nie zostały jednak wyjaśnione także za rządów PiS-u. Może to nie jest tylko kwestia rządowej kontroli?

– Dociekałem, dlaczego podczas swych rządów PiS nie doprowadził do ujawnienia i skazania głównych rozgrywających tzw. układu. Odpowiadano mi: by prokuratura prowadziła aktywnie tak trudne i niewygodne sprawy, trzeba było ciągle naciskać na zespoły prokuratorskie. Nie wystarczyło czasu i, być może, doświadczenia, by rzecz doprowadzić do końca.

– Czy polityczne naciski na prokuraturę, nawet z najlepszych pobudek, nie stanowią niebezpiecznego precedensu?

– Tylko wtedy, gdy naciski są niezgodne z prawem. Jak skradziono napis w Oświęcimiu, to policję naciskano! Czy działając w swoim zwykłym trybie, tak szybko odnalazłaby napis? W biurokratycznych instytucjach państwa jest sporo kompetentnych osób. Ale na co dzień nie mają pola do działania, bo jest im wpajana logika minimalizacji wysiłku.

– A po rozdzieleniu funkcji ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego będą jeszcze możliwości takich „zgodnych z prawem nacisków”?

– Raczej nie. Problem nie polega na samym uniezależnieniu prokuratury od rządu, ale na tym, że uniezależniono chory organizm.

5. Dwie wrażliwości, dwie Polski

Rzeczpospolita, 15 kwietnia 2011

Profesor Janusz Czapiński bardzo się boi[3]. Czego? Dla uniknięcia nieporozumień jego wypowiedź zacytuję wiernie (zmieniając tylko w kilku miejscach formę gramatyczną, by zdania były spójne).

Strachy Czapińskiego

Profesor boi się zagrożenia totalitaryzmem, możliwości powrotu ugrupowania Kaczyńskiego do władzy, ciągłego podkreślania wymiaru narodowego, ducha narracji spiskowej, rozważań o tym, że obecny system polityczny się wypaczył, a wybrane władze, z prezydentem na czele, straciły legitymizację i powinny być zdelegalizowane, dającego się słyszeć wręcz tonu totalitarnego, tego, że Kaczyński zamiast „społeczeństwo” mówił „naród”, zamiast „cywilizacja” mówił „historia”, a w miejsce tolerancji nie proponował nic prócz uprzedzeń i wykluczenia „nie swoich”.

Janusz Czapiński obawia się że wypowiedzi przyznające prawo do prawdy tylko jednej opcji przypominają system totalitarny.Jego niepokój wzbudziło ciągłe podkreślanie wymiaru narodowego. Prezes PiS zdaje się formułować dość ograniczoną definicję narodu, która mnie stawia poza nim. Dlaczego? Bo nie spełniam kryteriów przynależności do narodu polskiego wyznaczonych przez prezesa PiS. W jego opinii narodem są tylko ci, którzy podzielają wizję PiS na Polskę. Nadal nie podając niemal żadnych konkretów, psycholog społeczny boi się, że lider PiS wyklucza wszystkie możliwości pomyślnego rozwoju naszego kraju inne niż jego własny plan. Prezes PiS postrzega państwo jako opiekuna z karabinem na plecach. W jego opinii potrzebujemy silnego państwa, które powinno sprawować kontrolę nad wszystkimi wymiarami życia społecznego. Utworzenie przez PiS CBA było tego najlepszym dowodem. Czapiński obawia się, że Zwycięstwo PiS oznaczałoby (...) wzmocnienie tendencji do zamykania się, do rozwiązywania problemów społecznych na skróty, do ogromnego spadku tolerancji dla wszelkich mniejszości, przy jednoczesnym podkreślaniu konieczności wzrostu roli państwa jako żandarma.

Boi się tego, co 10 kwietnia 2011 r. widział na Krakowskim Przedmieściu: Polski Kaczyńskiego. Sporo strachów jak na krótką wypowiedź. Wygląda na to, że prof. Czapiński kocha się bać. Ale nie chcę tu uprawiać narracji wyższościowej. Przecież każdy (poza psychopatami) czegoś się boi. Porównajmy zatem swoje strachy.

Niepokoi mnie myślowa duchota

Mnie niepokoi to, iż wiedza o tym, że trzech pierwszych prezydentów Polski od 1989 r. było zarejestrowanych jako tajni współpracownicy komunistycznych służb specjalnych podległych moskiewskiej centrali (TW „Wolski”, „Bolek” i „Alek”) nie była obywatelom dostępna, gdy osoby te wybierano na tak wysoki urząd.

Niepokoi to, że do dzisiaj ani główne media, ani nauki społeczne nie zastanawiają się, czy i jak okoliczność ta wpływała i może wpływać na bieg spraw publicznych w naszym kraju. Niepokoi mnie, że podobna sytuacja w stosunku do sporej liczby osób odpowiedzialnych za naszą politykę zagraniczną nigdy nie została publicznie rzeczowo przeanalizowana.

Niepokoi mnie, że kwestia autonomii polskiej polityki – nie tylko zagranicznej – nie jest poważnie podnoszona. Budzi mój niepokój to, iż podczas kampanii prezydenckiej media wolnej Polski w ogóle nie próbowały rozwiać poważnych wątpliwości co do charakteru związków kandydata na prezydenta ze środowiskami Wojskowych Służb Informacyjnych.

Niepokoi mnie też, że obecny szef największej tajnej służby polskiego państwa działa w rażącym konflikcie interesów[4] i że premier mojego kraju na to nie reaguje. Tak jak niepokoiło mnie, że szefem Ministerstwa Sprawiedliwości został mianowany człowiek także w poważnym konflikcie interesów.

Niepokoi mnie, iż premier nie reaguje na informacje o interesach prowadzonych z ogniwami państwa przez podmioty rodzinnie związane z członkami rządu. I że media nie uznają za celowe tych spraw eksponować stosownie do ich niestosowności. Niedobre emocje budzi we mnie fakt, iż łamanie przy otwartej kurtynie elementarnych reguł dochodzenia do prawdy przez przewodniczącego sejmowej komisji hazardowej (mianowanego przecież przy akceptacji premiera) nie było przez główne media krytykowane, tak jak na to zasługiwało.

Niepokoi mnie obyczaj potępiania książek bez ich przeczytania – w tym przez tzw. autorytety z tytułami profesorskimi. Budzi mój niepokój to, że w trzeciej dekadzie wolnej Polski o wielu ważnych postaciach i zjawiskach książki nie powstają. Że wiele koleżanek i kolegów w Akademii czuje duchotę myślową, która przypomina im starą epokę. Że młodzi badacze społeczni lękają się podejmować tematy ważne dla swojego kraju.

Niepokoi Palikotyzacja

Niepokoi mnie to, że wiele wskazuje na to, iż Polska staje się coraz bardziej terenem łowieckim, którego zasoby są łupione przez różne grupy interesów przy bierności polityków przez Polaków wybranych. Widzę fatalnie wynegocjowany kontrakt gazowy, niezabezpieczenie interesów zespołu portowego Szczecin – Świnoujście przez zbyt płytkie ułożenie rosyjsko-niemieckiej rury. Niepokoi mnie bezczelność rosyjskiej agentury wpływu, która przy bierności polskich elit i mediów (oraz, jak się zdaje, także kontrwywiadu) regularnie propaguje „wrzutki” dotyczące rzekomych okoliczności smoleńskiej katastrofy.

Tak jak niepokoi mnie nieuargumentowane mówienie o zamachu, równie mocno niepokoi mnie autorytatywne głoszenie, że zamachu nie było – i to w sytuacji gdy kluczowe informacje dla wyrobienia sobie zdania w tej sprawie nadal nie są dostępne. Niedobre emocje budzi we mnie promowanie osób publicznie wypowiadających się w stylu Stefana Niesiołowskiego i Janusza Palikota. To w instrumentalnym posługiwaniu się przez część mediów i kierownictwo PO takimi postaciami widzę przeszkodę w nawiązywaniu przez Polaków współpracy, o której braku słusznie mówi prof. Czapiński. I obawiam się, że to właśnie brak reakcji komentatorów i intelektualistów na Palikotyzację przestrzeni publicznej przyczynił się do zamordowania działacza PiS w Łodzi.

Mój niepokój budzi systematyczne promowanie niewiary w polskość, łamanie i tak wątłego naszego kręgosłupa moralnego przez domaganie się ciągłego rachunku sumienia za rzekome zaniechania okresu okupacji. Budzi to we mnie niedobre emocje, gdyż domagają się tego środowiska, których rodziny uczestniczyły w zbrodniach komunistycznych i które dotąd nie miały odwagi uczciwego odniesienia się do problemu agenturalnego donosicielstwa po swojej stronie. A owego postulowanego rachunku sumienia mają dokonać ludzie ze środowisk nigdy niebędących beneficjentami autorytarnych rządów, które nie wyniosły z okresu owych rządów sporych zasobów kapitału społecznego.

Mój poważny niepokój budzi to, iż być może ci moi rodacy, którzy śpiewają: „Ojczyznę wolną racz nam zwrócić Panie”, nie tylko wyrażają swoje subiektywne „złe” emocje, ale może także komunikują coś ważnego o jakości instytucji naszego państwa. Coś, czego do wiadomości prof. Czapiński najwyraźniej nie chce przyjąć – zamieszkuje on bowiem przestrzeń kulturową częściowo inną od mojej, przestrzeń skonstruowaną wokół odmiennych emocji oraz – trzeba dodać – innych informacji o Polsce współczesnej. To emocje bowiem selekcjonują procesy przyswajania przez nas informacji.

To są moje strachy. Na te wymiary współczesności prof. Czapiński wydaje się nieczuły. Z powodu swoich obaw chciałby powstrzymać Jarosława Kaczyńskiego przed objęciem władzy. Na gruncie moich obaw uważam, że rządy Kaczyńskiego są Polsce potrzebne. Między naszymi perspektywami jest wielki dystans. Trzeba go zmniejszać? Jasne. Ale jak?

Przemyślmy swoje lęki

Uważam, że moje strachy są bardziej zasadne od obaw profesora Czapińskiego. Myślę, że jego emocje słabiej dają się uzgodnić ze znanymi faktami aniżeli moje. Że Janusz Czapiński swoje wyobrażenie celów Jarosława Kaczyńskiego w znacznej mierze bierze z wyrwanych z kontekstu fragmentów wypowiedzi. Że silne emocje profesora psychologii społecznej deformują ramy jego procesów poznawczych.

Uważam, iż to mój sposób myślenia jest bardziej racjonalny, że bardziej zbliżony jest do rzeczowej analizy funkcjonowania ważnych instytucji publicznych niż obawy profesora. Czy tak trudno zrozumieć, że skoro o niepokojach tego typu co moje nie można spokojnie dyskutować w głównych pudłach rezonansowych polskiej masowej komunikacji (chociaż niepokoje te podziela spora część rodaków), to znajdują one ujście na politycznych wiecach?

Szczęśliwie mamy też niepokoje wspólne: bardzo niski – przez okres transformacji nierosnący – poziom kapitału społecznego, słabe zdolności Polaków do współpracy. Pewnie różnimy się w opiniach co do źródeł tych przypadłości. Może jednak możliwa jest cywilizowana debata wychodząca np. od określenia wspólnie akceptowanych konturów polskości i prowadząca do odsiania tych z naszych strachów, które są nadmiarowe?

6. Opowieść o wywiadzie dla Gazety Wyborczej, czyli gender – myśl, która szkodzi

Rozmawiała Natalia Waloch Gazeta Wyborcza – Toruń, 28 kwietnia 2011

27 kwietnia 2011 r. zadzwoniła do mnie Pani Redaktor Natalia Waloch z toruńskiego oddziału Gazety Wyborczej. Przeprowadziła wywiad w związku z tym, iż na nowo powoływanych na UMK w Toruniu studiach podyplomowych z tzw. gender studies mam wygłosić jeden (słownie: jeden) gościnny wykład. Pani Redaktor zgodnie z umową przesłała tekst (dobrze oddający treść i klimat naszej rozmowy) do autoryzacji. Następnego dnia wywiad ukazał się w toruńskim dodatku GW oraz, co ciekawe, został wyeksponowany na czołówce strony internetowej „wyborcza.pl”. Wywiadowi opublikowanemu w toruńskim dodatku GW redakcja nadała tytuł „Gender – myśl, która szkodzi”, natomiast tekst dostępny w Internecie nosi tytuł: „Zybertowicz: myślenie genderowe może być szkodliwe” – w obu przypadkach zgodnie z przesłaniem moich wypowiedzi.

Dodatkowo redakcja opatrzyła wywiad informacją zawierającą zdanie: Podczas seminarium dla funkcjonariuszy ABW nauczał: „Tajne służby to enklawa niecności. Służby specjalne to instytucja, w której przestrzeganie zasad niecnych jest cnotą”. Otóż jest to nieprawda, akurat w ABW nigdy na ten temat nie mówiłem. (By niedać się wciągnąć w maliny, warto lepiej sprawdzać swoich informatorów z tajnych służb.)

Gdy w sierpniu 2011 r. przedstawiciel wydawnictwa Prohibita zwrócił się do redakcji Wyborczej z prośbą o zgodę na przedruk wywiadu, odmówiono mu bez uzasadnienia. Ponieważ zgodnie z prawem prawa autorskie do wywiadu posiadają łącznie redakcja oraz autor proszony o wypowiedź, publikuję poniżej tylko swoje odpowiedzi na pytania Pani Waloch.

– Tu pytanie Pani Redaktor: [....] wykropkowane z powodu odmowy zgody na przedruk przez redakcję Gazety Wyborczej.

– O ile wiem, będę miał gościnny wykład o tym, jakie szkody dla świadomości społecznej może powodować myślenie genderowe. Zamysł organizatorów studiów jest taki, żeby z jednej strony przedstawić myśl genderową, osoby nastawione wobec niej entuzjastycznie lub neutralnie oraz – do których siebie zaliczam – te wyraźnie zdystansowane. Spojrzę na kwestie genderowe z perspektywy nowoczesnego konserwatyzmu.

– Tu Pani Redaktor docieka: [....]

– U podłoża studiów genderowych leżą rzeczywiste problemy, ale w mojej opinii taka perspektywa patrzenia na płeć może w sumie być dla społeczeństwa szkodliwa. Pochopne rozstawanie się z tradycyjnymi ramami rozwoju społecznego przynosi więcej problemów niż ich rozwiązuje.

– Pani Redaktor konkretyzuje pytanie: [....]

– Homoseksualne śluby to właśnie przykład kroku za daleko. Myśl genderowa ma korzenie w potrzebie emancypacji i dostrzeżeniu, że istnieje pewna drabina społeczna, że zawsze są pewne środowiska społecznie upośledzone. Samo spojrzenie na rzeczywistość z perspektywy grupy w jakiś sposób pokrzywdzonej nie jest niczym złym, ale może stać się ułudą, gdy jest łączone z wiarą w moc takiej radykalnej przebudowy świata, która rozwiąże ludzkie problemy. Szkodliwe społecznie jest również wyparcie lewicy socjalnej przez „lewicę” obyczajową.

– Pani Redaktor zapytuje: [....]

– Grupy strukturalnie upośledzone posługują się językiem innych grup, właśnie tych, które utrzymują je na dole drabiny społecznej. Trzeba było więc stworzyć własny język i myśl genderowa to zrobiła – by mówić m.in. w imieniu homoseksualistów. Troska o grupy upośledzane obyczajowo zepchnęła w cień problemy środowisk upośledzonych ekonomicznie. Ta nowa konfiguracja jest korzystna dla wielkich korporacji – jednego z najsilniejszych aktorów współczesności. O ile bowiem niewygodne jest dla nich mówienie o patologiach rynku, prawach pracowniczych itd., o tyle lansowanie np. eutanazji i praw homoseksualistów jest zupełnie niegroźne. O tych właśnie zagadnieniach będę mówił.

– Pani Redaktor polemizuje: [....]

– Chociaż w wielu swych przejawach myśl ta jest szkodliwa, to jednak jej obecność jest dziś już pewną społeczną rzeczywistością. Perspektywę feministyczną trzeba znać. Problem w tym, że w wielu uczelniach tego typu studia na ogół nie polegają na pokazaniu, czym taka perspektywa jest, ale politycznie propagują pewne postawy – np. homoseksualne śluby, adopcje, skrajny indywidualizm etc.

– Pani Redaktor informuje o zdziwieniu: [....]

– To dziwi tych, którzy posługują się schematami myślowymi. To może być oznaka tego, że takie osoby są poddane przemocy symbolicznej.

– Pani Redaktor mówi jedno słowo ze znakiem zapytania: [....]

– To teoria Pierre’a Bourdieu, który badał m.in. byłe kolonie francuskie. Okazało się, że zamieszkujący je ludzie postrzegali swoje aspiracje w języku byłych kolonizatorów. Zresztą podobnie rzecz ujmują niektóre nurty feministyczne, twierdzące, że kłopot z kobietami, które nie chcą się wyzwolić polega na tym, że o samych sobie myślą po męsku. Mówiąc o przemocy symbolicznej starałem się pokazać, że np. Pani, dziwiąc się mojej obecności wśród wykładowców, też takiej przemocy jest poddana.

– Tu Pani Redaktor informuje m.in., że sugestię zrozumiała i że jest przekonana o samodzielności swego myślenia: [....]

–  Ofiary przemocy symbolicznej zawsze mówią, że myślą samodzielnie.

– Teraz Pani Redaktor wprowadza elementy erudycji wymieniając nazwisko pewnego zagranicznego myśliciela: [....]

– Kto wie, może byśmy go ucieszyli.

7. Zamiast narzekać, czas tworzyć instytucje

Rozmawiał Roman Motoła Nasza Polska, 27 stycznia 2009

– Niedługo minie 20 lat od rozpoczęcia tzw. rozmów okrągłego stołu. W zaszczepionym naszemu społeczeństwu dominującym obiegu informacyjnym zmiany, jakie nastąpiły po tym wydarzeniu przyniosły Polsce niepodległość, a Polakom wolność, której synonimem miałyby być pełne półki, pluralizm mediów, otwarte granice. Jak z dzisiejszej perspektywy ocenia Pan okrągły stół i jego następstwa?

– Zamierzam dokonać takiej systematycznej analizy, jednak już dziś wiadomo, że w wielu tego typu aspektach Polska wypada znacznie gorzej niż kraje, które razem z nami wydobyły się z komunizmu i zostały przyjęte do Unii Europejskiej.

– Długimi okresami nowemu porządkowi w Polsce towarzyszył niemalże medialny monopol na jedną wersję najnowszej historii z niepodważalnymi dogmatami oraz niemożliwymi do zakwestionowania autorytetami. Dziś monopolu już nie ma, a owe „autorytety” reagują histerycznie na próby ukazania ich wizerunku niezgodnego z tą wersją. Jednak – co najgorsze, w roli obrońców fałszywej mitologii próbuje się ustawiać instytucje naukowe oraz sądy. Czy to początek jakiegoś nowego etapu w zmaganiach o wpływ na świadomość społeczną?

– We współczesnej cywilizacji trwa wojna kulturowa. Mówiąc w uproszczeniu: pomiędzy tymi, którzy uważają, że tradycja, naród, rodzina, religia – niezależnie od swoich cieni – stanowią „mieszkanie” dla istoty ludzkiej i budując instytucje ponadnarodowe nie należy tych „mieszkań” się pozbywać, a tymi, którzy pielęgnują myślenie kosmopolityczne, liberalne czy libertariańskie, zachłystując się możliwościami stwarzanymi przez technologię. W Polsce sytuacja przestawia się w taki sposób, że spory pomiędzy środowiskami określającymi się jako lewica, a częścią prawicy, środowiskami tzw. liberalnymi są pewnym echem tej wojny kulturowej. Na naszym gruncie ów konflikt ma swą specyfikę związaną z pozostałościami komunistycznego państwa policyjnego. Ale dobrze jest traktować to jako swego rodzaju trend, pewne pęknięcie cywilizacyjne. Środowiska, nazwijmy to, kosmopolityczno-liberalne są lepiej zorganizowane i skoordynowane z różnych powodów, ale jeden powód jest naturalny. Współczesny kapitał ma charakter globalizacyjny. Jednymi z najpotężniejszych aktorów zachodzących zmian są wielkie korporacje. Nawiążę tu do opinii amerykańskiego profesora Jona Hansona z Uniwersytetu Harvarda, autora koncepcji „głębokiego przechwycenia”, że w interesie wielkich korporacji jest wmawianie ludziom, iż są suwerennymi podmiotami. Że to, co robią – czy jako konsumenci, czy jako wyborcy – jest efektem ich własnych przemyśleń i głębokich potrzeb. A w istocie wielkie korporacje, między innymi poprzez marketing, ale też poprzez np. finansowanie projektów badawczych na uczelniach, formatują ludzkie myślenie w ten sposób, żeby wychować łatwo dających się manipulować konsumentów i quasi-obywateli. On opisuje te procesy w odniesieniu do społeczeństwa amerykańskiego, gdzie jakość czwartej władzy wydaje się być wyższa w porównaniu z Polską, jednak te media też ulegają pewnym mechanizmom manipulacyjnym i same je stosują. Społeczeństwo wygłodniałej jeszcze, jak do niedawna w Polsce, konsumpcji, jest nawet bardziej podatne na takie manipulacje. Z tego punktu widzenia, w interesie wielkich korporacji jest, żebyśmy wchodzili do strefy euro, żeby kapitał miał swobodę przepływu, żeby oni mieli swobodę inwestowania i wchodzenia w sojusze, a to nie musi być wcale zgodne z interesem rozwojowym naszego kraju i narodu. Istotne jest, byśmy byli świadomi rozmaitych napięć. Bardzo łatwo jest wpaść tu w pułapkę i myślę, że z częścią naszej zakompleksionej inteligencji tak się dzieje. Te kraje starej Unii, które mają silne instytucje, gdzie lojalność urzędników wobec własnego państwa jest silna, bezkarnie mogą propagować tezy, że Unia to ma być podmiot ponadnarodowy, że nie możemy kierować się egoistycznym interesem, ponieważ są silni i mogą przeprowadzać swoje interesy narodowe zakulisowo, pod stołem. Inaczej mówiąc, chcą obezwładnić wolę pielęgnowania własnych tradycji, budowania mocnych instytucji narodowych u słabych podmiotów Unii, ale zarazem troszczą się, aby ich własne instytucje państwowe nie uległy osłabieniu.

– Czy słabsze państwa w Unii, czy raczej wspólnoty narodowe wewnątrz nich mają w tej sytuacji szansę obronić wartości, o których Pan wspomniał: rodzinę, poczucie własnej tożsamości, religię?

– Mają szansę się obronić, jeśli stosowany będzie sposób myślenia o Unii, który jest bliski braciom Kaczyńskim, a nie ten defetystyczny, jakiemu hołdują środowiska postkomunistycznej lewicy i liberalne. Polska jest w stanie być podmiotem w Unii i jest w stanie zawiązywać sojusze, które dadzą Unii pewną równowagę, ale by tak się stało, część naszych elit musi pozbyć się skłonności do wasalizacji wobec starszych, bardziej doświadczonych cywilizacyjnie i organizacyjnie oraz kapitałowo środowisk w starej Unii.

– Wspomniał Pan Prawo i Sprawiedliwość jako partię dążącą do uratowania polskiej suwerenności. Jednak znajduje się ona w głębokiej defensywie. Czy widzi Pan szansę na odwrócenie w polskiej polityce tendencji wasalistycznych?

– Jak uczy historia, klęski zawsze wiążą się z szansami. Porażka PiS w moim przekonaniu nie oznacza porażki projektu walki o podmiotowość Polski i projektu umocnienia polskiego państwa. Kryzys ekonomiczny, zdaniem wielu obserwatorów, którzy w ogóle z PiS-em nie byli zaprzyjaźnieni, pokazuje, że bez silnych organizmów państwowych nie ma kto wystąpić w roli regulatora i buforu wyłaniających się patologii rynkowych. Problem zdolności PiSu do wewnętrznej reorganizacji to jest jedna sprawa, a generalnej adekwatności powyższej diagnozy to jest sprawa druga.

Myślę, że nadchodzący na przełomie stycznia i lutego kongres PiS jest szansą, by zreorganizować myślenie i działanie tej partii tak, by stary program budowy silnej Polski i silnego państwa, jednego z podmiotów Unii, przełożyć na nowy język. Poza tym, gdy słucham wszystkich wypowiedzi ministra Sikorskiego i premiera Tuska, to przynajmniej na poziomie słów przejmują oni, deklaratywnie, retorykę podmiotowości i zabiegania o pozycję Polski na arenie międzynarodowej.

– Retoryka retoryką, a działania działaniami. Choćby w bliskiej Panu sferze suwerenności energetycznej Polski widać poważne zaniechania ze strony obecnej ekipy. Myśli Pan, że to tylko efekt bałaganu i zabieganie przez rząd wyłącznie o PR, a nie jednak świadome działanie na rzecz innych, nie polskich interesów?

– To, co jest w Platformie zorganizowane i względnie skoordynowane, to właśnie PR. Działania wizerunkowe przynoszą zresztą PO w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy sukcesy. Natomiast na poziomie jej rzeczywistych działań obserwujemy dryfowanie. Nawet Gazeta Wyborcza wytknęła Tuskowi, że w okresie kryzysu gazowego nie zabiegał tak o podmiotową pozycję Polski w Unii, jak byłby w stanie. Proszę zwrócić uwagę, że kryzysy mają tę zaletę, iż pewne sprawy stają się dzięki nim jaśniejsze. Nawet ci, których trudno byłoby posądzać o przywiązanie do pewnych wartości dostrzegają utracone szanse.

Podobnie jak rząd Leszka Millera zaniechał realizacji projektów dotyczących bezpieczeństwa energetycznego, rozpoczętych przez rząd Jerzego Buzka, tak teraz ekipa Tuska nie jest zdeterminowana w takim stopniu, jak gabinet PiS, by zabiegać o dywersyfikację dostaw surowców energetycznych.

– Sądzi Pan, że perspektywa kryzysu może zmusić rządzących do bardziej energicznych działań sprzyjających polskim interesom?

– Deklaracje o zabraniu się wreszcie za budowę gazoportu są właśnie efektem zbliżającego się kryzysu. Gdyby nie kryzys, Platforma dalej by przysypiała i odstawiła zupełnie ad acta projekt dość zaawansowany za czasów PiS.

W tym sensie opozycja Prawa i Sprawiedliwości wywiera pozytywny wpływ. Myślę natomiast, że z powodów psychologii społecznej powrót PiS do władzy nie będzie łatwy, gdyż spora część wyborców, zwłaszcza młodszych, którzy głosowali na PO, robiła to w poczuciu wykonywania obywatelskiego i etycznego obowiązku, ponieważ dali się wcześniej przekonać propagandzie PO i zaprzyjaźnionych z nią mediów, że PiS utworzył policyjne państwo wszechpodsłuchów i opresji oraz że oni w głosując ten sposób chronią wolność nas wszystkich. W sytuacji, gdzie prawie żadne z zarzutów tego typu: upolicyjniania życia społecznego, czy tego, że PiS stwarza zagrożenie dla demokracji, się nie potwierdziły, ci ludzie, myśląc zdroworozsądkowo, musieliby dojść do wniosku, że dali się nabrać. Że byli frajerami. Że ktoś nimi manipulował. A człowiek nie chce przed sobą przyznać się do tego, że zachował się jak idiota. Ten mechanizm wypierania krytycznej wiedzy na swój temat częściowo tłumaczy, dlaczego wyborcy w badaniach dalej opowiadają się za PO mimo, iż dostrzegają brak pozytywnych efektów jej rządów.

– Jak ci wyborcy zachowają się więc przy okazji następnych wyborów? Obecna propaganda mówi przecież, że tak dobrze, jak obecnie, nie było od co najmniej wielu dziesięcioleci.

– Nie jest ona całkiem pozbawiona podstaw. W ostatnich latach liczne grupy społeczne odczuły niespotykaną wcześniej podmiotowość konsumencką. Ludzie zaczęli lepiej zarabiać i dostrzegli, że spora część „błyszczących” towarów z reklam jest dostępna. Wystarczy zobaczyć, jak wielki jest w niektóre dni ruch w hipermarketach. Każda zamiana starego telewizora na nowy utwierdza ludzi w przekonaniu, iż sprawy idą ku dobremu. Ludzie często nie dostrzegają, że owa podmiotowość konsumencka została ofiarowana im – podobnie jak zresztą w krajach demokracji zachodniej – zamiast podmiotowości obywatelskiej i bez podmiotowości gospodarczej. Trudno jest prowadzić działalność gospodarczą ze względu na istniejące poważne bariery, ale jeśli uda nam się znaleźć nienajgorszą pracę, to nagle możemy być podmiotami w urządzaniu własnego mieszkania. Być może po fazie postsocjalistycznego, konsumpcyjnego wygłodzenia musi nastąpić okres konsumpcyjnego nasycenia (niektóre grupy już tę fazę osiągnęły), żeby ludzie wrócili do potrzeby podmiotowości politycznej.

– Ale czy wtedy nie będzie już za późno, jeśli w Unii, do której należymy, górę wezmą tendencje federalistyczne, które zepchną poszczególne narody do roli bezwolnych obserwatorów „dziejowych przemian”?

– Oczywiście, że może być za późno, ale problem polega na tym, że środowiska takie jak Naszej Polski, mają kłopoty ze znalezieniem kodu komunikowania się z młodym pokoleniem. Niedawno by-łem w Bydgoszczy na zaproszenie Klubu Gazety Polskiej. Miałem tam wykład i odbyła się ciekawa rozmowa z uczestnikami, sporą grupą osób. Przedstawicieli młodego pokolenia dałoby się policzyć na palcach dwóch rąk i nikt z tych młodszych ludzi nie zabrał głosu w dyskusji. Na razie to przesłanie patriotyczne, narodowe, tradycyjne, rodzinne jest formułowane w takich przekazach, które nie trafiają do wrażliwości, do oczekiwań, do nadziei i do lęków sporej części młodszego pokolenia.

– Jest to być może między innymi kwestia podejmowanych środków. Jeśliby na przykład mocniej uderzyć do Internetu, za pomocą którego młodzi porozumiewają się teraz najchętniej, łatwiej byłoby do nich dotrzeć?

– Zachęcałem starszych ludzi, bo robili coś, co nazwać by można „patrolowaniem Internetu”. Na rozmaitych forach, blogach, portalach pełno jest wpisów, za pomocą których podtrzymywane są rozmaite kompleksy polskie. Te kompleksy, o których przekonująco pisał prof. Ryszard Legutko w Eseju o duszy polskiej. Potrzeba, by ludzie, którzy wierzą w patriotyzm, także odciskali swoje ślady w Internecie. Jesteś patriotą? To w sposób kulturalny i rzeczowy wpisuj się na rozmaitych forach i w blogach i przedstawiaj swoje przywiązanie do polskości. Żeby młody człowiek nie myślał, że tam są obecni tylko ci, którzy są kosmopolityczni i cool.

– Jedną ze swych ostatnich prac naukowych poświęcił Pan koncepcji tzw. kontroli społecznej trzeciego stopnia, czyli aspirowaniu nieformalnych, prywatnych struktur do rządzenia całymi obszarami życia społecznego bądź gospodarczego. W jakim stopniu takie nieformalne struktury rozpanoszyły się w polskim życiu publicznym?

– Nie mamy wiarygodnych badań na ten temat, jednak panuje dość powszechne przekonanie, że choćby w wielu samorządach istnieją nieformalne powiązania. Jak mówił mi pewien radny: jeden brat jest w Platformie, drugi w PiS, mają też kuzyna, który był esbekiem i w danym miasteczku, razem z innymi wpływowymi osobami, to oni decydują o wszystkim. Takie patologie są w wielu rejonach dość rozgałęzione. Jednak jeszcze większym zagrożeniem jest takie ludzkie odczucie, iż podobne nieformalne powiązania w postaci „kontroli trzeciego stopnia” są silniejsze, niż ma to miejsce naprawdę. Ludzie powtarzają sobie formułę: na układy nie ma rady i nie wierzą w to, że coś można wbrew układom zrobić. Nawet pomimo niskich notowań PiS w niektórych badaniach, Polacy twierdzą, że to ta właśnie partia najmocniej zwalczała korupcję. Czyli ludzie dostrzegli jednak, że przynajmniej w pewnych sektorach administracji państwa urzędnicy byli dyscyplinowani.

– Te nieformalne struktury są w znacznej mierze powiązane z dawnymi, komunistycznymi służbami specjalnymi. Jak silnie oddziaływają one dziś na życie publiczne?

– Tam, gdzie funkcjonuje gospodarka rynkowa i demokracja, naturalna jest pluralistyczna gra interesów, w tym interesów nieformalnych w celu wywierania wpływu na państwo, aby ustanawiało ono takie regulacje, które są korzystne dla tych nieformalnych grup interesów. Natomiast jeśli na to nałożymy sieć powiązań postagenturalnych i sieci, w ramach których nieformalne grupy interesów korzystają z zasobów środowisk służb specjalnych, to napotykamy na patologie ufortyfikowane potężniej niż zwykłe patologie. W momencie, gdy jakaś grupa interesów jest utkana osobami z tajnych służb, policja czy prokuratura unika jak gorącego kartofla wchodzenia w pewne sprawy. W sprawach aferowych pojawiają się zresztą przełożenia, nazwijmy to, agenturalno-polityczne. Wówczas przeciętny prokurator, zdający sobie sprawę, że jego szefowie chcą, by nie przysparzał im kłopotów, będzie unikał drążenia takich spraw. Inaczej rzecz biorąc, grupy interesów, które sięgają po osoby ze środowisk służb PRL lub III RP są lepiej ufortyfikowane od innych grup interesów w obliczu działań normalnych instytucji państwowych, m.in. kontrolnych. Łatwiej, mając zakamuflowane powiązania, unikać rozpoznania konfliktu interesów.

– Czy jest możliwe przecinanie tych wpływów, na przykład przez lustrację, skutecznie stopowaną od 20 lat, bądź w jakiś inny sposób?

– To nie jest łatwe, bo choćby książka o Wałęsie pokazała, że Trybunał Konstytucyjny w momencie, gdy określał standardy przeprowadzania lustracji, obradował w składzie, którego część stanowili sędziowie bezpośrednio, bądź poprzez członków rodzin, powiązani z tajnymi służbami PRL. Czyli działali oni w konflikcie interesów. Dzisiaj wiemy też, że gdy środowiska akademickie toczyły w roku 2007 akcję antylustracyjną, to wśród liderów tej kampanii byli także dawni tajni współpracownicy służb PRL.

Oznacza to m.in., iż społeczne postrzeganie lustracji, zarówno w planie instytucjonalnym – mam na myśli orzeczenie TK – jak zbiorowe wyobrażenia społecznego oraz gospodarczego sensu lustracji, tworzy się pod wpływem osób zainteresowanych tym, by ich własna przeszłość nie została odkryta. Osoby ukrywające niechlubne części swoich życiorysów bezczelnie wyznaczają standardy tego, co społecznie określa się jako stosowne lub niestosowne. W efekcie mamy do czynienia z takimi oto kwiatkami, jak na moim uniwersytecie w Toruniu. Gdy ujawnieni zostali kolejni tajni współpracownicy SB wśród profesorów astronomii, doktoranci i studenci wystosowali w ich obronie pismo, które i logicznie, i rzeczowo było absurdalne. Ale kto wychował tych ludzi? Kto ukształtował ich stosunek do lustracji? Właśnie ci, o których lustracja powiedziałaby trochę prawdy i ci, którzy przez te 20 lat nie mieli odwagi powiedzieć tej prawdy.

Mamy więc do czynienia z pewną pułapką. Ludzie w swoim postępowaniu kierują się wyczuciem tego, co ich zdaniem jest dobre, a co złe. Co jest stosowne, co niestosowne. Co jest przyzwoite, a co nieprzyzwoite. Jeśli agenci, czyli ludzie, którzy pomagali zwalczać pragnienia budowy demokracji w Polsce i wspomagali sowiecką kontrolę nad Polską, wywierają wpływ na myślenie społeczeństwa o tym, jak myśleć o lustracji, to mamy do czynienia z sytuacją, jakby kodeks karny pisali przestępcy.

– Ostatnio głośna stała się sprawa doktora Migalskiego, którego naukowy awans zastopowano po tym, jak publicznie skrytykował merytoryczne i moralne kwalifikacje do sprawowanej funkcji własnego przełożonego, byłego TW.

– To jest dokładnie ten sam obszar patologii, o którym przed chwilą mówiłem. Silne wpływy w środowisku akademickim osób z niechlubną przeszłością, często z kiepskim dorobkiem intelektualnym, ale silnym środowiskowym wpływem na wyobrażenia tego, co jest stosowne, a co nie. Nie jest, w myśl tej logiki, stosowne blokować komuś karierę naukową według nierzeczowych, bezpodstawnych zarzutów, a jest stosowne przymykać oko na to, że standardów myślenia w XXI wieku uczą ludzie, dla których dwulicowość była przez lata normą. Deprawuje się w ten sposób przestrzeń publiczną –  m.in. przez efekt odstraszania. Na uczelniach są tysiące studentów, doktorantów, młodych pracowników naukowych. Casus Migalskiego to jest wysłany z całą świadomością sygnał: nie podejmujcie trudnych tematów, nie wychodźcie przed szereg, nie myślcie, że coś w polskiej nauce zmienicie. To nie wy rozdajecie karty. Z punktu widzenia potencjału rozwojowego Polski jest to oczywiście zabójcze.

– Czy widzi Pan szanse na przełamanie tego stanu rzeczy, przynajmniej w małych obszarach, np. uczelni prywatnych?

– Te uczelnie takiej szansy nie dają, gdyż w sporej części były zakładane przez środowiska postkomunistyczne. Mówiąc o przełamaniu złej sytuacji, zacznę od przytyku wobec Pana redakcji, a potem przejdę do większego projektu. Zawsze trzeba zaczynać od siebie. Niech Nasza Polska założy dobrą stronę internetową i postara się o dobry marketing. Potem warto pomyśleć o zorganizowaniu np. kongresu środowisk patriotycznych. Jest ich sporo, wydawane są dziesiątki pisemek, forów, blogów. Można założyć fundację, zwrócić się do środowisk biznesowych wierzących w Polskę bardziej niż w beznarodowy kapitał. Zwrócić się do ludzi, którzy niepokój związany z rządami Platformy zamienią z bezproduktywnego narzekania w projekty budowy instytucji. Wielkie wyzwania społeczne potrzebują ludzi, którzy wierzą w swoją charyzmę. Ale żeby takie postacie mogły się wyłonić, trzeba stworzyć sytuację, w której zapotrzebowanie na charyzmę stanie się widoczne...

[1] Nieistniejący już Urząd Kultury Fizycznej i Turystki – przyp. aut.

[2]Na gruncie mojej obecnej wiedzy (sierpień 2011 r.) ten postulat nie tylko nie ma takiego znaczenia, jakie przypisywałem mu kilka lat wcześniej, ale jego wprowadzenie w sytuacji, gdy partia rządząca kontroluje ogromną większość instytucji państwa i działa w sojuszu z oligarchami i elitami medialnymi, mogłoby pogłębić kryzys polskiej demokracji – przyp. aut.

[3]Janusz Czapiński, „Państwo z karabinem na plecach”, Rzeczpospolita, 14 kwietnia 2011.

[4]Mowa o Krzysztofie Bondaryku, ówczesnym szefie ABW. Więcej na ten temat w rozdziale „Platforma ofiarą obsesji” – przyp. red.

Część II
Tajne służby i „Układ”

Gdy mówi się o mechanizmach zakulisowych, pojawia się obiegowy zarzut, że to myślenie spiskowe. Rzeczywiście, im zdrowsza demokracja, tym mniejsza rola działań spiskowych. Niestety Polskę budujemy na gruzach państwa policyjnego – a tam agenturyzacja i zastraszanie były kluczowymi instrumentami władzy.

1. Transformacja pod kontrolą

Rozmawiał Wojciech Streich Głos Uczelni. Pismo UMK, grudzień 2000

– Zajmuje się Pan bardzo ciekawym zagadnieniem, jakim są zakulisowe działania osób, partii politycznych, organizacji oraz instytucji, które są zagrożeniem dla demokratycznego państwa. Zanim przejdziemy jednak do rozmowy, proszę przypomnieć swoją drogę naukową, czy też była ona związana ze wspomnianymi badaniami?

– Dwa lata studiów historycznych na UMK, dwa lata na UAM. Magisterium i doktorat z metodologii historii w Instytucie Historii UAM. Po studiach dwanaście – ciepło przeze mnie wspominanych –  lat pracy w Zakładzie Filozofii Instytutu Nauk Społecznych naszej Uczelni. Od momentu uruchomienia na UMK socjologii jako kierunku studiów w 1989 r. jestem najpierw w Katedrze, a od 1995 w Instytucie Socjologii. Moja habilitacja dotyczyła nader abstrakcyjnej problematyki z pogranicza filozofii i socjologii, metodologicznych i teoretycznych podstaw nauk społecznych i zarazem wszelkiej wiedzy pojęciowej w ogóle.

– W takim razie kiedy zaświtała pierwsza myśl, że warto zająć się sprawami, które są już z definicji skwapliwie ukrywane przed społeczeństwami, szczególnie chyba w Europie Środkowo-Wschodniej?

–  W latach pierwszej „Solidarności” 1980-1981 publikacje drugoobiegowe uświadomiły mi, że obraz rzeczywistości społecznej kształtowany przez media, szkoły – w tym studia wyższe – nie tylko zawierał liczne informacje nieprawdziwe; był też zdeformowany całościowo; pomijał rolę jednego z filarów ówczesnego ładu życia zbiorowego: tajną policję. Potem dwie sytuacje były dla mnie istotnymi impulsami poznawczymi. Przypadkowo nie spałem w noc wprowadzenia stanu wojennego i byłem świadkiem – choć nie ofiarą – pewnych faz jego realizacji. Następnego dnia miałem bolesną świadomość, że w jedną noc zmieniono reguły gry w społeczeństwo, a zarazem poczucie, iż nie wiem, jak to zrobiono, jakie były motywacje autorów tego przedsięwzięcia, jakie zasoby były niezbędne, by taka operacja się powiodła. Szukając odpowiedzi na te pytania na początku lat 80. podążałem okrężną drogą, znajdowałem lektury w naszej Bibliotece Głównej na temat innych państw policyjnych, opracowania sowietologiczne o kulisach komunizmu, książki z dziejów tajnych służb.

Kolejnym impulsem była fala publikacji na temat roli agentury w PRL, która nastąpiła po obaleniu rządu Jana Olszewskiego w 1992 r. Ujawnione wtedy informacje zmieniły moje poglądy: poprzednio byłem przeciwnikiem lustracji i dekomunizacji. Owocem nowego kierunku dociekań była książka W uścisku tajnych służb: upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, wydana w 1993 r.

– Pańska wypowiedź wskazuje, że pierwsze badania były w dużym stopniu intuicyjne. Z czasem trzeba było jednak uformować pole badawcze w tej nowej dziedzinie. Z czego takie pole się składa?

– Każde naukowe pole analiz (np. jakiejś subdyscypliny) składa się ze środowiska badawczego, z zespołu podzielanych przez to środowisko założeń, wypróbowanych narzędzi (w tym pojęciowych), standardowych procedur gromadzenia, weryfikacji i interpretacji danych. Wreszcie z choćby wstępnie przez środowisko podzielanych już twierdzeń i hipotez wyznaczających kierunki dalszych badań.

Tymczasem w przypadku zakulisowych wymiarów życia społecznego prawie wszystko jest jeszcze płynne i kontestowane. Świat akademicki uczynił tajne służby przedmiotem swoich systematycznych analiz dopiero w latach 70. Mamy do czynienia z obszarem badań młodych, niedojrzałych, o dopiero wyłaniających się schematach interpretacyjnych i luźno powiązanych środowiskach badawczych. Często nie wiadomo, czy – a jeśli tak, to w jakim zakresie – istnieje sam przedmiot: owe działania zakulisowe; jak gromadzić wiarygodne informacje na ich temat, jak je weryfikować, jak interpretować zazwyczaj niepełne dane, jak sobie radzić z przedmiotem badań w ramach którego dezinformacja stanowi stały element gry.

A gdy już mamy jakieś wstępne, przybliżone odpowiedzi na te pytania to pozostaje kwestia najważniejsza: jaki jest wpływ tego, co dzieje się za kulisami, w tym wpływ tych aktorów procesów społecznych, którzy z samej swej natury pragną pozostawać ukryci, na te procesy, które uchwytne są za pomocą badań standardowych, np. ankietowych.

– Skoro jest tyle znaków zapytania, to może lepiej nie zajmować się tymi zjawiskami?

–  Ja tak nie uważam, ale niektórzy – w tym skądinąd poważni badacze – kwestionują samo istnienie takiego przedmiotu badań albo jego rangę, albo też nie wierzą w możliwość odniesienia sukcesu w razie badawczej penetracji zjawisk zakulisowych. Niechęć do angażowania się w sytuacje cechujące się dużym zakresem niepewności jest dla wielu osób chyba dość naturalna. Ale każdy badacz podejmujący kwestie wykraczające poza standardowy horyzont poznawczy lub/i kontrowersyjne musi się z tym liczyć.

– W jaki sposób zbudował Pan swój warsztat badawczy i z jakich źródeł korzystał i korzysta w swojej pracy?

– W przypadku działań zakulisowych prowadzonych w latach 90., są dwa główne rodzaje źródeł. Informacje, które przedostały się do mediów oraz ci aktorzy zdarzeń, którzy z jakichś powodów chcą mówić. Podstawowym filtrem badawczym umożliwiającym szacowanie wiarygodności danych uzyskiwanych w ten sposób jest wiedza kontekstowa oraz – niekiedy niedające się precyzyjnie wyartykułować – wyczucie badacza. Ową wiedzę kontekstową (pozaźródłową), tworzy uznany korpus przekonań z zakresu historii, psychologii społecznej, socjologii, politologii, wiedzy o standardowych procedurach tajnych służb, o mechanizmach przestępczości zorganizowanej etc.

– Przeglądając niektóre Pańskie prace, zauważyłem ze zdziwieniem, że działania zakulisowe w naszym kraju są znacznie bardziej rozwinięte niż dotychczas sądziłem. Część z nich jest oczywiście niezgodna z prawem i powinna być tępiona, część jednak musi być realizowana dla zachowania bezpieczeństwa państwa oraz prowadzenia odpowiedniej polityki wewnętrznej i zewnętrznej. Jak naprawdę, oczywiście według Pańskiej wiedzy, wyglądają te sprawy w Polsce?

– Jeśli o tak złożonej kwestii można w ogóle mówić krótko, to powiem tak: z punktu standardów demokratycznego państwa prawa nie bardzo wiadomo: czy tajnie działające agendy rządowe więcej problemów rozwiązują, czy same tworzą? Obawiam się, że występuje ta druga sytuacja.

– Uważa Pan również, że zbyt wiele osób z dawnych instytucji PRL odpowiedzialnych za bezpieczeństwo kraju przeszło do obecnych w III RP. W historii dość często jednak zdarzało się tak, iż po różnego rodzaju przewrotach i rewolucjach ludzie z instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo kraju przechodzili na stronę zwycięzcy. Czy w Polsce ci ludzie są rzeczywistym zagrożeniem, czy też trochę przeceniamy ich wpływy?

– Ale kto jest zwycięzcą? Kto wygrywa transformację? Należy obawiać się, że obóz zwycięski stanowią nieformalne układy powiązań polityczno-biznesowo-kryminalnych, które – użyję języka prof. Jadwigi Staniszkis – nie mogąc oficjalnie usankcjonować swoich wpływów, skutecznie działają na rzecz zachowania stanu państwa słabego, zanarchizowanego, niezdolnego do realizacji swoich zadań w zakresie infrastruktury oraz bezpieczeństwa.

– Panie Profesorze, czy w Polsce możemy już mówić o powstaniu mafii? Czy w ogóle w naszym kraju – biorąc pod uwagę mentalność ludzi, dotychczasową historię, położenie w Europie i tak dalej – tego typu struktury mogą powstać i przez dłuższy czas egzystować?

– Mówienie o po prostu mafii lub korupcji nie sięga istoty rzeczy. Myślę, że sytuacja jest o wiele poważniejsza. We wrześniu br. na Ogólnopolskim Zjeździe Socjologicznym w Rzeszowie wygłosiłem referat pt. „Demokracja jako fasada”. Główna teza: wyrastające z powiązań władzy systemu komunistycznego, ale obejmujące obecnie wszystkie skrzydła naszej sceny politycznej, nieformalne układy biznesowo-polityczno-kryminalne są tak silne, że państwo polskie w znacznej mierze jest obezwładnione. Nie przez mafię rozumianą jako organizm wobec państwa zewnętrzny, próbujący doń przeniknąć. Państwo jest obezwładnione, by tak rzec, od środka; aparat państwa w poważnym stopniu nie jest w stanie wykonywać swoich zadań konstytucyjnych.

W tym kontekście nerwowe reakcje niektórych środowisk na działania ministra sprawiedliwości Lecha Kaczyńskiego widzę jako przeciwdziałanie tych układów nieformalnych wobec prób wcielenia w życie zasad praworządności.

– Niedawno w Wielkiej Brytanii oraz USA ukazała się Pańska książka, napisana wspólnie z Marią Łoś, Książka rekonstruuje kulisy najważniejszych procesów, które miały wpływ na upadek PRL oraz tworzenie i problemy III RP. Proszę przybliżyć nam cele powstania tej pracy. Czy otrzymał Pan już od badaczy zachodnich jakieś recenzje lub uwagi?

– Praca ukazała się sierpniu 2000, więc na recenzje jeszcze trzeba poczekać[5]. Głównym celem książki jest zwrócenie uwagi na ten wymiar genezy i dynamiki transformacji wschodnioeuropejskiej, który został zagubiony przez większość badaczy – i to z obu stron Łaby. Na rolę komunistycznych służb specjalnych jako jednego – nie najmniej ważnego – z aktorów zmian. Jednym z paradoksów ostatniej dekady PRL-u było to, iż rozwój ruchów antysystemowych, budowanie enklaw społeczeństwa obywatelskiego miało swój odpowiednik w rozwoju struktur państwa policyjnego, w tym w nasileniu infiltracji najbardziej aktywnych grup. Z konsekwencjami tego paradoksu wiele środowisk nie może uporać się do dziś.

– Panie Profesorze, w jakiej sytuacji jest badacz, który zajmuje się sprawami, które z reguły są objęte klauzulą tajności lub poufności? Podejrzewam, że często jest Pan narażony na nieprzewidziane sytuacje i stresy. Jak wreszcie wygląda strona etyczna tego typu pracy?

– W ostatnim okresie przydarza mi się coś takiego. Wygłaszam referat, następuje powściągliwa dyskusja, a po niej podchodzą do mnie starsi profesorowie, nigdy publicznie niewypowiadający się na takie tematy, którzy gratulują mi odwagi, przekazują wyrazy uznania i wsparcia.

Ale w istocie najwięcej stresów przyczyniają nie postacie działające na obszarze moich dociekań, ale koledzy z szeroko rozumianego środowiska badawczego. Mam wrażenie, iż tych posiadających umysły najbardziej żywe, z wyobraźnią, niepokoi taka oto możliwość: jeśli niektóre moje tezy na temat faktycznych mechanizmów wychodzenia z komunizmu i tworzenia nowego ładu są trafne, to spora część z ogromnej liczby – niekiedy bardzo metodologicznie wyrafinowanych – badań nad transformacją oparta jest na błędnych założeniach i przeto ich wartość staje pod znakiem zapytania. Ten niepokój odreagowują niekiedy próbując delegitymizować zasadność prowadzenia badań nad tym obszarem zjawisk, o których tu mówimy.

A wymiar etyczny jest, tak to odczuwam, nietrywialny. Dla przykładu, rozmawiam z takimi byłymi funkcjonariuszami służb, którzy – można domyślać się – działali skrajnie nieetycznie. Czasem uśmiecham się jednak do nich, powstrzymuję się od wypowiadania jakichkolwiek ocen... W imię uzyskania informacji lub choćby poznania ich sposobu myślenia. Dla celów poznawczych powściągam swoje odruchy moralne lub estetyczne.

Niekiedy z kolei staję się posiadaczem skarbów, z którymi z nikim nie mogę się podzielić. Uzyskuję np. informacje o zakulisowych manipulacjach legislacyjnych pod warunkiem, że o nich nie napiszę (przynajmniej w najbliższym czasie). Jest to obce postawie badacza, który gdy coś intrygującego ustali, odkryje, natychmiast chciałby się tym podzielić z innymi. Czuję się w kleszczach formuły „ci, co mówią, nie wiedzą; ci, co wiedzą, milczą”. Otóż dostęp do pewnych informacji wiąże się z byciem akceptowanym w pewnych środowiskach (bohaterów moich dociekań). To z kolei łączy się z nieujawnianiem informacji, które naraziłyby te środowiska na kłopoty. Ryzyko polega na tym, że można rozstać się z etosem badacza i po prostu przyłączyć się do silniejszego (w grze społecznej). Sądzę, że są – nie tylko w Polsce – badacze, którym się to przydarzyło.

2. Władza w „sieci”

Rozmawiał Piotr Bączek Głos. Tygodnik Katolicko-Narodowy, Boże Narodzenie 2004

– Po ujawnieniu afery Rywina ukuto termin „system Rywina”, obecnie coraz wyraźniej wyłania się tzw. „system Orlenu”. Kto w takim systemie posiada realną władzę?

– Nawiązując do analiz profesor Jadwigi Staniszkis powiem, że system państwo-społeczeństwo jako pewna całość jest niesterowny. Nie istnieje żadna formalna instytucja ani nieformalna grupa interesów, która potrafiłaby (choćby w sposób dostateczny) robić jednocześnie trzy rzeczy: trafnie diagnozować stan kraju, wyznaczać strategię rozwoju Polski i być w stanie realizować istotne jej elementy. Nie jest jednak tak, że wszystko w naszym kraju dzieje się samopas. Choć całość jest niesterowna, to poszczególne poletka – tak na poziomie gier lokalnych, jak i wybranych procesów przekształceń legislacyjnych i własnościowych są – jak się wydaje – dość skutecznie poddawane kontroli przez nieformalne grupy interesów. Jedne z tych grup są względnie trwałe, inne tworzą się zadaniowo. Wydaje się, że w wielu przypadkach w grupach tych kluczowe miejsce zajmują ludzie związani ze środowiskiem komunistycznych i postkomunistycznych służb tajnych.

– Ale w jaki sposób środowiska komunistyczne zachowały tak ogromne wpływy w państwie? Od upadku PRL i bloku wschodniego minęło już ponad 15 lat, to przecież 2/3 bytu międzywojennej II RP, w której zbudowano Centralny Okręg Przemysłowy i port w Gdyni!

– Ich realna władza bierze się z dostępu do informacji, dostępu do osób ze wszystkich szczebli drabiny społecznej (od środowisk przestępczych po najwyższe ogniwa władzy państwowej), umiejętności manipulacji i dezinformacji, wreszcie rozprowadzenia tajnych współpracowników po kluczowych ogniwach państwa, gospodarki i mediów.

Mam przy tym na myśli nie władzę służb jako wyodrębnionych prawnie instytucji – WSI, AW, ABW – ale czegoś szerszego: środowiska służb specjalnych. By uchwycić kontury tego środowiska, trzeba sobie uświadomić, że uprawnienia do prowadzenia pracy operacyjnej (w tym do werbowania agentury) poza trzema wymienionymi instytucjami posiadają też: policja, Straż Graniczna, BOR, Żandarmeria Wojskowa, służby celne i skarbowe. W instytucjach tych znajdziemy byłych funkcjonariuszy SB, UOP i służb wojskowych. Trzeba uwzględnić też całą specyficzną gałąź gospodarki, którą stanowią firmy ochroniarskie i detektywistyczne w sporej mierze kontrolowane przez byłych funkcjonariuszy służb oraz takie organizacje jak np. Związek Byłych Funkcjonariuszy UOP. Nie można też pominąć niewyodrębnionych instytucjonalnie, jednak powiązanych ze sobą, grup byłych funkcjonariuszy pracujących na rzecz prywatnych podmiotów gospodarczych, uwzględnić trzeba byłą i obecną agenturę osób należących do wszystkich wymienionych wyżej kategorii oraz tzw. osoby zaprzyjaźnione. Nie można też zapomniećo środowisku związanym z Biurem Bezpieczeństwa Narodowego przy Kancelarii Prezydenta RP.

– Według obserwatorów do ujawnienia afery Orlenu doszło tylko z powodu wewnętrznych kłótni w obozie postkomunistycznym. Na ile wzajemne animozje pomiędzy Leszkiem Millerem a Aleksandrem Kwaśniewskim przekładają się na ten kryzys? Czy konflikt pomiędzy Millerem i Kwaśniewskim dotyczy tylko sporu o tzw. „źródła zasilania”, czy też wynika z rzeczywistych różnic programowych?

– Socjolog obserwujący polską politykę z zewnątrz może tylko określić ramy analizy. Z jednej strony bez wątpienia występuje konflikt ambicjonalny między dwoma zdolnymi politykami, z drugiej zaś konflikt między ich zapleczami polityczno-biznesowymi i być może innym typem kontaktów na arenie międzynarodowej. Obserwatorowi z zewnątrz trudno jest określić, na ile osobiste ambicje działają silniej od warunków strukturalnych, czyli typów interesów podczepionych pod środowiska prezydenta i byłego premiera. Odnosi się wrażenie, że obaj politycy są w podobnie cyniczni (choć prezydent maskuje to w bardziej stylowy sposób), a ich „programy” są bardziej instrumentami gry politycznej, aniżeli oznaką przywiązania do wartości wyższych.

– Profesor Jadwiga Staniszkis w wywiadzie dla „Sygnałów Dnia” z 22 listopada br. powiedziała, że komisja śledcza ds. afery Orlenu niewiele wyjaśni, ponieważ działanie polskiego układu biznesowo-politycznego jest tylko elementem rozgrywki międzynarodowej. Czy zgadza się Pan z tymi poglądem?

– W Polsce działają dźwignie (nazwijmy to tak) grup interesów nie tylko wschodnich, ale też i zachodnich. Warto uświadomić sobie, że do dzisiaj nie znamy np. skali finansowego i logistycznego wsparcia, jakie ruch „Solidarności” otrzymał z USA. Nie wiemy, jaka część pomocy zagranicznej dla „S” została przechwycona i „sprywatyzowana” przez komunistyczne tajne służby. Nie wszystko wiemy o wpływie USA na przebieg polskiej negocjowanej, odgórnej, okrągłostołowej rewolucji 1989 r. Co z tego wynika dla sytuacji obecnej?

Trzeba liczyć się tym, że w obecnej grze wokół rosyjskich interesów imperialnych („ropa zamiast tanków”), grze, której wycinki dzięki komisji orlenowskiej wydobyto na powierzchnię, uczestniczą także podmioty z Zachodu, w tym wielkie korporacje, konkurujące z rosyjskimi firmami surowcowymi na rynkach światowych. Zapewne występują jakieś formy współpracy tych korporacji z dyplomacją i tajnymi służbami państw NATO. Nie wiemy wszak, jak się to przekłada np. na zakulisowe interwencje na polskim rynku kapitałowym, na inspiracyjne posunięcia wobec mediów lub może nawet wobec samej komisji orlenowskiej. Opinia publiczna o tym nie wie. I może obawiać się, że polskie tajne służby nie wiedzą, ile trzeba.

– Afery Rywina i Orlenu nie są chyba tylko „wypadkiem przy pracy” elit rządzących. Świadczą o tym chociażby inne skandale (zatrzymanie samorządowców w Opolu, Piotrkowie, Gorzowie Wielkopolskim, samorząd starachowicki był swego rodzaju strukturą przestępczą). Czy to oznacza, że żyjemy w państwie mafii?

– W odczuciu wielu osób sytuacja tak zdaje się wyglądać. Jako socjolog proponuję jednak bardziej wycieniowane ujęcie.

Mamy w Polsce rozproszony archipelag wysp demokracji i obywatelskości, a z drugiej ufortyfikowane rejony ARGI, czyli AntyRozwojowych Grup Interesu (pisałem o tym w Europie, dodatku do dziennika Fakt). Do rozproszonego archipelagu demokracji zaliczam takie instytucje jak Rzecznik Praw Obywatelskich, część mediów, część środowiska sędziowskiego, środowiska akademickiego, część środowisk samorządowych, NIK, grupki urzędników w administracji państwowej (może zwłaszcza absolwentów KSAP), niektórych funkcjonariuszy służb specjalnych, Rzecznika Interesu Publicznego (choć tu sytuacja zapewne istotnie pogorszy się po ukończeniu kadencji przez sędziego Bogusława Nizieńskiego), także w pewnej mierze instytucje obywatelskie, fundacje, stowarzyszenia i oddolne inicjatywy antykorupcyjne. Ostatnia aktywność prokuratury, owocująca aresztowaniami osób związanych z politykami SLD, zdaje się wskazywać, że wraz z pogarszaniem się sondażowych notowań środowisk postkomunistycznych archipelag demokracji i praworządności nabiera siły. Wątpię jednak, czy jest to już siła wystarczająca dla przełamania fasadowego charakteru polskiej demokracji.

– Czyli „koalicja antyrozwojowa” jest na tyle silna, że przetrwa ujawnienie kulis tych afer?

– Jeśli chodzi o ARGI, choć trudno powiedzieć, że istnieje ich jednolity układ, spójnie zarządzany z jakiegoś centrum sterującego, to nie ulega wątpliwości, że co najmniej jeszcze do niedawna ARGI były znacznie mniej rozproszone, o wiele lepiej skoordynowane niż archipelag demokracji. W ubiegłym roku w tekście pt. „Demokracja w sieci” opublikowanym w Rzeczpospolitej (5 marca 2003 r.) napisałem m.in.: Wokół premiera i prezydenta nie tylko ogniskują się węzły sieci, ale – to nie mniej ważne – są oni zakładnikami środowisk, które z jednej strony ich wyniosły, z drugiej od nich zależą. W tym może przede wszystkim grup ze środowisk służb specjalnych. Siłę sieci tworzą jej główne węzły i zgromadzone tam zasoby. Wiele wskazuje na to, że trzy główne węzły stanowią obecnie (sieć pulsuje) środowiska, które ogniskują się wokół: 1) zasobów dawnych i obecnych służb specjalnych, głównie wojskowych; 2) Urzędu Prezydenta RP oraz 3) elit SLD, które symbolizuje Leszek Miller. Wszystkie te środowiska mają przełożenia na oligarchów prywatnego biznesu. W sieci pewne role (zwłaszcza po 1997 roku) grają też – skooptowane –  środowiska postsolidarnościowe. Rywin przybył do Michnika, bo środowisko Wyborczej było (już nie jest?) przez postkomunistyczne człony sieci postrzegane jako nie zawsze wygodny, ale przecież już wbudowany w proces podziału łupów fragment układu.

Mam wrażenie, że ta, sformułowana kilkanaście miesięcy temu diagnoza – w świetle dzisiejszej wiedzy – nie jawi się jako błędna.

– Czy w tej perspektywie Polska jest państwem prawa?

– Rzecz trafnie ujęła niedawno prof. Ewa Łętowska mówiąc: Nie jesteśmy państwem prawa. Państwo prawa jest wtedy, kiedy system automatycznie włącza się, żeby naprawić to, co jest do naprawienia. Tymczasem u nas poszczególne jego elementy nie naprawią się bez popychania palcem. Kiedyś takim popychaniem zajmował się Lech Kaczyński jako minister sprawiedliwości, obecnie zaś takim głównym pozytywnym „popychaczem” są znacznie odważniejsze i dociekliwsze niż np. 3 lata temu media. Bez odmiany, jaka nastąpiła w mediach po ujawnieniu Rywinady (choć nie wszystkie okoliczności nabrania przez media odwagi w krytykowaniu SLD są dla mnie jasne), wiele przedsięwzięć policji, tajnych służb, prokuratury i sądów nie nabrałoby rozmachu. Z państwem prawa jest podobnie jak z demokracją – to roślina, która – jeśli nie ma zwiędnąć, musi być codziennie podlewana. A od podlewania jesteśmy my wszyscy – obywatele. Choć niektórzy mają troskę o praworządność i demokrację wpisaną w swoje role zawodowe. I od nich należy wymagać więcej.

W książce Prywatyzacja państwa policyjnego opisał Pan, razem z prof. Marią Łoś, transformację instytucjonalną w Polsce po 1989 r. Według tej analizy komunistyczne służby specjalnego zachowały swoje wpływy poprzez m.in. rozproszenie sektora policyjnego. Jak duże wpływy zachował ten sektor?

– To zależy, jak będziemy go rozumieć. Niepokoić winny np. niektóre powiązania między firmami detektywistycznymi, ochroniarskimi, windykacyjnymi, a policją i tajnymi służbami. To w perspektywie tych powiązań należałoby przyjrzeć się np. roli byłych funkcjonariuszy SB ulokowanych w Ministerstwie Finansów – pisała o tym niedawno m.in. Rzeczpospolita. Co robili z informacjami zawartymi w bazach danych systemu podatkowego? Czy mamy pewność, że ich nie „prywatyzowali”?

To zresztą ogólniejsza kwestia: kto w Polsce z osób, do których konstytucyjnych obowiązków należy nadzór nad tajnymi służbami, może kompetentnie uspokoić opinię publiczną, że np. pozycje operacyjne wypracowywane przez WSI nie zostały zawłaszczone dla prywatnych celów biznesowych? Przecież przejawem żenującej bezradności tych konstytucyjnych władz jest postawa urzędującego premiera Marka Belki, który publicznie, w wywiadzie dla Wyborczej przyznaje: Mówi się, że u nas rządzą służby. I myślę, że do jakiegoś stopnia jest to prawda. I nic z tym nie próbuje zrobić. Bo ma – jak twierdzi w innym wywiadzie dla tej samej gazety – ważniejsze rzeczy na głowie.

– Jak wyjść z tej sytuacji, skoro doszło do zjawiska hybrydyzacji części elit? Świadczy o tym przypadek Marka Dochnala, którego asystentem była osoba wywodząca się z antykomunistycznej opozycji.

– Przyjąć pewne procedury, np. zasadę obsadzania pewnych stanowisk tylko w ramach konkursów i trzymać się jej bez względu na to, czy wygrywa kandydat z naszej paczki, czy z innej. A na poziomie ogólniejszym, trzeba uruchomić takie zmiany instytucjonalne, które trwale umożliwią wejście do polskiego życia politycznego nowych elit – mam na myśli przede wszystkim wprowadzenie większościowej ordynacji zakładającej jednomandatowe okręgi wyborcze[6].

3. Lęk w tyle głowy

Rozmawiał Łukasz Kaźmierczak Przewodnik Katolicki, 25 czerwca 2006

– Kilkanaście lat temu w swojej głośnej książce W uścisku tajnych służb: Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy zwracał Pan uwagę na istnienie w Polsce nieformalnego układu żerującego na transformacji ustrojowej. Dziś słowo „układ” bardzo często pojawia się w publicznej debacie...

– Układ jest metaforą, sam wolę zresztą używać terminu: nieformalne pasożytnicze grupy interesu. Gdy mówi się o mechanizmach zakulisowych, pojawia się obiegowy zarzut, że to myślenie spiskowe. Rzeczywiście, im zdrowsza demokracja w danym państwie, tym mniejsza rola działań spiskowych. Niestety Polskę budujemy na gruzach państwa policyjnego – a tam agenturyzacja i zastraszanie były kluczowymi instrumentami władzy. W książce Prywatyzowanie państwa policyjnego, którą opublikowałem sześć lat temu z prof. Marią Łoś, próbowaliśmy rekonstruować proces transformacji ustrojowej nie pod kątem budowy instytucji demokratycznych i wolnego rynku – choć to bardzo ważne zjawiska – ale z innego punktu widzenia. Założyliśmy, że podjęto próbę – jak się okazuje, nader udaną – sprywatyzowania zasobów wytworzonych przez rozbudowane struktury państwa policyjnego. Przykładowo niszczenie archiwów SB było w znacznej mierze zasłoną dymną dla ich prywatyzacji.

– Czy to oznacza, że najcenniejsze teczki spoczywają dziś wygodnie w sejfach biznesmenów X czy Y?

– Dokładnie tak. Grupy agentów prowadzone przez pana X lub jego kolegów, którzy pracowali dla SB lub służb tajnych LWP, zostały przy prywatyzacji wykorzystane do tego, żeby wspólnie, w porozumieniu i w tajemnicy przechwycić smakowite kąski np. z sektora bankowego. Nowe służby nie przejęły tych agentów, bo często nie wiedziały nawet o ich istnieniu. Tajne służby peerelowskie nie tyle zostały po 1989 r. rozwiązane, co raczej uległy przegrupowaniu.

– Spróbujmy skonkretyzować „układ”, odpowiedzmy na sakramentalne pytanie: kto za tym wszystkim stoi?

– Na układ nie można patrzeć jak na strukturę piramidalną, na szczycie której znajduje się szef rozdający karty na wzór mafijnego capo di tutti capi. Układ to pewna struktura sieciowa. Są w niej węzły, przez które przepływa więcej informacji, przez co osoby tam usadowione mają większe wpływy niż inne elementy sieci. Ale istnieje cała seria układów lokalnych, w których są osoby rozdające karty. Takie układy dokonują wspólnie dużych aferowych przewłaszczeń, ale też walczą ze sobą. Część informacji, które na temat afer otrzymywały media, była właśnie skutkiem wewnętrznych rozgrywek między grupami interesów. A niektóre największe afery prawdopodobnie nigdy nie wyjdą na jaw, bo zostały zrobione po mistrzowsku.

– Dlaczego „układ” ma tak wielką władzę – a wykazała to afera Rywina – że może wpływać na kluczowe decyzje dotyczą całego państwa i wszystkich jego obywateli?

– Najbardziej wyrazisty jest chyba przypadek Marka Belki. Już jako szef rządu w wywiadzie dla Gazety Wyborczej stwierdza: „mówi się, że u nas rządzą służby. I myślę, że do jakiegoś stopnia jest to prawda”. A zatem premier, konstytucyjnie uprawniony do rządzenia krajem, stwierdza na początku swojego urzędowania, że jakiś inny nieuprawniony podmiot współrządzi Polską. Żadna ze służb nie ma prawa rządzić w państwie, ona winna być jedynie instrumentem rządzenia. Nie wiemy, aby Belka wszczął jakiekolwiek procedury, które ukróciłyby ową zdiagnozowaną przez niego samego patologię w systemie władzy.

Dlaczego tak się zachował? Odpowiedź dała sejmowa komisja orlenowska. Belka najpierw przed nią skłamał, mówiąc że nie podpisywał żadnych dokumentów dla służb, a potem dowiedzieliśmy się, że parafował instrukcję wyjazdową. Gdyby był politykiem na poziomie, to po zaprzysiężeniu powinien publicznie powiedzieć: Mówi się, ze u nas rządzą służby, to jest problem i będę go rozwiązywał. Nie przeszkodzi mi w tym, że swego czasu podpisałem instrukcję wyjazdową SB. Więc niech ci, którzy te dokumenty posiadają, nie myślą, że mają na mnie jakiegoś haka.

Jednak ani Marek Belka, ani żaden inny polski polityk, nigdy nie zdobył się na coś podobnego. Wielu polityków boi się wkraczać na tereny, które środowisko służb określa jako dla siebie zastrzeżone.

– To też tłumaczy, dlaczego w Polsce nie udało się nigdy do końca przeprowadzić lustracji i dekomunizacji...

– Przeciwni temu są oczywiście byli funkcjonariusze i współpracownicy służb PRL-u, od lat funkcjonujący w układach biznesowo-politycznych. Ale jest jeszcze inny szerszy krąg – ludzie, którzy otarli się o współpracę, byli przesłuchiwani, zastraszani, podpisali lojalkę, albo nawet nic nie podpisali, ale boją się, że przypadkiem mogli zostać zarejestrowani. Zresztą Gazeta Wyborcza zrobiła wiele, by w nich takie obsesyjne obawy wytworzyć. Ci ludzie to „chór”: mają z tyłu głowy wdrukowany lęk przed tajnymi służbami i to oni są podglebiem frontu antylustracyjnego, współtworzą aurę lęku i zakłamania. Setki tysięcy Polaków zostało przemielonych przez maszynerię państwa policyjnego, zainfekowano ich lękiem, niepewnością, zdradą, pogardą dla prawa, pogardą dla otwartości w życiu publicznym. Tymi ludźmi nie trzeba nawet zarządzać przez agentów, nikt im nie musi wydawać poleceń, oni są zarządzani przez własny lęk.

– Czyżby tak łatwo można było pozbawić człowieka zdolności krytycznego myślenia?

– Wbrew pozorom inteligencję jako grupę społeczną dość łatwo skanalizować. Praca mózgu polega na codziennym wykonywaniu tysięcy zautomatyzowanych operacji. Podchodząc do drzwi nie zastanawiamy się, z jaką siłą nacisnąć klamkę, nasze mózgi automatycznie to rozpoznają. Ale operacje automatyczne mogą się przekładać nie tylko na codzienne czynności życiowe, ale także na myślenie o polityce. Nazwijmy to kolanowym odruchem mózgu – na hasło: „agenturalne powiązania” zautomatyzowana podświadomość tłoczy reakcje: myślenie spiskowe, zatem oszołomstwo.

– Skąd w nas ten odruch?

– Wybitny badacz tajnych służb Christopher Andrew, prof. Cambrige University, napisał, że kultura masowa sprowadza sposób patrzenia na świat specsłużb na poziom płaszcza i szpady. Ponieważ łatwo sprowadzać to do absurdu, do żartów o szpiegach w ciemnych okularach, wytwarza się aura kulturowa, w której badaczom trudno jest w sposób poważny penetrować te zjawiska. A to jest na rękę tym, którzy działają zakulisowo i chcą, by społeczeństwo nie monitorowało tego, co robią.

– Rozmawiamy kilka dni po podpisaniu przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego ustaw rozwiązujących Wojskowe Służby Informacyjne...

– Wydaje się, że od niedawna w cywilnych służbach specjalnych tonu nie nadają już ludzie uformowani w PRL. Ale służby wojskowe są reformowane właściwie po raz pierwszy od upadku komunizmu. Skoro zatem przez 16 lat transformacji potrafiły przeciwdziałać wszelkim zagrożeniom swoich struktur, to na pewno zdążyły dokonać przegrupowań – na czas rozprowadzić agentów i funkcjonariuszy na etatach niejawnych po kluczowych instytucjach, przede wszystkim finansowych, obwarować się w pewnych sektorach rynku. Może niepokoić też, że w ustawie wprowadzającej ustawy o nowych służbach wojskowych jest zapis umożliwiający, by aż do października 2008 szefami nowych służb wojskowych były osoby uprzednio będące funkcjonariuszem służb tajnych lub tajnym współpracownikiem PRL-u.

Pozytywne jest powołanie od podstaw nowej w III RP tajnej służby, czyli Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Rozwiązanie WSI i powołanie CBA trzeba traktować jak elementy tego samego pakietu. To próba rozbicia matecznika pewnych patologii i budowy miecza Damoklesa, który będzie nas chronił przed ich odrodzeniem się.

4. Niech postkomunistyczne wojskowe służby w końcu znikną

Niech wojskowe służby w końcu znikną Fakt, 23 lutego 2006

Przejęcie przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego inicjatywy likwidacji Wojskowych Służb Informacyjnych dobitnie komunikuje opinii publicznej oraz nieformalnym układom, że władze chcą ten problem rozwiązać.

Prezydent, przejmując inicjatywę w sprawie reformy służb pokazał aktywność na najtrudniejszym polu, na które poprzedni prezydenci bali się wkroczyć. Poprzednicy Kaczyńskiego zawsze dogadywali się ze służbami, zwłaszcza wojskowymi. Lech Kaczyński dał wyraźny sygnał: zlikwidujemy nieformalne układy. Pokazał całej klasie politycznej, jaka jest wola PiS i że obietnice, przynajmniej w tym punkcie, będą spełnione.

Instytucja pod nazwą WSI powinna zostać zlikwidowana, ale oczywiste jest też, że wojsko nie może funkcjonować bez służb specjalnych. Zlikwidować należy zatem ten konkretny podmiot prawny.

W trakcie prac nad likwidacją WSI pojawiły się pewne różnice między ministrem koordynatorem służb specjalnych Zbigniewem Wassermannem, a szefem MON Radkiem Sikorskim co do zakresu cywilnego nadzoru nad służbami. Prezydent opowiedział się za silniejszą pozycją urzędu ministra-koordynatora. To zaangażowanie prezydenta ułatwi zbudowanie instrumentów nadzoru premiera nad służbami. Służby najpierw muszą wiedzieć, że kontroluje je władza wykonawcza, wtedy łatwiej będzie poddać je nadzorowi sejmowemu. Fakt, że prezydent przejął inicjatywę, przyspieszy procedowanie nad ustawą w parlamencie. Wojskowe służby broniły się przed reformami wykazując swoją przydatność dla osłony polskich misji wojskowych w Afganistanie, na Bałkanach i w Iraku oraz na udział w międzynarodowej koalicji antyterrorystycznej. Wytworzył się taki mechanizm: ponieważ chcemy być ogniwem międzynarodowej współpracy antyterrorystycznej, służb nie wolno ruszać.

Wejście prezydenta do gry po wizycie w Waszyngtonie jest znakiem, że niezależnie od tego, jakie przysługi chcemy wyświadczać sojusznikom, interes Polski jest na pierwszym miejscu. Prezydent wytrącił więc argument, że nie możemy reformować służb, bo narażamy się np. Amerykanom.

Przedłużanie się prac rządu nad projektem likwidacji WSI wynikało również z faktu, że gdyby rząd przygotował taki projekt w dwa tygodnie, to każdy kto choć trochę zna maszynerię służb, czułby się zaniepokojony. Nie może być tak, że jedna instytucja zostanie rozwiązana, a przez pół roku w jej miejsce nie pojawi się nowa. Wówczas Polska nie miałaby części osłony kontrwywiadowczej. Trzeba więc było przygotować dość złożone przepisy przejściowe, by rozwiązywanie jednych służb płynnie przechodziło w powoływanie nowej instytucji.

5. Układ osłabiony

„Ubekistan zszedł do podziemia” Dziennik, 18 czerwca 2007

Polskę przetkaną układami, których oblicze ujrzeliśmy choćby w czasie prac komisji Rywina, określano niekiedy mianem ubekistanu. Warto więc dziś zadać pytanie, czy ubekistan został pokonany.

W wywiadzie dla jednej z gazet premier Kaczyński to mnie przypisał nazwanie Polski ubekistanem. Nigdy jednak nie posługiwałem się tym terminem. Metafory mają swoją siłę nośną i często nie są niewinne. Nie wydaje mi się, żeby za pomocą formuły „ubekistan” można było owocnie diagnozować polską rzeczywistość. Ta radykalna metafora, nazbyt przerysowująca polską rzeczywistość, zawiera w sobie jednak motyw odzwierciedlający realny stan rzeczy. Sieci powiązań i grupy interesów uformowane na bazie dawnych służb specjalnych PRL potrafiły zrekonfigurować się i trwać w rzeczywistości III RP, skutecznie chroniąc interesy zaangażowanych w nie osób.

Idąc do wyborów liderzy rządzącej dziś partii wskazywali na konieczność walki z tzw. Układem (duża litera wskazuje, że to coś więcej niż zwykła sieć powiązań). Ten postulat zapewnił im w kampanii wyborczej duże poparcie społeczne. Układ nie był bowiem jak próbowano wmawiać – fikcją. Wielu obywatelom i przedsiębiorcom nieformalne, utkane wokół ludzi tajnych służb pasożytnicze sieci powiązań nie raz dały się we znaki. Nasze państwo skrępowane było sieciami nieformalnych powiązań, które wiele instytucji czyniły nisko lub całkiem niewydolnymi, lub/i skorumpowanymi.

Agenci zrzuceni ze szczytu

Jak takie postagenturalne sieci funkcjonują w dzisiejszej rzeczywistości – po niespełna dwóch latach rządów PiS i braci Kaczyńskich, którzy właśnie walkę z układem postawili sobie za kluczowy cel polityczny? Do jakiego stopnia ten cel udało się zrealizować? Na poziomie polityki centralnej mamy rzeczywisty przełom. Stało się to za sprawą dwóch na pierwszy rzut oka niekoniecznie związanych ze sobą posunięć: rozwiązania WSI i powołania CBA. Wojskowe Służby Informacyjne były organizmem nieprzejrzystym dla demokratycznych podmiotów kontrolnych przez całą III RP, swoistym rezerwuarem patologicznych powiązań między ludźmi dawnego systemu a elitami demokratycznej Polski. Dlatego ich likwidacja ma charakter wręcz symboliczny – oznacza zerwanie z instytucjonalnym dziedzictwem komunizmu i sowietyzmu. Ale nie mniej ważnym krokiem rządzących było utworzenie CBA, pierwszej służby tajnej, która – nie będąc kontynuacją żadnej instytucji z czasów PRL – ma szansę być nieprzejrzysta dla patologicznych grup interesów.

Tajne służby III RP wykazywały się niską skutecznością w zwalczaniu patologii pozostałych po komunizmie oraz wielkich afer nowego rodzaju – z tego właśnie powodu, iż były budowane w oparciu o kadry pochodzące z PRL oraz o uformowane wtedy procedury i nawyki. Ich funkcjonariusze wykazywali się niską skutecznością w obliczu afer, bo nader często konstruowali je ich dawni koledzy, z którymi niegdyś się szkolili, z którymi w PRL wspólnie realizowali wątpliwe moralnie operacje, z którymi razem pili.

Wraz z WSI została zlikwidowana instytucja nieprzejrzysta dla demokratycznej władzy, a powołanie CBA oznacza utworzenie instytucji nieprzejrzystej nawet dla potężnych sieci lewych interesów. Właśnie w ten sposób na poziomie polityki centralnej powstała szansa na nową jakość instytucjonalną. Za jakiś czas, kiedy CBA zakończy fazę rozruchu, a na pełne uformowanie się nowej służby specjalnej potrzeba ładnych parę lat, będzie można mówić o likwidacji wpływów dawnej agentury na szczytach polityki i biznesu.

A w terenie...

Polityka centralna to jednak nie wszystko. Rozmawiam z biznesmenami, którzy opowiadają o patologicznych powiązaniach podcinających skrzydła lokalnej przedsiębiorczości. Zdaniem moich rozmówców niezależny przedsiębiorca nikomu nie jest potrzebny, jest wręcz szkodliwy. Nie zatrudnia „znajomych królika”, nie wspiera kampanii wyborczych, nie „oswaja” lokalnych dziennikarzy, stanowi konkurencję dla kolegów. Jego „szkodliwość” rośnie wprost proporcjonalnie do wielkości biznesu, który prowadzi.

Gdy taki przedsiębiorca jest uparty, uruchamia się przeciw niemu szerokie spektrum możliwości lokalnego układu: trwające latami kontrole skarbowe bez wydawania decyzji, nieoczekiwane wypowiadanie kredytów przez oddziały banków, kilkuletnie tajne śledztwo ABW w sprawie prania brudnych pieniędzy (zakończone umorzeniem), coroczne kontrole urzędu skarbowego w sprawie „dochodów ze źródeł nieujawnionych” (zakończone niczym), inspirowane teksty w regionalnej prasie.

Niewiele potrzeba, by to zagrało – układ lokalny może być tylko nieznacznie przetkany ludźmi dawnych służb. Za pomocą odpowiedniej manipulacji prawem i procedurami niejednokrotnie potrafi omotać i podporządkować sobie niektóre lokalne środowiska biznesowe tak, że staną się one zupełnie bezradne. Nie będą w stanie funkcjonować bez pójścia na układy korupcyjne lub quasi-korupcyjne. Niekiedy wystarczy korzystanie z firm ochroniarskich, których szefowie wywodzą się z dawnej SB lub służb LWP. Firmy te z jednej strony oferują rozmaite usługi, z drugiej zaś wytwarzają specyficzną presję. Jeśli się z ich usług nie skorzysta, w niektórych częściach kraju pod znakiem zapytania staje możliwość dalszego prowadzenia interesów.

W osaczaniu naszego przedsiębiorcy nie wszystko musi być inspirowane i koordynowane. Niekiedy wystarczy uruchomić pierwsze impulsy, a potem biurokratyczna maszyneria państwa działa już siłą rozpędu. Bywa, że przedsiębiorca, który staje się przedmiotem takiej presji, często nie do końca orientuje się, komu zawdzięcza aż tyle troski władz publicznych.

Środki przeciwdziałania są ograniczone. Choć organy odwoławcze wcale nie muszą należeć do „układu”, to w odczuciu wielu funkcjonariuszy publicznych prokuratura, ABW, UKS, izba skarbowa, policja to jedna i ta sama urzędnicza korporacja. „Korporacja Urzędników Państwowych”, solidarna wewnętrznie i powiązana z współtworzącymi miniubekistan biznesmenami, dziennikarzami i samorządowcami.

W takich grach bez większego znaczenia okazuje się, kto ma większość na Wiejskiej. Sprawność lokalnej sieci tylko nieznacznie zakłócana jest przez rządy PiS. W odczuciu moich rozmówców pozytywnie wyróżniającym się elementem lokalnej społeczności pozostają sądy powszechne, w tym głównie administracyjne. Mimo zastrzeżeń co do ich funkcjonowania (terminy, koszty, poziom merytoryczny biegłych itp.) tu człowieka oddającego swój los w ręce sądu nie ogarnia obezwładniające przekonanie o złej woli sędziów. Często jest to jedyna instytucja rzeczywiście czytająca skargi, analizująca problemy, a nierozwiązująca je „pa uważaniu czynownika”.

Szara strefa przemocy

Kierowany przeze mnie zespół ukończył niedawno badania nad rolą przemocy w III RP[7]. Wynika z nich, że wielu przedsiębiorców bywało i niestety wciąż bywa ofiarami czegoś, co nazwaliśmy szarą strefą przemocy. Dlaczego szarą? Przemoc biała występuje, gdy policja w świetle prawa, stosując przymus, zatrzymuje przestępcę. Przemoc czarna, gdy bandyta kopie ofiarę podczas napadu.

Z przemocą szarą zaś spotkać się można w sytuacjach takich jak przygoda pewnego biznesmena... Jechał z ważną dokumentacją przetargową, by zdążyć na ostatni termin składania ofert. Po drodze zatrzymała go policja i rozpoczęła bardzo szczegółową kontrolę pojazdu. W efekcie przedsiębiorca nie zdążył złożyć oferty, a jego konkurent wygrał przetarg. By to osiągnąć, posłużył się swymi wpływami w lokalnej policji. Szara strefa przemocy wiąże się z czymś, co można określić sprywatyzowaniem lokalnych instytucji publicznych. Aby odnieść korzyść biznesową, nie trzeba przeprowadzać wielkiej afery prywatyzacyjnej lub korumpować centrali banku. Wystarczył znajomy z dawnych czasów – opłacany policjant, którego nikt dawno nie pytał o esbecką przeszłość.

Walka z szarą strefą

Dla pokonania licznych, nie zawsze postagenturalnych, lokalnych sieci powiązań nie wystarczy reforma szczytów państwa i polityki. To jest konieczne – wciąż czekamy na procesy i wyroki w sprawach wielkich afer. Niemniej echa rozliczeń wielkich przekrętów III RP, tych najbardziej spektakularnych „osiągnięć” postkomunistycznego układu, wciąż słabo docierają w teren.

Jak zatem walczyć z układem w strukturach lokalnych? Tu nie zadziałają metody typu akcyjnego jak wysyłanie specjalnych grup prokuratorów. Do tego potrzeba przede wszystkim gruntownej przemiany funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości – przekształcenia etosu prokuratorów i sędziów. To oni powinni rozumieć, że kiedy przedsiębiorca skarży się do prokuratury na przykład na złe traktowanie przez urzędników skarbowych, ta nie powinna kierować się korporacyjną lojalnością wobec kolegów urzędników. Winna wykazać większą dociekliwość i zrozumieć, że ludzie tworzący miejsca pracy muszą mieć w Polsce sprzyjające warunki do działania.

To jednak dość odległy ideał. Do jego realizacji potrzebne są rozpisane na lata, długofalowe przemiany. Zakres zaniedbań w Ministerstwie Sprawiedliwości, MSWiA i ABW jest tak szeroki, że trudno spodziewać się szybkich sukcesów. Prokuratorzy wciąż boją się działać niezależnie, a widząc zewsząd zawziętą krytykę PiS, obawiają się represji po ewentualnej zmianie władzy.

Dlatego w Polsce przez jakiś czas jeszcze funkcjonować będą miniubekistany utrudniające życie średnich firm i niższej rangi urzędów.

6. Platforma ofiarą obsesji

Rozmawiał Stanisław Żaryn Polskie Radio, 3 stycznia 2008

– Jednym z pierwszych sporów w obecnej kadencji Sejmu był konflikt PO i PiS-u o komisję ds. służb specjalnych. PO nie chce się zgodzić na powołanie do niej Antoniego Macierewicza z PiS. Wygląda na to, że PiS nie będzie miał w niej swojego przedstawiciela. Co dla państwa oznacza brak wpływu największej partii opozycyjnej na prace tej komisji?

– To proste. Jeden z mechanizmów demokratycznego nadzoru nad instytucjami państwa został przez koalicję rządzącą wyłączony. Przypomnijmy argumenty, którymi posługiwała się Platforma Obywatelska przez ostatnie dwa lata, mówiąc o zagrożeniach dla demokracji rzekomo powodowanych przez tajne służby pod wpływem PiS. Przypominają się tak nierozsądne wypowiedzi, jak ta Pawła Grasia przyrównującego ABW do rumuńskiego Securitate. Tego typu wypowiedzi świadczyły, że Platforma uległa medialnym obsesjom tworzonym przez przeciwników PiS-u. Teraz PO sama stała się ofiarą tej obsesji. Jak dotąd po dojściu do władzy Platforma nie wykazała żadnego realnego zagrożenia dla demokracji, którego miałaby dopuścić się poprzednia władza. Uniemożliwiając największemu klubowi opozycyjnemu obsadzenie stanowiska w komisji zajmującej się kontrolą obszaru, w którym, zdaniem PO, dochodzić miało do największych nadużyć PiS-u, wytwarza z kolei sytuację, w której niepotwierdzone grzechy, jakie do tej pory Platforma zarzucała PiS-owi, sama może teraz popełniać.

– Co to może oznaczać dla służb?

– Na razie odnosi się wrażenie, że koalicja nie posiada wizji służb. PiS być może popełnił błędy w zarządzaniu nimi. Byłoby dziwne gdyby stało się inaczej – nie jest łatwo zarządzać pięcioma tajnymi służbami, gdy jedne się rozwiązuje, inne powołuje, a pozostałe stara się rewitalizować. Jednak PiS miał wyraźną wizję służb i zadaniował je wokół dwóch priorytetów. Po pierwsze, położono nacisk monitorowanie zagrożeń dla polskiego interesu narodowego, niezależnie od kierunku, z którego mogą pochodzić. Tu były spore zaległości. Po drugie, chciano, by służby zwalczały zagrożenia ze strony nieformalnych grup paraliżujących działanie państwa i przepompowywujących środki państwowe w prywatne ręce. Po roku 1989 w służbach sporą rolę odgrywali ludzie wywodzący się z SB, którzy nie potrafili rozpracowywać swoich kolegów działających w biznesie. Dlatego rozwiązano WSI, powołano nowe służby wojskowe, stworzono CBA, w którym nie mogą pracować osoby związane w jakikolwiek sposób ze służbami PRL; uruchomiono reformy w ABW. Wcześniej ta ostatnia służba na wielu obszarach pełzała, zamiast prężnie działać.

Obecnie nie jest jasne, czy Platforma przyjmuje te priorytety pracy służb, czy chodzi jej tylko o przejęcie kontroli nad nimi w sensie technokratycznym. Krzysztof Bondaryk, obecnie p.o. szefa ABW, w wywiadzie dla Gazety Wyborczej w 1996 r. mówił, że został zwolniony ze służby za czasów Zbigniewa Siemiątkowskiego „bez wyjaśnienia”. Teraz sam Bondaryk podjął serię decyzji kadrowych odwołując ludzi w ten sam sposób. Na zwolnione miejsca powołuje osoby z politycznej rekomendacji albo awansuje ludzi z niższych stanowisk licząc na ich lojalność. Słowem, Bondaryk uczynił to, co 11 lat wcześniej wytykał politykom postkomunistycznym.

W tym samym wywiadzie Bondaryk mówi rzeczy jeszcze ważniejsze. Wskazuje, że gdy był w UOP-ie (lata 1990-1996) dochodziło tam do poważnych zaniedbań. Nie zrobiono m.in. bilansu współpracy SB i KGB w latach 1970-1990. Od początku zakładaliśmy, że nasz Urząd może być dla Rosjan przejrzysty. Rosjanie dzięki swoim starym kontaktom towarzyskim i aktywom operacyjnym mogli kontrolować większość operacji naszego kontrwywiadu. (...) UOP był obiektem wielu agresywnych akcji ze strony służb rosyjskich, ukraińskich, białoruskich. Nasza reakcja była najczęściej taka: nie prowokować bez potrzeby, tylko obserwować i uniemożliwiać działanie. Aby to było skuteczne, szczególnie kiedy nasz wywiad jest sparaliżowany, potrzebujemy wiedzy o tym, co tu się działo przez ostatnie 25 lat. Kim i czym KGB się interesował w Polsce i do jakich spraw potrzebował pomocy SB? Jakie działania podejmował wobec polskich obywateli w kraju i za granicą? Problem ten dotyczy nie tylko SB. Także wojskowych służb specjalnych i struktur PZPR.

– Nikt tego dotychczas nie zrobił. A przecież współpraca ze służbami ZSRR przed 1989 r. nie dotyczyła paru osób, to były statystycznie ogromne liczby. Czy to jest kontynuowane?

– Mimo zniszczeń archiwów SB i służb wojskowych odtworzenie tej wiedzy jest możliwe. Na tej podstawie kontrwywiad mógłby ocenić, w jakim zakresie służby rosyjskie wracają do starych wpływów, operacji i kontaktów. Nie chodzi mi więc o to, by kogoś rozliczać bez powodu, ale ze względu na bezpieczeństwo państwa. Musimy to wiedzieć. Tyle Bondaryk w roku 1996.

Niestety, te zaniedbania trwały dłużej. Część z nich nadrobił PiS rozwiązując WSI i powołując w ich miejsce nowe służby. Zastanawiam się jednak, czy pan Bondaryk, po przyjściu do ABW, sprawdził, czy bilans, o którym mówił w 1996 r. już zrobiono? Warto, by opinia publiczna wiedziała, jak obecny szef ABW patrzy na swój ogląd sytuacji sprzed 11 lat. Czy audyt służb specjalnych zapowiadany przez PO obejmie tylko działania w ciągu ostatnich 2 lat, czy owych jedenastu?

– Czy dobrym pomysłem jest przeprowadzanie audytu w służbach specjalnych?

– Idea audytu robiona w warunkach nowego otwarcia jest rozsądna. Szczególnie, że Platforma mogła stać się ofiarą własnych obsesji co do działań PiS. Jednak audyt trzeba przeprowadzić w taki sposób, by szanować funkcjonariuszy i mieć na myśli dobro kraju. Istnieje ryzyko potraktowania audytu tylko jako podkładki dla przestawianki kadrowej. Można zrozumieć to, że szczegółowe wnioski z audytu – jeśli nie pozostanie on tylko propagandowym hasłem – nie zostaną podane opinii publicznej. Rząd powinien jednak powiedzieć jasno dwie rzeczy: kto będzie odpowiadał za audyt i na podstawie jakich kryteriów będzie się on odbywał. Czy będzie obejmował także ważne sprawy opisane przez Krzysztofa Bondaryka w 1996?

Niestety Platforma Obywatelska, gdy była w opozycji nie okazywała obywatelskiej odwagi. Nikt nie wziął osobistej odpowiedzialności za sporządzoną na jej zlecenie ekspertyzę dotyczącą ewentualnych nadużyć CBA przy rozpracowywaniu korupcji w związku z odrolnieniem gruntów. Ekspertyza kończyła się banalnymi wnioskami, że do nadużyć dojść mogło. Partia, która ma w nazwie słowo „obywatelska” nie wykazała odwagi cywilnej, nie pokazała konkretnych ekspertów, którzy sporządzili ową ekspertyzę. Czy teraz będąc przy władzy PO będzie miała taką odwagę i ktoś osobiście weźmie odpowiedzialność za audyt służb? Czy raczej stanie się tak, że nie będzie wiadomo, kto jest w zespole audytowym, kto jest jego szefem, jakie są zadania, procedury i wnioski z prac? Warto, by PO to jasno i wyraźnie powiedziała, bo do tej pory tego nie wiemy.

Brak koncepcji służb widać także w wypowiedziach minister Julii Pitery. Niedawno w TVP Info mówiła, że niedopuszczalne jest, by w CBA fabrykowano dokumenty (jak było przy okazji afery z odrolnieniem gruntów). Według Pitery nie może być tak, żeby państwo fałszowało czyjeś podpisy.

Ale gdy zakażemy tajnym służbom fabrykowania dokumentów innych niż fałszywe dowody tożsamości, to w jaki sposób kontrwywiad ma prowadzić gry operacyjne ze szpiegami obcych krajów? Elementem takich gier jest podsuwanie fałszywych dokumentów. Ciekaw też jestem, co powiedzą funkcjonariusze Centralnego Biura Śledczego, gdy dowiedzą się, że nie mogą wytwarzać żadnych fałszywych dokumentów (poza bezpośrednio maskującymi tożsamość, np. prawo jazdy), by „zalegendować” agenta w środowisku przestępczym. Niech minister Pitera sprawdzi czy w ramach swoich działań CBŚ nie robi podobnych rzeczy, co te zarzucane CBA.

Zakładam dobrą wolę pani minister. Jednak dobra wola musi być podbudowana oglądem faktycznej sytuacji, wiedzą o mechanizmach i procedurach. Nie można dopuścić do sytuacji, w której wywiady obcych państw mogą stosować pewne działania dezinformacyjne, a naszym służbom zakazano by tak czynić.

– W jednej z wypowiedzi dla Gazety Polskiej przestrzegał Pan przed powrotem do służb specjalnych ludzi ze środowiska Wojciecha Brochwicza. Tymczasem obecny szef ABW Krzysztof Bondaryk był współpracownikiem Brochwicza z czasów rządów Jerzego Buzka. Dlaczego to środowisko nie powinno mieć wpływu na działanie służb w Polsce?

– Wydaje się, że media przeceniają wpływy pana Brochwicza. Jest on obecny w silnej grupie biznesowej, przetkanej ludźmi związanymi ze służbami i PRL, i III RP. Takie środowiska często ułatwiają operacje na styku biznesu i polityki. W Polsce często mówi się o problemach wynikających z niezdrowych relacji biznesu i polityki. Ale to pół prawdy. Prawdziwym zagrożeniem jest obecność dość dobrze zintegrowanego środowiska służb tajnych na stykach polityki i biznesu. Zjawiska szkodliwe dla zasad wolnej konkurencji lub demokratycznej kultury politycznej powstają bardzo często przy udziale osób ze środowiska służb specjalnych.

Dlatego opinia publiczna powinna się dowiedzieć, na czym polegało biznesowe zaangażowanie Bondaryka w czasie, gdy nie pracował w administracji państwowej. W jego życiorysie na stronie ABW czytamy: Po odejściu ze służby państwowej w 2001 roku pracował w sektorze telekomunikacyjnym i bankowym. Brak bliższych danych rodzi pytanie, czy nie mamy tu do czynienia z konfliktem interesów podobnym do tego, w jakim znajduje się obecny minister sprawiedliwości. Zbigniew Ćwiąkalski jako adwokat i tzw. autorytet prawniczy interpretował przepisy w sposób korzystny dla biznesmenów, przeciwko którym obecnie prokuratura pod jego kierunkiem prowadzi liczne postępowania. Podobnie opinii publicznej należy się wiedza, czy Krzysztof Bondaryk nie pracował w firmach, w stosunku do których ABW prowadzi jakieś postępowania. Jeśli tak, to mamy Ćwiąkalskiego bis.

– PiS był często oskarżany o upolitycznienie służb specjalnych. Czy były one wolne od wpływów politycznych przed objęciem władzy przez PiS?

– O tym, jak polityka po 1989 r. wpływała na służby, można dużo mówić. Sam Bondaryk w wywiadzie cytowanym wyżej mówi o Gromosławie Czempińskim: Zrobił wiele, by osłabić pozycję «nowych» ludzi w UOP. Pod pretekstem kontroli odsuwał ich: tak było w Radomiu, potem zrezygnował szef delegatury we Wrocławiu, odsunięto szefów delegatur w Olsztynie, Katowicach i w Rzeszowie. Ci szefowie z pewnością nie byli gorsi od swoich następców i kolegów z innych delegatur. To była świadoma eliminacja tych, którzy przyszli do Urzędu z Krzysztofem Kozłowskim. Na ich miejsce awansowano byłych funkcjonariuszy SB. Ale czy obecny szef ABW nie idzie drogą gen. Czempińskiego?

W okresie rządów PiS-u zaistniał paradoks. Środowisko tej partii od lat wskazywało, że problemem jest to, że wokół środowisk związanych z postkomunistycznymi służbami specjalnymi, w tym posiadających zażyłe kontakty z krajami byłego ZSRR, wytworzyły się pasożytnicze grupy biznesowe. Z jednej strony generowały one afery prywatyzacyjne, z drugiej paraliżowały zdolność państwa do rozliczania takich afer. Do czasu rządów PiS-u ostrzeżenia przed takimi zjawiskami często zbywano oskarżeniami o spiskowe myślenie. Prawo i Sprawiedliwość stało się ofiarą trafności swojej diagnozy – po roku 2005 świadomie rozegrano kartę lęku przed nadużyciami służb. Wiedzę sprzed okresu rządów PiS o mechanizmach patologicznego oddziaływania środowiska służb na politykę i gospodarkę wykorzystano do opisywania rządów tej partii. Wymyślano bzdury o wszechobecnej inwigilacji. Stało się tak, gdyż PiS uczynił coś, czego żadna władza przedtem nie robiła. Zadaniował służby na zwalczenie afer bez względu na to, czy są robione przez małych biznesmenów czy wielkich oligarchów. Takie skierowanie ostrza służb wzbudziło kontrofensywę. Narzędziem dla propagandy antyPiSowskiej stały się wcześniejsze diagnozy PiS-u o spiskowaniu ludzi służb przeciwko demokracji.

– Jak służby specjalne wpływały na życie gospodarcze w czasie powstawania wielkich firm? Czy miały wkład w powstanie takich potęg jak koncerny Kulczyka, Krauzego, Waltera, Solorza, Rywina itp. Co o tym wiadomo?

– Niestety, nasza wiedza na ten temat nadal ma poważne braki. Ani państwo, ani nauki społeczne nie zajmowały się tym tematem w sposób wystarczający aż do momentu rządów PiS-u. Krzysztof Bondaryk w 1996 roku trafnie opisał zaniedbania godzące w interes państwa. Ale wtedy w tej sprawie nie powołano żadnej komisji, która miałaby rzecz sprawdzić. Nie dyskutowano o tym. Nie zwracało się wtedy na takie rzeczy większej uwagi. Gdy w 1997 Stanisław Janecki opublikował we Wprost tekst pt. „Wojskowe Służby Interesów”, nie było nań żadnej reakcji. To pokazuje, czym była III Rzeczpospolita.

Niestety, nadal wielu badawczy społecznych uważa, że nieeleganckie jest zajmowanie się zakulisowymi sprawami wielkich biznesmenów i ich firm. W związku z przygotowaniami do procesu, jaki wytoczył mi Zygmunt Solorz-Żak, wskazałem 19 osób związanych ze służbami PRL lub III RP, które uczestniczyły w inicjatywach gospodarczych związanych z firmami, na które Solorz miał wpływ.

Fakt, że tysiące osób miało związki ze służbami specjalnymi w PRL-u, nawet jeśli same nie szkodziły opozycji antykomunistycznej, wytwarza pewien klimat społeczny. Gdy pytam studentów, dlaczego nie piszą prac magisterskich i doktorskich np. o działaniach służb PRL wobec świata akademickiego, młodzi ludzie mówią, że chcieliby takie tematy pisać, ale nie mają pewności, czy przypadkiem ich promotor lub potencjalni recenzenci sami nie byli agentami.

Analogia ze światem mediów jest wyraźna, bo dziennikarze wiedzą, kto jest ich pracodawcą. Informacja, że właściciel czy współwłaściciel ich firmy mógł być agentem, uruchamia w nich autocenzurę.

– W jaki sposób media mogą opisywać działalność służb specjalnych, skoro jest to tajne? Opierają się jedynie na przeciekach, które mogą być kontrolowane?

– Przede wszystkim dziennikarze muszą być kompetentni i oczytani. Zajmowanie się tym tematem wymaga specjalizacji. Dziennikarz relacjonujący wydarzenia sportowe zazwyczaj zna się na tym; informacje z giełdy przedstawiają ludzie znający się na rynkach finansowych. Dziennikarze zajmujący się służbami są często niekompetentni. Nagminne jest np. mylenie komisji likwidacyjnej i weryfikacyjnej WSI, gdyż autorom często się nie chce przeczytać ustawy.

Im lepszy specjalista w danej dziedzinie, tym mniej podatny na manipulacje. Z prośbą o wypowiedź niekiedy dzwonią do mnie stażyści. Nieświadomie są narzędziami propagandowymi. Na kolegium redakcyjnym decyduje się, komu „przywalić”, a potem wysyła się młodego człowieka, by zbierał materiały. Często nie ma on pojęcia, do czego materiał zostanie wykorzystany. Czasem brak wiedzy można nadrobić doświadczeniem życiowym, ale żeby rozróżnić rzeczywiste patologie służb od sfingowanych przecieków, potrzebne jest spore doświadczenie.

7. Musimy kontrolować służby

Rozmawiał Tomasz Walczak Super Express, 20 kwietnia 2011

– Raport Komisji Europejskiej dotyczący gromadzenia danych telekomunikacyjnych przez państwa UE stawia nas w czołówce najbardziej inwigilowanych krajów Wspólnoty. Czemu polskie organa ścigania aż 35 razy częściej sięgają po te dane niż np. Niemcy?

– Nasi policjanci twierdzą, że policja niemiecka przez ograniczenia w korzystaniu z tych danych jest sparaliżowana w walce z przestępczością. Z drugiej strony, gdy policja jest słabo zakorzeniona w społeczeństwie, nie ma wsparcia obywateli i zarazem zaniedbuje źródła osobowe, to szuka drogi na skróty.

– I inwigiluje społeczeństwo?

– Przetwarza elektronicznie ogromne ilości danych. Policja, jak tajne służby, posiada specjalne programy do przetwarzania danych z bilingów i np. informacji o przemieszczaniu się osób posiadających telefony komórkowe. Zamiast wykonywać mozolną pracę zakorzenienia się w społeczeństwie i budować agenturę w świecie przestępczym, idą w kierunku technologii. Jest to niebezpieczne, bo mogą powtórzyć błąd Amerykanów z 11 września 2001. Ci rozwinęli techniczne środki monitorowania zagrożeń, a zaniedbali źródła osobowe.

– Takie dane są w ogóle potrzebne organom bezpieczeństwa? Może lepiej pójść śladem Niemiec czy Czech, gdzie takie praktyki uznano za niezgodne z konstytucją?

– Problemem nie jest to, że po te dane się sięga, ale że nie ma nad tym nadzoru. Niepokój powinien więc być skierowany w inny element tej struktury. Nowoczesne formy elektronicznego nadzoru są potrzebne ze względu na bardzo wysoką mobilność społeczną.

– Wraz ze zwiększającą się rolą tych form inwigilacji powinien wzrastać również nadzór nad gromadzonymi danymi?

–  Są kraje, gdzie istnieją skuteczne procedury demokratycznego cywilnego nadzoru nad pozyskiwaniem takich informacji, ich przechowywaniem i wykorzystywaniem. W Polsce procedur brak lub po prostu nie działają. Zwiększając kontrolę władzy nad społeczeństwem, trzeba jednocześnie wprowadzić nadzór nad kontrolerami. Dla demokracji niebezpieczne są instytucje będące „niekontrolowanymi kontrolerami” – mogące kontrolować innych, ale same spod nadzoru wyłączone. To zresztą marzenie każdej władzy.

– Oczywiście z jednej strony brakuje odpowiedniej kontroli, ale z drugiej brakuje też ograniczeń w stosowaniu tej formy inwigilacji. Nie jest ona stosowana tylko w przypadku ciężkich przestępstw kryminalnych, ale teoretycznie także np. w sprawach rozwodowych. To musi budzić niepokój.

– Co więcej, co jakiś czas słyszymy, że policjanci i funkcjonariusze tajnych służb sięgają po takie informacje do celów prywatnych. Tym bardziej trzeba obawiać się, że w porozumieniu z grupami biznesowymi mogą wykorzystywać je, żeby monitorować i paraliżować działanie konkurencji rynkowej.

– Zwykłego obywatela zastanawia to, czy także jego prywatność jest zagrożona. Jest?

– Jeśli zwykły obywatel wejdzie w konflikt z kimś, kto ma dobre kontakty wśród policji i służb, często jest bezradny. Nie tak dawno okazało się, że wiceszef ABW wykorzystał podsłuchy, które były zlecone w sprawie publicznej, w swoim prywatnym procesie. Skoro nie bał się tego zrobić wobec dziennikarza dużej gazety, to co się dzieje, gdy w grę wchodzi drobny biznesmen z małego miasteczka?

8. Dyplomacja a tajne służby

Region. Gazeta Polsko-Niemiecka, nr 1/2011

Dyplomacja stanowi jedno z tych środowisk, gdzie tajne służby funkcjonują na co dzień i w sposób standardowy. Zawodowi dyplomaci mają wiele cech wspólnych z przeszkolonymi pracownikami tajnych służb: samokontrola swojego zachowania, ukrywanie naturalnych odruchów emocjonalnych, odgrywanie ról według wcześniej – i często przez kogoś innego – napisanych skryptów. Dyplomaci i ludzie służb emocji nie mają okazywać, mogą je co najwyżej odgrywać. Odgrywanie różnych ról i jednocześnie osobiste psychiczne dystansowanie się od tego, co się akurat robi i mówi, jest tu elementem profesjonalnego wyposażenia. Dyplomaci są uczeni płynnego nawiązywania kontaktów z osobami z bardzo różnych środowisk i kultur; potrafią tak panować nad swoim ego, by dopasować się do rozmówców. Dlatego już tylko z psychologicznego punkt widzenia środowisko dyplomatów dostarcza dobrego materiału werbunkowego dla tajnych służb, zwłaszcza zaś wywiadu zagranicznego.

Niedawno na dyskusji zorganizowanej przez Zakład Interesów Grupowych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Zbigniew Siemiątkowski, były minister spraw wewnętrznych, były szef Urzędu Ochrony Państwa i były szef Agencji Wywiadu, podkreślił, że szkolenie funkcjonariuszy wywiadu to odwrócenie wcześniejszego procesu wychowawczego: to nauka udawania, kłamania, społecznie nienaturalnego kontrolowania swoich odruchów i manipulowania innymi osobami.

Ale dla zrozumienia relacji wywiadu i dyplomacji niemniej ważne są uwarunkowania inne niż psychologiczne. Dyplomaci w sposób dla ich zawodu naturalny mają osobiste kontakty (w żargonie służb: bezpośrednie dotarcie) do wielu osób, które są potencjalnymi celami tajnych służb: do polityków, kluczowych biznesmenów, wpływowych ludzi mediów, kultury i nauki. Dyplomatom łatwo takie osoby poznawać i później pogłębiać znajomości aż do poziomu werbunku włącznie. Dlatego jest międzynarodowym standardem (swoistą tajemnicą poliszynela), że placówki dyplomatyczne w krajach obcych w swoim składzie mają swoje piony służb – często i cywilnych, i wojskowych. Dlatego „opieka” nad placówkami dyplomatycznymi państw obcych należy do kontrwywiadowczego abecadła, podobnie zresztą jak monitorowanie środowisk zagranicznych dziennikarzy.

Na placówce dyplomatycznej niejednokrotnie drugą najważniejszą (a czasami pierwszą co do rzeczywistej pozycji) osobą jest szef rezydentury wywiadu – niekiedy oficjalnie przedstawiany władzom kraju goszczącego, gdy np. służby dwóch krajów współpracują ze sobą przy zwalczaniu terroryzmu. Funkcjonariusze wywiadu ulokowani na placówkach korzystają z ochrony statusu dyplomatycznego – nawet w razie złapania na gorącym uczynku, np. podczas odbierania tajnych informacji od swojego źródła osobowego, grozi im co najwyżej wydalenie do kraju macierzystego. Oni wyjeżdżają, a złapane przez kontrwywiad kraju goszczącego źródło idzie do więzienia.

W Polsce w okresie rządów premiera Jerzego Buzka, w roku 2000 głośna była sprawa wydalenia licznej, bo 9-osobowej grupy rosyjskich dyplomatów, których wywiadowcze zaangażowanie udało się udokumentować w wyniku operacji kontrwywiadu Urzędu Ochrony Państwa – kierowanego wtedy przez Zbigniewa Nowka (nawiasem mówiąc, absolwenta prawa mojego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika). Jak napisał wtedy jeden z tygodników: Fakty przedstawione sejmowej komisji przez Janusza Pałubickiego, [ówczesnego] ministra koordynatora służb specjalnych, nie budzą wątpliwości, że mieliśmy do czynienia z udokumentowanym szpiegostwem na rzecz Rosji –  mówi Zbigniew Siemiątkowski, były minister-koordynator służb specjalnych, członek Komisji ds. Służb Specjalnych.

Patrząc z szerszego, historycznego punktu widzenia można rzecz wyostrzyć i powiedzieć: w relacjach międzypaństwowych to wywiad jest kluczowy, a dyplomacja wyłoniła się jako jego pewna bardziej cywilizowana forma organizacyjna.

[5]W latach 2000-2004 w czasopismach naukowych na Zachodzie ukazało się 10 recenzji tej książki – przyp. aut.

[6] Jak wskazałem wcześniej (zob. przypis 2), na gruncie mojej obecnej wiedzy o mechanizmach polityki, z postulatem wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych nie łączę takiej nadziei jak kilka lat wcześniej – przyp. aut.

[7]Wyniki tych badań ukazały się w dwóch książkach: Szara strefa przemocy – szara strefa transformacji, Toruń: UMK 2007, pod redakcją Radosława Sojaka oraz Transformacja podszyta przemocą: O nieformalnych mechanizmach przemian instytucjonalnych, Toruń: UMK 2008, pod red. R. Sojaka i A. Zybertowicza – przyp. aut.

Część III
W pół drogi między III a IV RP

Jeśli przez projekt IV Rzeczpospolitej rozumieć zadanie takiego unowocześnienia naszego kraju, które zachowa polską tożsamość i uczyni nas dumnymi z bycia Polakami, to odpowiedź na pytanie „jak to zrobić” jest prosta i składa się z dwóch kroków.

1. Zdegradowane symbole

Rzeczpospolita, 22 sierpnia 2005

Nie nastąpiło Wielkie Rozdzielenie prawdy od fałszu, mądrości od głupoty, zasług od win, odwagi od zdrady, prawa od bezprawia.

Czego pragnęliśmy w Sierpniu ‘80? Czy historyczne 21 postulatów o tym właśnie mówiło? Łatwiej wyrazić to, czego w Sierpniu mieliśmy dosyć. Ale czy wiedzieliśmy, czego naprawdę pragniemy? I czy wiemy to dziś? Jesteśmy w stanie wyrazić, a choćby tylko odczuć, jedynie część swoich pragnień i potrzeb, kontrolujemy tylko część sił sprawczych naszego działania. Czy optyka 25 lat daje możność lepszego zrozumienia ówczesnych społecznych dążeń?

W Sierpniu pragnęliśmy wolności, ale zazwyczaj bez wyobrażenia sobie konkretnych rozwiązań instytucjonalnych. Pragnęliśmy Wolnych Związków Zawodowych, by pracując w socjalistycznych molochach przemysłowych uzyskać jakieś narzędzie obrony przed niegodnym traktowaniem. Pragnęliśmy sprawiedliwości i godności. Ale czy nie było paradoksem oczekiwanie, że partyjni aparatczycy, którzy swe kariery nazbyt często zawdzięczali doskonaleniu sztuki podłości, będą rządzić sprawiedliwie i godnie? Pragnęliśmy podwyżek płac i mieszkań. Ale domagaliśmy się też mszy w telewizji i pomnika Grudnia, bo pojmowaliśmy, że nie samym chlebem... Odczuwaliśmy wielkie znaczenie symboli.

Co symbole mówią po 25 latach? Zdaniem wielu Wałęsa nadaje się jedynie na symbol eksportowy, bo w kraju szkodzi. Panna „S” dla wielu okazała się rozczarowaniem.

Grupy zbiorowe jadą na gapę

Wolność – tak, ale zbyt często dla aferzystów, dla prymitywnych biznesmenów pomiatających bezradnymi pracownikami, dla postbezpieczniackich układów pozorujących chaos, za którego kurtyną dokonują się wielkie przewłaszczenia. Za mało wolności dla uczciwej aktywności gospodarczej i obywatelskiej.

Wolność to zdolność do jednostkowej i grupowej podmiotowości. Gdzie są obszary najskuteczniejszej podmiotowości? Czy nie w świecie aferzystów skutecznie bezkarnych, gangów terroryzujących małe miasteczka, blokersów zastraszających osiedla, polityków, dla których ordynacja wyborcza do Sejmu stała się wygodnym kodeksem pracy, korporacji zawodowych spajanych pasożytniczą lojalnością grupową, wreszcie środowisk tajnych służb paraliżujących zdolność państwa do reformy.

Te grupy nie są zatomizowane, w odróżnieniu od licznych uczciwych obywateli. Ci często nie mogą liczyć na nikogo poza kręgiem rodzinnym. Najmniej zaś na swoje państwo. A krąg rodzinny jest bezradny wobec przemocy band dresiarzy, tak samo jak wobec przemocy ze strony tych publicznych instytucji, które zawłaszczyli korupcyjnie upodmiotowieni aferzyści.

Mamy więc dziś w Polsce obszary dość dobrze skoordynowanych działań zbiorowych. Skuteczne działania zbiorowe są jednak nazbyt często zbirowe. Grupy zbirowe pod pewnymi względami są na marginesie, poza społeczeństwem, poza jego codziennymi problemami. Ale z drugiej strony najpotężniejsze z tych grup usytuowane są w samym rdzeniu państwa i paraliżują jego zdolność do naprawy. Ćwiczą „jazdę na gapę”.

Chcieliśmy przemiany. I ona nastąpiła. Ale nie tak miało być. Gdzie popełniliśmy błędy? Czego nie rozumieliśmy? Przemiana miała być Wielkim Rozdzieleniem: dobra od zła. Prawdy od fałszu. Mądrości od głupoty. Zasług od win. Odwagi od zdrady. Prawa od bezprawia. Takie rozdzielenie nie nastąpiło.

Kategorie, które chcieliśmy rozdzielić, to ważne regulatory społecznych zachowań – punkty orientacyjne, od których zależy jakość demokratycznych i rynkowych instytucji. W Polsce symboliczne regulatory społecznego działania nie działają na miarę wymogów demokracji i gospodarki rynkowej.

Polska dryfuje

Znam argument, że rzeczywistość jest złożona, że można było być uległym karierowiczem, a potem podnieść się i nabrać dzielności, że Wielkie Rozdzielenia rzadko udają się na co dzień. Ale wszystkie społeczności mają swoje symbole, znaki, ideowe układy odniesienia. Są one jak latarnie morskie – wiemy, przed czym chronią żeglarzy. Symbole komunikują sprawy dla zbiorowości ważne. A to, co ważne, należy pielęgnować. Unikamy zalewu niecnoty dzięki żywym symbolom cnoty. Stąd między innymi waga tradycji wojny roku 1920 czy Powstania Warszawskiego.

Konstruując nowe instytucje nie rozumieliśmy podskórnej tkanki odziedziczonej po państwie policyjnym, tkanki setek tysięcy osób zdemoralizowanych przez uwikłanie w praktyki agenturalne. I socjotechnicznej sprawności środowisk służb specjalnych, zwłaszcza wojskowych. One potrafiły zbudować enklawę odporną na zewnętrzne zawirowania i przenieść swoje zreorganizowane aktywa przez 16 lat transformacji. I uchronić te aktywa przed kontrolnym okiem demokratycznych procedur. Zbudować pasożytniczy mechanizm nieodpowiedzialności i interesów.

Wybuchają afery i skandale. Największy skandal to fakt, że większość afer nie jest wyjaśniana i rozliczana. Afera-skandal-przekręt – to jeden z symboli III RP. Co taki symbol komunikuje? Postuluje bezradność. Wskaźniki uczestnictwa w działalności publicznej mamy kilkakrotnie niższe, niż w krajach starej UE i USA. Uczciwi ludzie znaleźli się w kleszczach pasożytniczych grup interesu, band quasi-polityków oraz postkomunistycznych specjalistów od manipulacji i dezinformacji. Przestępcy zbyt łatwo znajdują wspólny język z policjantami. Dobrze współgrają ze strefy fizycznej przemocy na dole z przemocą instytucji od góry oraz presje i pokusy kultury konsumpcyjnej epoki globalizacji. „Bardzo długi marsz” pisał socjolog Henryk Domański o naszej transformacji. Ale może w ostatnich zwłaszcza latach dryf? Państwo dryfuje. Symbole dryfują. A właśnie symbole winniśmy od dryfu chronić.

Utrata orientacji

Największa i najważniejsza strefa symbolizowania to religia. Ale czy polskie duchowieństwo stanęło na wysokości zdania w obliczu transformacyjnych presji? Czy w obliczu patologii i upokorzeń, głos kleru zabrzmiał czysto i donośnie? Wolno w to wątpić. Wielu przeżyło wstrząs, gdy Jan Paweł II zaprosił do swego papamobile prezydenta Kwaśniewskiego. Nie pozwolę sobie na spekulowanie co do papieskich intencji. Socjologowi łatwiej odczytać społeczny przekaz i konsekwencje czynu. To pomieszanie, utrata orientacji.

O uroczystym posiedzeniu parlamentu, które ma być poświęcone rocznicy Sierpnia i prowadzone przez marszałków Cimoszewicza i Pastusiaka, senator Romaszewski mówi w TVN24, że oni właśnie nie powinni tego robić, choćby ze względu na kwestię smaku. Taki tandem to szkodliwy komunikat dla społeczeństwa – niedobry znak orientacyjny. To nie tylko efekt sprawności postkomunistycznych socjotechników, którzy aurę pojednania po śmierci papieża wykorzystali właśnie do takich sytuacji. To także znak zgodny z duchem świadomości zglobalizowanej, konsumpcyjnej, powierzchownej.

Tandem Cimoszewicz-Pastusiak to kolejny impuls symbolicznych pomieszań. Przypieczętowanie tego, że oczekiwane Wielkie Rozdzielenie po 25 latach nadal jest odległe. Przypominają się opłakane zachowania Wałęsy (NATO Bis i pielęgnacja lewej nogi), żenujące postkomunistyczne lojalności i polityczne miłości Michnika – też kiedyś symbolu. Z innej strony Lepper – winien być symbolem upudrowanej tandety, a wielu zagubionym Polakom jawi się jako znak nadziei. Ale on nie wyhodował się sam. Wylansowali go postkomuniści, by kąsać niepodległościową prawicę. Trzeba przenikliwości Jadwigi Staniszkis, by w telewizyjnym studiu wyborczym w październiku 2000, komentując sukces Kwaśniewskiego, powiedzieć, że „kiedy ludzie stracili szacunek do samych siebie, głosują na kogoś, komu szacunku nie muszą okazywać, bo też ma liczne grzeszki na sumieniu”. Staniszkis swoją intuicją badawczą potrafi sięgnąć do tego, co podświadome. A znana z psychologii społecznej zasada konsekwencji powoduje, że ludzie zaangażowawszy się w jakieś działanie, wolą trwać w błędzie, niż się do niego przyznać. Stąd nadal wysokie notowania prezydenta.

Dobrze pomyślane instytucje określają reguły społecznych gier. Symbole z kolei uprawomocniają sens tworzenia takich właśnie instytucji – komunikują ich sens. Pomnik przy gdańskiej stoczni komunikuje sens takich ludzkich postaw, jak odwaga i solidarność. Ale symbole mogą otwierać lub zamykać. Rywin, jeden z nowszych symboli, to znak bezkarności. Dla wielu Polaków taki symbol to znak niewiary w możliwość uporządkowania polskich spraw – symbol zamykający nadzieję.

Swoje, ale nie nasze

Są przyzwoici ludzie, którym Cimoszewicz jawi się jako głos rozsądku na polskiej scenie politycznej i szansa na ocalenie wartości lewicy. Nie potrafią zajrzeć za kulisy polityki, by zrozumieć, że to złudzenie. Zobaczyliby Cimoszewicza dokonującego agenturyzacji Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Polityka, który gra na giełdzie akcjami spółki skarbu państwa, na której notowania mają wpływ jego partyjni koledzy, w tym prezydent kraju typujący skład rady nadzorczej Orlenu.

Nie istnieje niezależny kandydat Cimoszewicz. Jest człowieknarzędzie podtrzymania patologicznych mechanizmów. Oto symbol naszych osiągnięć: hołd Solidarnościowej tradycji odda człowiek, który jako minister spraw zagranicznych wybrał na swoich zastępców tajnych współpracowników komunistycznych służb. On, jako prezydent, miałby być znakiem siły naszego narodu...

Obywatele mogą symbolicznej mocy takiej sytuacji nie odczytywać wyraźnie, mogą niektórych rzeczy nie wiedzieć, ale ich podświadomość takie symbole rozkoduje. Z jakim efektem? Z ponownym przekonaniem, że państwo jest beznadziejne. I z reakcją: „róbmy swoje”. Ale tym razem swoje (rodzinne, koleżeńskie, ale i cwaniackie) stoi w opozycji do tego, co już miało być nasze, wspólne. Polacy pozbawieni skutecznego, postrzeganego jako swoje państwa muszą stać się łupem potężnych sił na arenie międzynarodowej. Czy Kaczyńscy z Tuskiem i Rokitą są w stanie Wielką Przemianę zapewnić? Nie możemy być pewni. Ale wiadomo, co zapewni Cimoszewicz: więcej upokorzeń i goryczy dla większości, więcej szans na mętne interesy dla układnych. Jak powiedział mi niedawno oficer służb specjalnych: „chodzi o zachowanie całego mechanizmu”. Sam Cimoszewicz nie musi nawet tego rozumieć. Jego postkomunistyczne otoczenie i podświadomość zapewnią wykonanie i zaniechanie czego trzeba.

2. O rozbijaniu układu

Głos w dyskusji „Jak gorący kartofel”, Dziennik. Magazyn Europa, 23 września 2006

Andrzej Zybertowicz, którego analizy – zdaniem Rafała Matyi – stanowiły inspirację dla „rewolucyjnych” działań obecnego rządu, wskazuje na szereg istotnych problemów związanych z demontażem układów oplatających III RP. Rządzący zdają się nie dostrzegać, że rozbicie pasożytniczych grup interesu stanowi co najwyżej niezbędny warunek budowy dobrego państwa – lecz w żadnym wypadku nie wystarczający. Trwała poprawa stanu Polski zależy od tego, czy uda się odblokować i twórczo wykorzystać potencjał społeczeństwa. „Tymczasem – pisze Zybertowicz – słuchając retoryki obecnie rządzących, niekiedy odnoszę wrażenie, że rozbicie układu jest traktowane jako warunek wystarczający dla Wielkiej Przemiany”[8] .

W tekście opublikowanym w roku 2003 na łamach Przeglądu Socjologicznego przedstawiłem modelową opozycję dwóch sposobów postrzegania Polski. W myśl pierwszego z nich Polska to kraj będący dobrem wspólnym wszystkich obywateli, demokratyczne państwo prawne urzeczywistniające zasady sprawiedliwości społecznej, państwo jednolite, w którym władza zwierzchnia należy do narodu sprawującego władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio. Polska jest krajem, w którym organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, a podstawę ustroju gospodarczego stanowi społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych. W myśl drugiego sposobu postrzegania Polska to kraj sterowany w znacznej mierze przez korupcję, lobbing zbliżony do korupcji i przez przestępczość (...) przez to, co nazywa się układem, począwszy od poziomu centralnego, gdzie następuje dystrybucja dóbr największych, a skończywszy na układach w gminach i powiatach. Powyższe definicje przedstawiają dwa kraje: „dobry” i „zły”. W „dobrym” spory rozwiązuje się przez dialog, negocjacje, egzekwowanie prawa, kontraktów, wreszcie drogą głosowania. Przemoc jako forma działania ma ściśle określoną rolę w życiu społecznym – do legalnego jej stosowania upoważnione są jedynie wyznaczone instytucje. Jest ona takim regulatorem ludzkich zachowań, który przywołuje się rzadko i w ostateczności. W kraju „dobrym” przemoc nie może być zasadą organizacji życia społecznego, bo pamięta się, że, jak pisze Jürgen Habermas, zasada organizacji danego społeczeństwa wyznacza pole możliwości; w szczególności ustala, w obrębie jakich struktur możliwe są zmiany systemu instytucji; w jakim zakresie można społecznie wykorzystywać zasoby sił wytwórczych już istniejące lub pobudzać rozwój nowych sił wytwórczych”.

W kraju „złym” przemoc należy do grona istotnych regulatorów ludzkich zachowań. Tu zastosowanie mają słowa Petera Bergera i Thomasa Luckmanna: Ten, kto ma grubszy kij, ma większe szanse na narzucenie swojej definicji sytuacji. W kraju „złym” przemoc panoszy się na tyle, że można mówić o zaprzeczeniu podstawowych zasad demokracji, o demokracji fasadowej. To panoszenie się przemocy na różnych szczeblach życia społecznego ogranicza między innymi sterowność organizmu państwa.

Kraj „dobry” opisałem za pomocą określeń z pierwszych artykułów Konstytucji RP z 1997 roku. Do opisu kraju „złego” użyłem słów Jarosława Kaczyńskiego z roku 2003.

Rozbicie „układu”, czyli nieformalnych, pasożytniczych grup interesu, jest warunkiem co najwyżej niezbędnym dla budowy kraju „dobrego”. Dopiero realizacja całego szeregu innych warunków (np. wspomnianego przez Rafała Matyję uruchomienia mechanizmów generujących pozytywne impulsy aktywności pochodzące spoza centrum władzy) może uruchomić potencjały naszego społeczeństwa. Tymczasem, słuchając retoryki obecnie rządzących, niekiedy odnoszę wrażenie, że rozbicie układu jest traktowane jako warunek wystarczający dla Wielkiej Przemiany.

Matyja trafnie wskazuje, że to nie media nami rządzą, lecz słowa i obrazy. Trzeba to traktować jako dyrektywę, by nie wszędzie szukać sprawczej intencji ludzi „układu”, czyli wrogów PiS, ale uwrażliwić się również na spontaniczne procesy. Wroga układu, który dyrektywy tej nie przyswoi, retoryka nadmiernie spersonifikowanego układu może zwieść, niebezpiecznie kanalizując wyobraźnię. Stąd prześlepianie tego, że – zgodnie z tym, co twierdzi Zdzisław Krasnodębski – układ to także swoista formacja kulturowa, która – jak z kolei twierdzi Jadwiga Staniszkis – uległa już głębokiej funkcjonalizacji na poziomie systemowym. Stąd niedostrzeganie, że układ ma potencjał spontanicznej samoregulacji, że może być efektywny, nie mając jasno wyodrębnionego ośrodka kierowniczego.

Amerykańscy badacze mafii twierdzą, że nie zrozumiemy dobrze jej fenomenu (ergo – nie uporamy się z nim), dopóki nie przyznamy, że mafia jest także w nas i że to my sami – „zacni obywatele” – w pewien sposób jesteśmy mafią. O co chodzi? Z mafią mamy do czynienia wtedy, gdy stwierdzamy występowanie rozgałęzionej, nielegalnej i zyskownej działalności grupy, która w celu zwiększania zysków i redukcji zagrożeń neutralizuje działania organów władzy publicznej lub wręcz uzyskuje ich aktywne wsparcie. Tu pojawiamy się my, zacni obywatele. Niskiej rangi pracownicy administracji, samorządowcy, policjanci, urzędnicy sądowi (ale też badacze) przymykający oczy na nieprawidłowości – najpierw dla uniknięcia kłopotów, później dla korzyści. Mafia w tym sensie to wszelkie drogi na skróty w obliczu procedur, co do których w zasadzie zgadzamy się, że to właśnie od nich zależy „dobre” państwo i społeczeństwo. Na wielu obszarach struktury społecznej i Włoch, i USA to dobrzy obywatele są mafią.

Wiele wskazuje na to, że podobnie jest z „układem”. Bo układ to zorganizowane działanie zbiorowe, ale poza procedurami, z pogardą dla prawa i z pogardą dla tych, którzy w zasady prawa jeszcze wierzą.

Mówiąc o układzie, jesteśmy osaczeni pułapkami w myśleniu i działaniu. Mamy pułapkę niedostrzegania tego, że aktorzy życia społecznego są bardzo zróżnicowani pod względem swoich zdolności do „układania się”, czyli przenikania do kluczowych instytucji, rozgryzania ich wewnętrznej mechaniki, zastraszania, prowadzenia wielopłaszczyznowych operacji (np. planowego przechwycenia złożonej prywatyzacji), operowania na różnych scenach społecznego teatru jednocześnie. Że istnieją grupy aktorów posiadających unikalne zasoby, kontakty i umiejętności dające im wyraźną przewagę w grze „układania się” nad innymi. W pułapkę niedostrzegania powyższego wpada też wielu polskich, często skądinąd wybitnych, socjologów, badaczy transformacji, którzy nie chcą kierować ostrza swego namysłu ku manipulacyjnym potencjałom grup społecznych, które stanowiły rdzeń komunistycznego państwa policyjnego, jakim była PRL. Ta niewiara i ślepota w obliczu manipulacyjnych potencjałów niektórych grup we współczesnym świecie wydaje mi się psychologicznym mechanizmem obronnym godnym osobnej analizy.

Z drugiej strony mamy pułapkę potrzeby wyraźnych, czyli uproszczonych, odróżnień siebie od „zła” układu i w związku z tym tracenie z pola widzenia tego, że tzw. sieciowa natura współczesnych społeczeństw daje coraz węższe pole sprawstwa społecznego tym, którzy konsekwentnie wzdragają się przed „układnością”.

Rafał Matyja ma zatem rację, gdy mówi o układzie jako przeciwniku niewidocznym, gdyż to my sami – zacni obywatele – nie chcemy dostrzec, że stoimy niemal w jednym szeregu ze zdemoralizowanym przeciwnikiem. Ileż klientelizmu, nepotyzmu, kompetencyjnego cieniactwa niosą ze sobą obecne strumienie decyzji kadrowych. A jak daleko takiemu – być może w demokratycznym systemie partyjnym nieuchronnemu – klientelizmowi do układu? Czym klientelizm PiS różni się od klientelizmu SLD? Przecież raczej nie naturą samego mechanizmu partyjnego wynoszenia na stanowiska, lecz skalą i głębią powiązań oraz gotowością do nadużyć.

Powołanie CBA może być interpretowane jako znak rozumienia, że „mafia to także my”. Ale – jeśli dobrze się orientuję – do dziś w żadnej jawnej czy tajnej instytucji państwa nie powołano centrum analitycznego zdolnego profesjonalnie syntetyzować wiedzę o patologiach w całościowy obraz układu. Nie znam także żadnych inicjatyw PiS, które zachęcałyby środowisko badawcze do poważnego zajęcia się „układem”. Nie słyszałem, by zorganizowano jakąkolwiek konferencję poświęconą empirycznemu badaniu jego genezy, konturów, struktury i dynamiki. Najwyraźniej kierownictwo PiS nie potrzebuje naukowego wsparcia dla kluczowego elementu swoich diagnoz politycznych. Wygląda na to, że obecni rządzący chcą pozostać nieświadomi mechaniki własnej gry, traktując układ jak gorący kartofel. Ale Czwarta Rzeczpospolita, w odróżnieniu od Trzeciej, nie może istnieć jako system nieświadomy samego siebie.

3. Kulisy IV RP

Rozmawiał Marcin Ogdowski dla portalu Interia.pl, 17 października 2007

– Czy polska demokracja ma charakter fasadowy?

– Wszystkie współczesne demokracje mają w pewnej mierze taki charakter. Różnią się jedynie stopniem tej fasadowości. W warunkach globalizacji, wpływ na los obywateli ma ten, kto decyduje o kierunkach największych strumieni finansowych. Wielkimi zasobami, nie tylko w Polsce, dysponują międzynarodowe fundusze emerytalne. Nasze władze, chcąc trzymać rękę na pulsie, muszą dla nich tworzyć takie warunki, żeby zgromadzone tam pieniądze pracowały dla polskiej gospodarki. A ponieważ mówimy o bytach ponadnarodowych, poszczególne rządy (nawet najbogatszych państw) mają tylko instrumenty cząstkowej kontroli globalnych przepływów. Dlatego można mówić, że najważniejsi gracze działają za fasadą demokracji.

–  Wobec tego zidentyfikujmy wprost tych graczy. Powiedzmy, kto naprawdę rządzi Polską?

– To niezwykle trudne zadanie. Bo nie wszyscy z tych graczy mają charakter podmiotowy. Krążenie kapitału giełdowego po świecie w sporej mierze ma charakter żywiołowy. Nie istnieje jakaś jedna, przesądzająca o wszystkim i działająca w sposób skoordynowany, grupa inwestorów, którzy mówią: „na giełdę w Hongkongu wrzucimy tyle, na giełdę w Tokio tyle, a z giełdy w Polsce przepompujemy na giełdę we Frankfurcie tyle”. To się dzieje w wyniku tysięcy decyzji mniejszych lub większych inwestorów, którzy częściowo kierują się automatycznymi decyzjami programów komputerowych obsługujących inwestycje giełdowe.

– Całe społeczeństwa na łasce programów komputerowych?

–  W jakiejś mierze tak, ale oczywiście nie wyłącznie. Bo oprócz tego są jeszcze działający według swoich planów spekulanci giełdowi, międzynarodowe koncerny oraz tzw. oligarchowie, czyli osoby, które nie zadowalają się samą władzą ekonomiczną, ale chcą mieć też wpływ realny, choć zazwyczaj ukryty, na władzę polityczną i media. Oligarchowie, którzy nie są ani polskim, ani Kaczyńskim wynalazkiem, dla poszerzenia swoich wpływów korzystają z usług środowiska tajnych służb.

Wiesław Walendziak, gdy w 2004 r. odchodził z polityki, udzielił wywiadu, w którym wskazał, że ma dosyć niemocy w uprawianiu realnej polityki w Polsce. Polityka, którą widzą wyborcy, jest jak chiński teatr cieni. W niewielkim stopniu odnosi się do tego, co dzieje się naprawdę w gospodarce i w wielkich procesach społecznych. Najważniejsze rozstrzygnięcia zapadają poza Sejmem, a nawet rządem. Sejm jest miejscem głośnych i gorszących sporów, ale tylko teatrem (...) Najważniejsze decyzje prywatyzacyjne nie są przesądzane przez czynniki polityczne, ale przez partykularne układy gospodarcze. Po czym Walendziak przeszedł na drugą stronę cienia.

– Świat polityki jako świat kukiełek?

– Owszem, w sporej mierze. Ale w Polsce od 2005 r. rozgrywa się starcie o większą podmiotowość konstytucyjnych władz. PiS jest chyba pierwszą ekipą, która nie zgadza się na sprowadzanie jej do roli kukiełek. Przekaz liderów tej partii jest czytelny: „Nie będziemy ulegali presji środowiska tajnych służb. Nie pozwolimy, by nas naciskały, manipulowały, uwodziły, zwodziły. Tajnych służb użyjemy po to, by prześwietlić świat za kulisami, by sprawdzić, kto próbuje z nas i z wyborców zrobić kukiełki”. To chyba miał na myśli Jarosław Rymkiewicz, gdy w słynnym już wywiadzie dla Rzeczpospolitej mówił: To Jarosław Kaczyński i jego ludzie coś teraz ryzykują, usiłują zdobyć jakiś wpływ na historię.

To realna próba odfasadowienia demokracji. Ufam, że PiS jest świadom tego, że takie odfasadowienie nie może być pełne. Choćby z racji wspomnianej już globalizacji.

– Przeoranie spec-służb to warunek tego odfasadowienia, czy tylko wybieg, który ma na celu stworzenie pola do kolejnych, tym razem „naszych”, zakulisowych działań? Czy w ogóle jest jakaś różnica między służbami specjalnymi IV i III RP?

– Poprzednio środowisko tajnych służb stanowiło matecznik wielu patologii. W być może największej mierze dotyczyło to służb wojskowych. Analizując największe afery III RP widać, że przy większości z nich pojawiają się nazwiska funkcjonariuszy, byłych funkcjonariuszy albo tajnych współpracowników służb. Tu zresztą mamy zarazem odpowiedź na pytanie dlaczego tajne służby III RP nie potrafiły tych afer zwalczać. Rozwiązanie WSI, które nigdy przedtem nie były poddane demokratycznemu audytowi, głębokie reformy w pozostałych formacjach oraz powołanie CBA, stworzyło nową jakość. Oto po raz pierwszy służby mogą być wykorzystywane do zwalczania patologii zamiast być ich kreatorem bądź cichym sprzymierzeńcem. Ta właśnie sytuacja leży u źródeł niepokoju wielu grup biznesowych.

– Niepokój grup biznesowych to ich sprawa. Ale IV RP niepokoi zwykłych ludzi. Mnie przeraziło, gdy po zatrzymaniu i zwolnieniu Piotra Tymochowicza jakaś policyjna rzeczniczka stwierdziła, że człowiek został co prawda zwolniony, ale czy jest on niewinny, to się jeszcze okaże... Gdzie zasada domniemanej niewinności, gdzie poszanowanie dla decyzji sądu? W ten sposób zachowują się policjanci w państwach autorytarnych...

– To chyba zrozumiałe, że gdy wielki biznes jest zaniepokojony, gdy ktoś narusza jego interesy, to uruchamia takie kanały komunikacji, by – grając na ludzkich obawach, na niepełnej wiedzy – wywołać takie reakcje społeczne, które zmniejszą efektywność instytucji państwa prawa. To kolejna odsłona teatru cieni. Nie ma zapewne takiego demokratycznego kraju, gdzie policja nie przychodziłaby do domów nad ranem, gdzie komuś by nie zakładano kajdanek. Nie ma demokratycznego kraju, w którym nie istniałaby przestępczość. Takie działania polskiej policji nie mają w sobie nic wyjątkowego. Wyjątkowa jest natomiast histeria, jaką próbuje się wokół takich działań wywołać.

Mówienie o groźbie autorytaryzmu to próba sparaliżowania instrumentów władzy i woli faktycznego rządzenia. Rozumiem, że część opinii publicznej ulega takiej narracji z powodu, do którego poniekąd i sam się przyczyniłem. Przez wiele lat przekonywałem, że środowiska post/komunistycznych tajnych służb mogą stanowić zagrożenie dla demokracji. Opinia publiczna nasiąkała informacjami o obecności takich osób w życiu publicznym III RP. I gdy wiedzę tę przyswoiła, historia spłatała figla. Bo oto po raz pierwszy tajne służby zostały przez demokratyczną władzę ujarzmione. Ale ludzie wiedzieli już swoje... Grupy, których interesy związane z zamówieniami publicznymi czy przetargami zostały naruszone, postanowiły to wykorzystać. I tak przekonania ukształtowane przez wcześniejsze patologie wykorzystano do uderzenia w obecne tajne służby.

– Ale przecież to służby IV RP zakładały podsłuchy, nie dawni agenci!

– Czy udowodniono choćby jeden nielegalny założony przez instytucje państwowe podsłuch? Nie warto popadać w antypodsłuchową histerię, bo skończy się to tak, że parlament, w jakimś uniesieniu, mocno ograniczy ich stosowanie. A wtedy łatwo sobie wyobrazić, że gdy dojdzie do zamachu terrorystycznego, tajne służby będą się tłumaczyć: „przyleciał do nas terrorysta, mieliśmy informacje o tym z natowskich służb sojuszniczych, ale ze względu na nowe regulacje nie mogliśmy na bieżąco monitorować jego połączeń telefonicznych. I zgubiliśmy go”.

– Owszem. Ale co do tego mają dziennikarze?

– A kto wywołał temat domniemanego podsłuchiwania dziennikarzy? Czy nie były minister spraw wewnętrznych Janusz Kaczmarek, który – w świetle multimedialnej prezentacji prokuratury –  zachował się jak chłopiec na posyłki „najlepszego płatnika”? Jeśli dziennikarz robi materiał na temat środowiska przestępczości zorganizowanej, to w którymś momencie wchodzi w kontakt z osobami z takiego środowiska. Jeśli grupa przestępcza ma założone podsłuchy, to siłą rzeczy dziennikarz też jest podsłuchiwany. Czy państwo ma wyłączać podsłuch bandycie, bo dzwoni on do dziennikarza?

– A co w sytuacji, gdy przedmiotem zainteresowania dziennikarza nie są grupy przestępcze, a mimo to służby podsłuchują jego rozmowy?

– Ale czy udowodniono, że taki przypadek miał miejsce?

– Takie wnioski płyną z przesłuchania byłego szefa MSWiA przed sejmową komisją ds. służb specjalnych?

– Gdyby PiS posługiwał się argumentami osób tak jednoznacznie niewiarygodnych, to z miejsca przypięto by mu łatkę oszołoma. Załóżmy, że PO wygra wybory – niech wówczas pokaże choć jednego funkcjonariusza, który przyzna, że pod presją pisowskiej władzy zakładał nielegalne podsłuchy...

Na razie Polska jako państwo masowych nielegalnych podsłuchów to mit. A mity żyją własnym życiem. Gdy zakotwiczą się w stereotypach myślowych, już nie muszą mieć żadnego faktycznego uzasadnienia.

– Mam wrażenie, że takim mitem jest układ. Dwa lata od objęcia rządów przez PiS, odsądzany od czci oligarcha dostaje państwowe zlecenie na budowę autostrady. Inni też nie narzekają. Gdzie procesy, skazania?

– Zadałem to pytanie szefowi jednej ze służb, który udzielił mi obszernej, w moim odczuciu przekonującej, odpowiedzi. W przypadku afer z pierwszych lat transformacji większość czynów przestępczych uległa przedawnieniu. Są świadkowie, którzy nawet obecnie są skłonni mówić, ale ich wiedza się zdezaktualizowała. Dokumenty, które wskazywali, już nie są dostępne, bo procedury archiwizacyjne umożliwiły ich likwidację. Poza tym pewne przewłaszczenia robiono rękoma specjalistów przeszkolonych przez tajne służby, którzy potrafili minimalizować ślady. W innych operacjach wzięły udział osoby trzecie, trudno więc, w trybie sądowym, dojść do mocodawców.

– Nietykalny układ?

– Tylko częściowo. Bo gdy kierownictwo państwa ma wolę, to pew-ne ważne ogniwa tzw. układu zostaną odsłonięte. Wyrazem takiej właśnie woli jest budowa nowej tajnej służby, dla środowisk aferowych nieprzenikalnej. Dlaczego były szef CBŚ i były Komendant Główny Policji mówili9[9] z taką nienawiścią o funkcjonariuszach CBA? Bo prawdopodobnie „z tymi gośćmi” nie można sobie popić, oswoić, podesłać im panienki, zneutralizować starymi sztuczkami...

– Myślę, że to przesada. Że idzie tu raczej o „normalną” zawiść między różnymi służbami.

– A ja sądzę, że to jest zawiść między środowiskiem ludzi „układnych”, z którymi zawsze można się dogadać, a tymi, którzy wierzą, że Polska może być nowoczesnym krajem bez garbu postagenturalnych patologii. Ale wracając do pytania – dlaczego PiS, mając policję, służby, prokuraturę, tzw. układu w pełni nie namierzył? Otóż PiS przychodząc do władzy nie objął sprawnego aparatu państwa – skutecznej policji, prokuratury, sądownictwa, etc. Należało reformować prokuraturę, sądownictwo, jedne służby rozwiązać, inne powołać, jeszcze inne istotnie przebudować. Obecna władza objęła instrumentarium rządzenia, które przez lata nie było używane do zwalczania patologii wcale albo na pół gwizdka – instytucje skorodowane, częściowo skorumpowane i bez woli walki w zwycięstwo z najpoważniejszymi schorzeniami. Bez wiary w to, że z układem można wygrać. „Na układy nie ma rady” – ta formuła powszechna od czasów PRL, była elementem mentalności sporej części policjantów, prokuratorów i także funkcjonariuszy tajnych służb.

– Dlaczego PiS nie cieszy się poparciem społecznych elit?

– W wyniku zmasowanej propagandy potrafiono sporej części inteligencji wmówić, że PiS szkodzi Polsce. Ale samo kierownictwo PiS-u nie jest tu bez winy. Liderzy PiS zapewne przyjęli założenie, że nie są w stanie zjednać sobie wszystkich wyborców. Postawili więc na elektorat, który najbardziej na transformacji stracił, do którego łatwiej trafić i który stanowi większość. To przesunęło przekaz pisowski w stronę argumentacji populistycznej. A posługiwanie się językiem populistycznym zraziło część inteligencji.

Ale PiS nie spisał się dobrze również w polityce kadrowej. Nie był w stanie zdefiniować i odróżnić dwóch obszarów: pierwszego –  kluczowych instytucji politycznych, które obsadza się osobami zaufanymi oraz drugiego: instytucji mniej kluczowych, choć ważnych, gdzie wprowadza się na szeroką skalę konkursy.

– Syndrom BMW – Bierni, Mierni, ale Wierni?

– Częściowo tak. Ale nieprzygotowanie nowych kadr nie wynika jedynie z ich niezbyt wysokiej jakości. To efekt wieloletniego niedopuszczania osób ze środowisk niepodległościowych do najważniejszych instytucji państwa. Ci ludzie nie byli „przetarci”, nie mieli/nie mają doświadczenia w pracy administracyjnej. Ale to nie brak doświadczenia jest największym kłopotem – na dłuższą metę decyduje zdolność uczenia się. Niestety, w niektórych przypadkach ważne stanowiska obsadzono ludźmi pozbawionymi zdolności pracy nad sobą. I to, przyznaję, jest prawdziwy kłopot...

Na swoje usprawiedliwienie premier Kaczyński zapewne powiedziałby, że funkcjonował w warunkach oblężonej twierdzy. Że nieustannie atakowany, celowo nie podejmował ryzyka kadrowego, by dawać kluczowe stanowiska ludziom z konkursów. Że bezpieczniej było przyjąć kryterium lojalności.

– Marne to usprawiedliwienie, skoro premier sam generuje kolejne wojny. Wybiera zarządzanie przez konflikt, nie koncyliację.

– Różnimy się postrzeganiem tego, co jest przyczyną, a co skutkiem. Moim zdaniem, premierostwo Kaczyńskiego stało się pasmem niemal nieustannego zarządzania kryzysowego, bo ciągle podkładano miny pod jego rząd.

– Wróćmy do niechęci ze strony elit. Moim zdaniem ogromne znaczenie ma tutaj sojusz z ojcem Rydzykiem, koalicja z Lepperem i Giertychem. Czy mając na ustach hasła rewolucji moralnej można wikłać się w tak podejrzane sojusze?

– Ostateczną ocenę da historia. Dzisiejsze oceny formowane są w cieniu kampanii wyborczej, w cieniu ostrej walki politycznej. Ale może za 10 lat grupa historyków bez afiliacji partyjnych, z większą niż my dzisiaj wiedzą, wyda niezależną opinię. Ma rację Marcin Król pisząc, że nie sposób uprawiać polityki, nie wchodząc w sojusz z diabłem. Załóżmy, że Kaczyński by w taki sojusz nie wszedł, a rząd mniejszościowy upadł po pół roku konwulsji. Pojawiłyby się zarzuty, że prawica marnuje szanse, że wykazuje się niezdolnością do elastycznego działania.

– Ale czy było warto?

– Uważam, że historycy orzekną kiedyś, że likwidacja WSI doprowadziła do zamknięcia istotnej luki w systemie bezpieczeństwa państwa. I już z tego tylko powodu warto było...

4. Strzelba Platformy, niepokój Michnika

Rozmawiał Roman Motoła Nasza Polska, 17 kwietnia 2007

– Gazeta Wyborcza od dłuższego czasu stara się, na użytek swoich czytelników, ośmieszyć Pana osobę i poglądy. Sam jej naczelny w rzeczywistości jednak traktuje Pana jak najbardziej poważnie, skoro grozi sądem za uwagi na jego temat?

– Być może Adam Michnik ma kłopoty z postrzeganiem samego siebie. Przez kilkanaście lat transformacji, gdy nie krytykowano go w tzw. poważnych mediach, uwierzył chyba w jakąś swoją nadludzką rolę historyczną. Gdy więc w ostatnich latach nastąpiło rozszczelnienie systemu komunikacji społecznej, a krytyka Michnika i Wyborczej przedostała się do głównego nurtu mediów, nie bardzo potrafi z tym sobie poradzić. Ostatnio padło na mnie. Michnik najwyraźniej gubi się w sytuacji, gdy jego głos ma być tylko jednym z wielu, a nie głosem uprzywilejowanym. Podejmując z kimś rzeczową dyskusję, stawiamy się na równym poziomie ze swoim rozmówcą. A środowisko Gazety Wyborczej w taki sposób „pracuje” w dyskursie publicznym, żeby ten dyskurs rankingować przez różne techniki wykluczania głosów, które im nie odpowiadają. Przez lata służyły temu m.in. etykietki „oszołomów”, „ciemnogrodu” etc. To świadoma strategia konstruowania jakiegoś „Parnasu” i ulokowania tam Wyborczej oraz środowisk zaprzyjaźnionych, przy jednoczesnym zepchnięciu oponentów do roli pariasów: intelektualnych, środowiskowych, kulturowych i nawet finansowych. Z tego punktu widzenia temu środowisku nie opłaca się podejmować rzetelnej debaty. Skoro od czasu afery Rywina utraciło ono quasi-monopol na wyznaczanie trendów naszego życia publicznego, to być może w interesie tego środowiska jest przeniesienie pola walki – z obszaru dyskursu publicznego na terytorium prawnej przemocy instytucjonalnej, licząc na ograniczone materialne zasoby konkurentów w walce o rząd dusz.

– Odmówił Pan przeproszenia naczelnego GW, jaki dalszy ciąg ma ta sprawa?

– Odmówiłem przeproszenia na zasadach mec. Piotra Rogowskiego. Moją odpowiedź na tzw. „wezwanie przedprocesowe” Rogowskiego opublikowane w Rzeczpospolitej wysłałem wcześniej na ad-res Agory. Teraz piłka jest po stronie naczelnego Wyborczej. Musi dokonać analizy, czy taki proces się opłaci, czy też nie. To jest ciekawe, bo o procesie niekoniecznie musi przesądzić racjonalna analiza interesów Wyborczej, ale raczej emocje Michnika.

– Od dawna zajmuje się Pan służbami specjalnymi i ich rolą w naszym państwie. Straszenie Pana sądem jest, jak się wydaje, elementem walki z lustracją, którą to walkę Wyborcza toczy od dawna, a która ostatnio znów przybrała na sile...

– To niekoniecznie efekt jakiejś racjonalnej strategii. Odnieść można wrażenie, że ważna jest tu miłość własna Adama Michnika. Proszę zwrócić uwagę, iż był on ostro atakowany od początku transformacji, czasem zasłużenie, często też nie. Ale tak długo, jak krytyka zamieszczana była w wydawnictwach niskonakładowych, rzadko cytowanych przez główne media, Michnik raczej to ignorował. Gdy krytyka zaczęła się pojawiać w głównym nurcie komunikacji publicznej, poczuł się zaniepokojony. Nasuwa się hipoteza: dopóki Michnik był na linii wznoszącej swej kariery, powtarzał zasadę swego mentora Antoniego Słonimskiego: dobrze czy źle, byle z nazwiskiem. Gdy udało mu się uzyskać status pewnej ikony życia publicznego, tę zasadę odrzucił, może z troski o swoje miejsce w historii. Smutne jest, że robi to nie za pomocą argumentów intelektualnych, lecz za pomocą kancelarii radcy prawnego.

– Jak Pan ocenia kondycję „układu” III RP bronionego przez GW?

– Jeśli „układ” potraktujemy jako pewną formację kulturową, to Wyborcza jest jego istotną częścią. Jest zaniepokojona lustracją z tego m.in. powodu, że ta, prowadzona w obecnej skali, oznaczać będzie dalszy ciąg wymiany elit uruchomionej przez rząd PiS-u. Gdyby udało się przekonać większą niż obecnie część inteligencji, że Polska nie jest czymś, co powinno się rozpuścić w żywiole europejskim, tylko ważnym dobrem, niezbędnym do ochrony interesów ludzi rodzących się w tej części planety, to grupa docelowa przekazu kulturowego, który wysyła Wyborcza, będzie się kurczyła. A więc i pozycja ekonomiczna całego holdingu, jakim jest Agora i firmy „zaprzyjaźnione” będzie słabła.

– Opublikowany nie tak dawno raport o działalności WSI, wbrew oczekiwaniom części środowisk nie spowodował ujawnienia jako agentów służb znaczących komentatorów życia publicznego, zwłaszcza tych najbardziej aktywnych w obronie tego, co nazywamy III RP. Jak Pan myśli, czy PiS wytrzyma trwający nadal propagandowy napór?

– Trochę się chyba jednak zmieniło. Media, nawet te nieprzychylne PiS pilnują się, żeby zapraszać do dyskusji również rzeczników IV RP, chociaż oni często nie mają tyle miejsca do prezentacji swoich poglądów, co adwersarze. Jednostronny przechył medialny obecny przez pierwsze kilkanaście lat transformacji obecnie jest o wiele mniejszy. Sądzę, iż charakterologicznie kierownictwo PiS wytrzyma napór krytyki. Natomiast czy pod presją nie zacznie popełniać poważnych błędów, tego nie można być pewnym.

– Jak ocenia Pan ogłoszenie przez Platformę Obywatelską tzw. antyraportu na temat WSI?

– Jest powinnością opozycji monitorowanie poczynań rządzących, zwłaszcza w trybie raportów. To dobrze, że PO nie ogranicza się tylko do okazjonalnych polemik, ale przygotowała obszerniejszy dokument. Ale jeśli przypomnimy sobie poważne usterki merytoryczne, jakie miał raport Platformy na temat mediów publicznych, to nasuwają się wątpliwości, czy jej „antyraport” będzie miał dobry poziom. I takich błędów „antyraport” PO nie uniknął. Nie można równocześnie zarzucać dokumentowi z likwidacji WSI, że pewne tezy są za mało udokumentowane i zarazem krytykować odsłanianie tajemnic państwowych. Istnieje pewna cena, którą państwo polskie musi zapłacić za likwidację patologii WSI. Tą ceną jest ukazanie kulis pewnych operacji. Odnosi się wrażenie, że twórcy antyraportu Platformy zapomnieli, iż ta partia poparła likwidację WSI.

– Czy, podobnie jak Antoni Macierewicz, ocenia Pan to wystąpienie Platformy jako ukłon w kierunku SLD i zapowiedź przyszłej możliwej koalicji bądź szerokiej współpracy?

– W pierwszej chwili tak nie myślałem. Słuchając jednak posłów Platformy mówiących: my tylko pytamy się, czy prezydent miał prawo zmieniać treść raportu, ale nie wnioskujemy o postawienie go przed Trybunałem Stanu, zastanawiam się, czy to nie jest taka sytuacja, że Platforma montuje strzelbę, wiesza ją na ścianie i czeka, aż SLD po nią sięgnie. Można zatem pytać, czy strzelba do polowania na prezydenta, strzelba, której Platforma jakby boi się sama użyć, nie jest prezentem ślubnym dla SLD?

–  Jakie błędy zawiera ustawa o lustracji?

– Delikatne przedsięwzięcie, jakim jest lustracja, nie powinno mieć tak ogromnego zakresu. Katalog osób i instytucji podlegających weryfikacji winien być znacznie mniejszy. Jego ograniczenie dałoby dwie korzyści. Po pierwsze, łatwiej byłoby IPN-owi i sądom przetworzyć tak ogromną ilość informacji. Po drugie, PiS zraziłby do siebie mniejszą ilość grup społecznych. W przypadku wyższych uczelni wystarczyłoby np. ograniczyć się do profesorów, zamiast sięgać również po adiunktów. Inna niepotrzebna w tym zestawie grupa to pracownicy cenzury, która błędnie została zaliczona do organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego; cenzura nie była przecież tajną służbą, nie prowadziła działań operacyjnych. Może należało inaczej konstruować tę ustawę, np. zacząć od określenia maksymalnej liczby osób lustrowanych i dopiero potem wybrać kluczowe pod względem wpływu na życie publiczne grupy społeczne. Dla zwolenników lustracji bolesne jest to, że poprzez liczne błędy w ustawie utrudnia się jej obronę w oczach ludzi nieuwikłanych w ciemne strony poprzedniego systemu, ale chcących, żeby prawo było po prostu lepiej pisane.

– Czy nie jest to jedna z głównych słabości PiS, dla którego przeciwników – wobec względnie stabilnego układu koalicyjnego – Trybunał Konstytucyjny staje się w wielu przypadkach największą szansą na zatrzymanie zmian w funkcjonowaniu państwa?

– PiS powinien z tego wyciągać i taki wniosek, że jeżeli Trybunał jest krytyczny, to trzeba położyć większy nacisk na jakość prac legislacyjnych. Z każdego kłopotu można wyciągnąć pozytywny wniosek.

– A czas płynie. Wkrótce kolejna dobra inicjatywa – mam na myśli lustrację – może zostać utrącona.

– Niemało sympatyków PiS ma wrażenie, że wiele spraw idzie za wolno.

5. Czasem dobrze nie mieć zbyt wielu kolegów

„Zybertowicz: Premier konsekwentnie zwalcza patologie” Dziennik, 10 sierpnia 2007

Jeśli jest się politykiem, który ma wizję zmiany kraju i dla jej realizacji prowadzi – jak czyni to Jarosław Kaczyński – konkretne działania oczyszczające, to gdy okazuje się, że któryś z przeciwników lub pozornych sojuszników ma coś na sumieniu, zawsze pojawią się elementy politycznej gry. Nie ma w tym nic dziwnego i nic rażącego. Rozumna polityka to i misja, i gra.

Dlatego w sekwencji zdarzeń wokół afery gruntowej trudno oddzielać działania naprawcze od elementów politycznej rozgrywki. Istota rzeczy leży w proporcjach między nimi. Na razie brak danych, by stwierdzić, że odpowiednie proporcje nie zostały zachowane.

Odwołanie ministra Kaczmarka, dymisje komendanta policji i szefa CBŚ (wcześniej odwołanie ministrów Lipca i Leppera) opozycja komentuje jako oznaki chaosu w działaniu rządu. Ma on prowadzić konwulsyjną politykę, zaś odwoływanie przez premiera kolejnych wysokich urzędników świadczyć ma o nieudolności premiera. Zdaniem najostrzejszych krytyków partii rządzącej ostatnie dymisje są także dowodem na ścieranie się wewnątrz PiS jakichś nie do końca określonych grup interesów. Dzisiejszy list Janusza Kaczmarka do Zbigniewa Ziobry[10] ma ich zdaniem tę tezę potwierdzać.

Dla tego rodzaju teorii podstawowym punktem odniesienia są rządy III RP. Opozycja i jej medialni sojusznicy podkreślają „ład, porządek i estetykę” wcześniejszych koalicji. Rządy III RP miały zachowywać się bardziej „elegancko” i „dyskretnie”. I na pierwszy rzut oka tak to może wyglądać. W obliczu presji korupcyjnej, w obliczu rozgałęzionych afer, patologicznych prywatyzacji dawni premierzy chowali głowę w piasek i udawali, że nic się nie dzieje. Jedne afery tuszowali, innych w ogóle nie przyjmowali do wiadomości. Obecny premier postępuje inaczej.

Skąd bierze się różnica między tymi dwoma stylami? Socjolog, jeśli użyje kolokwialnego języka, powie: „każdy ma swoich kolegów”. Ci „koledzy” tworzą nasze zobowiązania. W wypadku rządów III RP to właśnie różne zobowiązania, w które uwikłani byli ówcześni premierzy, sprawiały, że na sytuacje kryzysowe albo nie reagowano, albo też – jeśli już koniecznie trzeba było coś robić z patologiami – problemy unieważniano, spychając brudy pod dywan, albo też konflikty rozwiązywano w tajemnicy. Współgrała z tym, co najmniej do czasu ujawnienia afery Rywina, płytka bardzo dociekliwość mediów.

Tymczasem Jarosław Kaczyński takich „kolegów” nie ma. Dlatego jest w stanie ostro reagować na nieprawidłowości w swoim rządzie. Na nieprawidłowości, z których część najprawdopodobniej nie odbiega szczególnie od typowych praktyk III RP.

Wszak ktoś obejmujący wpływowe stanowisko w rządzie i administracji w ogóle bywa przez różnych dawnych znajomych z czasów studiów czy miejsc pracy proszony o rozmaite przysługi. Czasem niewinne, czasem zaś związane ze skomplikowanymi operacjami biznesowymi. Im silniejsze zobowiązania wobec znajomych z przeszłości, tym trudniej odmówić...

Bracia Kaczyńscy różnią się pod tym względem od klasy politycznej III RP, że najwyraźniej tego rodzaju zobowiązań nie mają. Wielokrotnie podnoszono – jako wadę obecnego rządu – jego wątłe kontakty ze środowiskami gospodarczymi. To jest bez wątpienia jakaś słabość tej ekipy. Ale ta minusowa sytuacja ma także plusy. Jarosław Kaczyński jest silnym premierem, bo, w odróżnieniu od swoich poprzedników, nie ma związanych rąk. Może szybko i ostro reagować na wyzwania.

Czy polska polityka może być uprawiana w lepszym stylu, bez przepychanek, które media tak ochoczo nagłaśniają? Tak – wystarczy, że odpuścimy sobie walkę z układami, które podcinają skrzydła tysiącom przedsiębiorców, które pracownikom administracji odbierają wiarę w sens działania według czytelnych reguł gry. Wystarczy premierem uczynić Wojciecha Olejniczaka albo, jeszcze lepiej, Aleksandra Kwaśniewskiego i zaraz Polska zmieni się w elegancki kraj na europejskim poziomie.

Na razie jednak Kaczyński daje kolejny sygnał, że na pobłażanie nie mogą liczyć nawet osoby z kluczowych resortów. Być może Janusz Kaczmarek nie miał nic wspólnego z przeciekiem w sprawie operacji CBA – premier jednak uznał, iż zataił przed nim jakieś istotne fakty. Minister utracił zaufanie szefa. I został odwołany. Jarosław Kaczyński nie wahał się go zdymisjonować – może dlatego właśnie, że nie miał rąk związanych przez dawne i nowe zobowiązania?

Czasem dobrze nie mieć zbyt wielu kolegów.

6. PiS można oszukać, ale nie przekupić

Dziennik, 5 września 2007

Działania nielegalne cechuje to, że przebiegają w ukryciu. Stąd bardzo rzadko udaje nam się zobaczyć funkcjonowanie pasożytniczych układów i tajnych sieci – zwłaszcza tych konstruowanych przez profesjonalistów. Dlatego też podczas piątkowej[11]11 konferencji prasowej warszawskiej prokuratury mieliśmy do czynienia z prezentacją wyjątkową.

ABW i CBA udało się zrekonstruować, a prokuraturze pokazać, kontury znamiennego fragmentu „układu”. Widzieliśmy tajne (choć nie w pełni profesjonalne) kontakty. Widzieliśmy technikę maskowanej komunikacji: trzysekundowy kontakt przez telefon i spotkanie w dyskretnym miejscu, gdzie swoją obecność można legendować wizytą w hotelowym barze. „Bezpieczne” numery telefonów i język grypsery typowy dla świata przestępczego.

Pokazano nam prawdziwą naturę skrytych powiązań, w których uczestniczy wielki biznes prywatny i ten formalnie kontrolowany przez państwo, partia polityczna i przedstawiciele policji (wcześniej wymiaru sprawiedliwości). Ujawnione nagrania pokazały, że ludzie, na których barkach spoczywała odpowiedzialność za bezpieczeństwo obywateli, maskowali się przed państwem prawa jak przestępcy. Pokazano zachowanie układające się we wzór patologicznego i rozgałęzionego układu. Układu, który przechwytuje środki, jakimi dysponuje państwo, neutralizuje jego aparat kontrolny i wykorzystuje zasoby publiczne dla prywatnych interesów.

Ale znacznie bardziej poruszająca od zaprezentowanego materiału jest reakcja dużej części mediów i polityków na to, co pokazano. Kto w mediach woła, że wstrząsnęło nim postępowanie ludzie zajmujących wyróżnione pozycje w strukturze społecznej? Przecież Kaczmarek, Kornatowski et consortes nie zostali przez PiS wyciągnięci z niebytu. I to nie dzięki PiS-owi Krauze wszedł do grona osób w Polsce najbogatszych.

Reakcja wielu dziennikarzy, komentatorów i polityków przypomina taktykę przyjętą po ujawnieniu taśm z rozmowy Józefa Oleksego z Aleksandrem Gudzowatym. Oleksy przedstawił prawdziwe sitwowe oblicze SLD i traktowanie Polski jako łupu. Tymczasem większość komentatorów koncentrowała uwagę opinii publicznej na czymś kompletnie drugorzędnym – na wulgarnym języku rozmówców. Podobnie i dziś: komentatorzy nie pytają, jakimi metodami biznesmen uzależnił od siebie całe obszary maszynerii państwa. Skąd jego powiązania z partią Andrzeja Leppera, którego nie tak dawno media „salonu” traktowały niemal jak człowieka z marginesu społecznego? Nie stawia się w centrum uwagi określenia „najlepszy płatnik”, przywołującego skojarzenia z formułą „capo di tutti capi”. Mało kto pyta o strukturę wyłaniającej się tu sieci interesów. Nie sposób zatem nie przypomnieć biblijnych słów: „patrzycie, a nie widzicie, słuchacie, a nie słyszycie”.

Reakcje na materiały pokazane przez prokuraturę, pełne zakłamania i manipulacyjnych chwytów, koncentrujące uwagę na drugorzędnych aspektach, powodują, że tracę ostatnie złudzenia co do tego, że większość krytyków PiS-u działa w dobrej wierze. PiS popełnia ogromną ilość błędów, może nawet większą, niż wcześniejsze ekipy (bo i wziął na swoje barki więcej, może za dużo, zadań). Ale gdy w odpowiedzi na nawałnicę absurdalnych zarzutów po piątkowych zatrzymaniach pokazano twarde dowody, duża część mediów dalej szuka „kija” na prokuraturę.

Krytycy PiS-u widocznie wolą, żeby w Polsce dalej panowały patologiczne układy, niż żeby Kaczyńscy mogli spokojnie kierować polskim państwem. Krytyków bardziej bulwersują domniemane błędy PiS-u niż nocne meldowanie się u oligarchy najpierw szefa MSW, a potem posła RP.

Jeśli chcemy zrozumieć kulisy III RP, raz po raz czytajmy rozmowę Michnika z Rywinem, wynurzenia Oleksego i studiujmy materiały ujawnione ostatnio przez prokuraturę. Tam ukazuje się świat układu. Mentalność setek aferzystów ukryta za symboliczną postacią Lecha Wałęsy, „siłą spokoju” Tadeusza Mazowieckiego i „dialogowym” obliczem Aleksandra Kwaśniewskiego. Politycy ci – jeśli przyjmiemy życzliwą interpretację – byli zaślepieni przez odmowę przyjęcia do wiadomości wiedzy o schorzeniach, którymi pod ich bokiem lub patronatem obrastało polskie państwo.

Zobaczyliśmy czubek góry lodowej. W miarę, jak będzie dalej odsłaniana, zapewne pojawią się również motywy postkomunistycznych tajnych służb i kanały medialnych „przełożeń”. Nie jest bowiem możliwe, żeby „układ” zamykał się w grupie spraw i osób ujawnionych przez prokuraturę w piątek. Mam jednak nadzieję, że nie okaże się, że nitki „układowych” powiązań prowadzą poza Polskę.

Czy te patologie udałoby się ujawnić bez wcześniejszego, jeszcze za czasów AWS, oczyszczania UOP-u z dawnych funkcjonariuszy SB, bez rozwiązania WSI i powołania CBA? Moim zdaniem: nie. Zauważmy, że w nagraniach podejrzani ostrzegają się wzajemnie przed CBA. To niejako operacyjne potwierdzenie potrzeby utworzenia instytucji zaprojektowanej tak, by nie mogły w niej pracować osoby związane ze służbami PRL. Za poprzednich rządów ilekroć tajne służby próbowały rozwikłać poważniejszą aferę, nie udawało się to właśnie z powodu powiązań kadrowych odziedziczonych z PRL.

Braciom Kaczyńskim wmawia się, że są patologicznie podejrzliwi. Okazało się jednak, że popełnili poważne błędy kadrowe. Zbyt przychylnie spoglądali ludzi potrafiących robić szczere wrażenie. Ale to nie tylko błędy psychologicznej natury. Istotne wady polityki kadrowej PiS wydobył w sobotniej Rzeczpospolitej Rafał Ziemkiewicz, wskazując, że poleganie na intuicji psychologicznej zastępowało procedury sprawdzające, które winny być bardzo surowo przestrzegane.

Poprzedni premierzy popełniali podobne, a nawet większe błędy personalne. W przypadku SLD nie były to nawet błędy. Premierzy z SLD, Oleksy, Miller i Belka to cyniczni gracze, którzy dokładnie wiedzieli, że nominują osoby niegodne publicznego zaufania. Za ich rządów na wysokich stanowiskach państwowych było mnóstwo osób powiązanych z PRL-owskimi tajnymi służbami. W przypadku SLD były to zatem rządy „układu”. Rządy solidarnościowe były z kolei penetrowane przez „układ”.

A dziś? Obecne kierownictwo państwa można, jak wiemy, oszukać. Wszystko wskazuje natomiast na to, że nie można go ani przekupić, ani zastraszyć.

7. ABW oskarżają hipokryci

Dziennik, 27 kwietnia 2007

Jeśli ktokolwiek ma krew na rękach w związku ze śmiercią Barbary Blidy, to dlatego, że ideolodzy III RP zaczęli histeryzować po tym, gdy partia braci Kaczyńskich zabrała się za faktyczne robienie porządków. Lamenty wzbudziło np. to, że podczas aresztowania założono kajdanki Aleksandrze Jakubowskiej i lekarzowi ze szpitala MSWiA.

To zapewne lęk przed podobną krytyką spowodował, że służby realizujące operację w mieszkaniu Barbary Blidy wykazały się delikatnością, która dała byłej pani poseł swobodę działania. ABW także ponosi oczywiście odpowiedzialność za to, co się stało, bo od wejścia do mieszkania staje się jego gospodarzem. Jak jednak zareagowaliby owi stronnicy opozycji, gdyby pani Blida została przykuta do funkcjonariuszki natychmiast po wejściu ABW do jej mieszkania, a potem funkcjonariuszka ta kucnęłaby razem z zatrzymaną przy muszli klozetowej? Nietrudno wyobrazić sobie ogromną awanturę, którą by wówczas z całym rozmachem rozpętano. A takie skucie to przecież byłby skuteczny sposób na zapobieżenie tragedii. Pojawiają się także pretensje, dlaczego całe aresztowanie – i w tym samo zajście – nie zostało nagrane kamerą filmową. Czy ABW miało jednak filmować gospodynię w toalecie, np. podczas wykonywania czynności intymnych, bez narażenia się na zarzut o naruszenie praw człowieka?

Tragiczny wypadek związany z aresztowaniem Barbary Blidy spowoduje najprawdopodobniej wzrost brutalności policji i tajnych służb, które będą wolały być oskarżone o stosowanie nadmiernej przemocy niż dopuścić do tego typu sytuacji. Będą chuchać na zimne, następnym razem zamiast kilku funkcjonariuszy w akcji uczestniczyć będzie piętnastu i po wejściu będą skuwać wszystkich obecnych. I już widzę te komentarze zatroskanych o używanie sił nieproporcjonalnych do potrzeb.

To paradoks, ale obecna antypolicyjna histeria może wywołać skutek odwrotny od zamierzonego. Pani Jakubowskiej pozwolono na kajdanki zarzucić płaszcz, by jej aresztowanie było mniej rażące – okazano jej zatem niezbędne minimum szacunku. Teraz trudno będzie zatrzymanym liczyć na podobną kurtuazję, bo pod płaszczem ktoś sprytny może przecież manipulować.

Sądzę, że w działaniu na rzecz wyświetlania kulis afer ministrowie Wassermann i Ziobro pozostaną zdeterminowani i spokojni. Wiedzą bowiem, że działają na rzecz wartości ważnych dla społeczeństwa.

8. Kaczyński potrzebował prania mózgu

Rozmawiała Joanna Lichocka Rzeczpospolita, 30 października 2007

– I co pan powie, panie profesorze? PiS przegrało z układem?

– Nie wszyscy głosujący przeciw PiS to ludzie tzw. układu, którzy mieli materialny interes w zatrzymaniu projektu IV RP. Wśród tych, którzy pracowali na przegraną PiS, są złożone sieci interesów, którym rządy PiS zagrażały, ale to nie tylko środowiska, którzy mają powiązania agenturalne lub nielegalne związki biznesowe. Nigdy chyba w III RP opozycja nie miała tylu „bezinteresownych” sojuszników co PO w ostatnim okresie. Układ ma też swoją składową kulturową ogniskującą się wokół Gazety Wyborczej i środowisk zaprzyjaźnionych – formację kosmopolityczną, której zależało, by PiS nie nadawało tonu polskiemu życiu publicznemu.

– PiS przegrało głosami młodych wyborców, a nie „środowiska układu”.

– A skąd ci młodzi czerpali wiedzę o PiS i projekcie IV RP? Część inteligencji i młodzieży, do której pewne motywy projektu IV RP trafiały, nie akceptowała obrazu działań PiS, jaki wyłaniał się z mediów. Ten obraz był celowo zmanipulowany. PiS poniosło porażkę w zarządzaniu przestrzenią masowej wyobraźni. Nie wypracowało kanałów komunikacji z inteligencją, które sprawiłyby, że propaganda antypisowska nie wchodziłaby w to środowisko jak w masło.

– Wręcz przeciwnie, PiS chyba zrobiło wszystko, żeby wchodziła.

– Sporo. A sygnałem ostrzegawczym powinno być dostrzeżenie, czym ludzie obsyłają się w Internecie. Przeciwnikom PiS udało się wytworzyć tkankę quasi-kulturową, w której tandetne kpiny z PiS były dopuszczalne. A gdy premier nieprzygotowany usiadł do debaty z Donaldem Tuskiem, kampania PO nabrała dynamiki dobrego surfera, który potrafi wskoczyć na nadchodzącą falę.

– PiS nic nie mogło już zrobić?

– W ostatnich dniach kampanii w PiS wystąpił syndrom myślenia zbiorowego. Nie wiem, czy gdyby potrafiono podsunąć premierowi świeże metafory, to dynamika fali przechwyconej po debacie z Tuskiem dałaby się wyhamować. Może nie, gdyż dynamiczne zachowanie Tuska podczas debaty dobrze wpasowało się w ową tkankę quasi-kulturową, tworzącą obraz „obciachowego” PiS – niezależnie od argumentów.

– Co to znaczy, że wokół Jarosława Kaczyńskiego wytworzył się syndrom zbiorowego myślenia?

– Wystąpiło stereotypowe postrzeganie przeciwników, autocenzura, złudzenie odporności na ataki. To sytuacja, w której nie działa mechanizm burzy mózgów, powstaje coś w rodzaju dworu wokół lidera, gdzie pozycje są rozpisane. Nie zajmowałem się kampanią wyborczą, ale chciałem podsunąć pewien pomysł. Okazało się, że nie było jasne, z kim się komunikować.

– Premier nie rozumiał sytuacji?

– Nie można tego wykluczyć. Jeśli wystąpiło zjawisko myślenia zbiorowego, to ono się cechuje tym, że osoby w strefie takiego myślenia pewnych zdarzeń nie dostrzegają.

– To by oznaczało, że Jarosław Kaczyński, jak chyba każdy dotychczasowy premier, tracił wyczucie tego, co się faktycznie dzieje, bo był otoczony dworem?

– Wokół każdej władzy, zwłaszcza zogniskowanej wokół postaci o silnym autorytecie, wytwarzają się zjawiska paradoksalne. Ponieważ premier intelektualnie wyrasta ponad otoczenie, jest zapewne tak, że brakuje osób, które kontestują jego myślenie. Inaczej mówiąc, im bardziej sprawny umysł ma przywódca, tym większe ryzyko, że nastąpi sytuacja dworskości, w której osoby z bardziej odległych szczebli funkcjonowania państwa czy partii nie mają kanałów dotarcia do przywódcy. Na dłuższą metę lider może się stać ofiarą swojej przewagi intelektualnej nad otoczeniem. Być może Donalda Tuska łatwiej było poddać praniu mózgu i treningowi przed debatą.

– Zmiana w sposobie bycia Tuska była efektem prania mózgu?

– Najwyraźniej poddał się profesjonalnemu treningowi. Zapewne relacje między nim a częścią jego otoczenia są koleżeńskie i można było go do tego skłonić. Być może zabrakło kogoś, kto skłoniłby premiera do poddania się bezlitosnemu treningowi przed debatą. To bezpośrednie przyczyny tego, że PiS nie zauważyło na kilka dni przed wyborami, że przegrało kampanię. A bardziej generalnie? Projekt IV RP nigdy nie został usystematyzowany i pogłębiony przez żadnego analityka ani ideologa, może z wyjątkiem prof. Zdzisława Krasnodębskiego. Nikt nie rozpisał tego na moduły: co projekt znaczy np. w polityce zagranicznej, historycznej, migracyjnej, wreszcie – w odniesieniu do idei obywatelskości. PiS nie zrobiło nigdy żadnej konferencji, w której skłoniłoby środowisko intelektualne do analizy, krytyki i rozwoju tego projektu.

– Czemu tego nie zrobiono?

– Te dwa lata rządów to było ciągłe zarządzanie kryzysowe, częściowo z powodu własnych błędów, częściowo z powodu mobilizacji opozycji wszelakiej: politycznej, biznesowej, kulturowej. Jednym z powodów zatrudnienia mnie jako doradcy premiera była świadomość, że nawet ci decydenci, którzy potrafią myśleć strategicznie o państwie, nie mają w tak konwulsyjnej atmosferze przestrzeni na myślenie wielowymiarowe.

– A nie czuje się pan bankrutem?

– Z jakiego powodu?

– A z takiego, że jako naukowiec zaangażował się tak czynnie w politykę i popieranie opcji, która przegrała.

– Nawet wziąłem na uczelni bezpłatny urlop naukowy do końca bieżącego roku akademickiego. Jako badacz jestem wygrany. Od czasu stanu wojennego zajmuję się tajnymi służbami. Do momentu, gdy zostałem doradcą komisji weryfikacyjnej WSI w zeszłym roku, tajnymi służbami w istocie zajmowałem się jako teoretyk i przez szybę. Czytałem opracowania naukowe, historyczne, rozmawiałem z byłymi funkcjonariuszami. Zostawszy doradcą Komisji Weryfikacyjnej WSI, mogłem czytać akta także spraw niemal bieżących. Kiedy zostałem doradcą premiera, uzyskałem możliwość rozmawiania z ludźmi, którzy są usytuowani na wszystkich szczeblach maszynerii państwowej. Rolę doradcy polecam każdemu badaczowi mechanizmów władzy. Zgłaszają się różni ludzie, od oszołomów do osób poważnych, i przekazują ważne informacje, koncepcje, pomysły. Widać, jak wielu Polaków myśli patriotycznie, nowocześnie i ma wizje przemian instytucjonalnych.

– Jest pan pełen optymizmu. Tak wspaniałą mamy klasę polityczną?

– Jestem. Ale najczęściej to nie są ludzie z klasy politycznej. Uważam, że wśród Polaków pracujących w administracji jest sporo osób na niezłym poziomie. Ostatnio poznałem co najmniej kilkanaście osób, które przeszły niezłą szkołę w różnych instytucjach publicznych. Problem polega na tym, że gdy przychodzi do obsadzenia wysokich stanowisk – a dotyczy to wszystkich ekip – to rozdawane są one z puli politycznej, często amatorom albo karierowiczom. A osoby, które określam jako pozytywnych technokratów, często nie są w stanie wejść na pozycje strategiczne. I właśnie one szukały kontaktu z doradcą, by przekazać pomysły, koncepcje, informacje. Tych kilka miesięcy dało jeszcze jedno: wgląd w stan państwa pozwalający zdefiniować luki w systemie szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Warto patrzeć na Platformę, czy będzie podejmowała działania, by te luki domykać.

– Jakie to luki?

– Pierwsza, nazwijmy ją operacyjną, została w sporej mierze usunięta poprzez likwidację WSI. Wiele wskazuje na to, że były to służby przejrzyste dla Rosjan, a nawet stanowiące śluzę, przez którą wpływy rosyjskie wchodziły do Polski. Druga luka jest kontrwywiadowcza. Do czasu rządów PiS pewnych typów zagrożeń niemal zupełnie nie monitorowano. Pewne niespecjalnie trudne operacje były wstrzymywane. I dotyczyło to zagrożeń zarówno ze strony krajów nieprzyjaznych, jak i tych, które są przyjazne, ale powinny być monitorowane.

– O co chodzi?

– Na razie na tym poprzestańmy i przejdźmy do luki kolejnej – korupcyjnej. Przez lata nie podejmowano ofensywnych działań antykorupcyjnych. To powodowało, że kanałami korupcyjnymi obniżano efektywność funkcjonowania wielu organów państwa. I tu ważkie pytanie: czy współczesną korupcję można skutecznie zwalczać bez prowokacji tego typu, jak te podjęte przez Centralne Biuro Antykorupcyjne?

– Politycy PO chcą odwołać szefa CBA, a samą instytucję wtopić w inne.

– Na tym polega wdzięk reorganizacji, że można dzięki niej zarówno naprawiać, jak i psuć. Zachowanie PO w tej sprawie będzie ważnym testem stopnia jej intencji.

– A pozostałe luki w systemie bezpieczeństwa?

– Brak wiary w to, że o polskie interesy można aktywnie zabiegać, nazywam luką motywacyjną w polityce zagranicznej. Dalej luka dywersyfikacyjna w energetyce. Warto, by ekipa PO spokojnie pochyliła się nad tym, co zrobiono na rzecz dywersyfikacji dostaw energii, i dokończyła niektóre projekty. Wreszcie istnieje luka jeszcze jedna – tej, niestety, nawet w drobnym stopniu nie zmniejszono – luka intelektualna. Państwo musi mieć rozbudowane zaplecze analityczne, częściowo niezależne od zawirowań wyborczych. Premier był tego świadomy, skierował mnie nawet do pewnego posła Platformy z nieformalną misją przekazania Donaldowi Tuskowi, że PiS chciałoby w porozumieniu z opozycją budować zaplecze intelektualno-analityczne dla państwa. Stworzyć warunki, w których długofalowe projekty analityczne miałaby nie tylko ekipa rządząca, ale i opozycja. Myślano m.in. o rozwiązaniach niemieckich. Jeśli dobrze zrozumiałem, to kierownictwo Platformy nie wyraziło zainteresowania takim działaniem. Warto się przyglądać, jak z tymi sześcioma lukami nowa władza będzie sobie radziła.

– I jak pan sądzi, co zrobi?

– Staram się myśleć optymistycznie. Ale boję się, że niektóre z luk będą się miały dobrze. Zastanawia, czemu w innych krajach tak się cieszą ze zwycięstwa Platformy? Może uważają, że to będą słabi partnerzy?

– Dlaczego klimat antypisowski umiała wykorzystać Platforma, a LiD zupełnie nie?

– Powodów jest kilka. Środowiska biznesowe, polityczne i aferowe, które były zagrożone przez PiS, postawiły na Platformę. Znamienne były słowa Aleksandra Kwaśniewskiego, gdy po zwycięstwie PO powiedział: skończyła się IV RP. Jakby z ulgą odetchnął: teraz prokuratorzy już nie będą mi dokuczali. Platforma nie grała sama przeciw PiS. Nawet jeśli uznać, że w PO jest sporo uczciwych ludzi o solidarnościowych korzeniach, to uczestniczyli oni w grze, którą prowadziły środowiska mające interesy pasożytnicze.

– Ale czemu PO, a nie LiD?

– W którymś momencie uznano, że na LiD nie opłaca się stawiać. Myślę, że komunikat Tuska na zakończenie debaty z Kwaśniewskim: głosujcie na mnie, bo tylko my możemy zatrzymać PiS, był przypieczętowaniem tego myślenia i dał kilka procent. Są środowiska myślące tak: nie mogliśmy robić interesów za PiS, bo PiS nie prywatyzowało, trudniej było korumpować urzędników. Nie głosujmy na naszych towarzyszy partyjnych związanych ze środowiskami PZPR, SB, LWP, tylko na tego, kto odsunie PiS od władzy. Taki mechanizm działał na poziomie decyzji środowisk mających wpływ na strumienie finansowe, na tworzenie aury życia zbiorowego.

– Co dalej?

– Docierają do mnie głosy, że już w PO jest popłoch, bo czują się nieprzygotowani do objęcia steru państwa. Tak naprawdę na tyle słabo wierzyli w sukces, że nie przygotowali strategii przejęcia ważnych instytucji. Presja inflacyjna ze strony środowisk pracowniczych narasta. Jeśliby się skończyła koniunktura na rynkach międzynarodowych, to nasili się presja na igrzyska. I to, czego się nie udało zrobić PiS – rozliczania postkomunistów – PO spróbuje w stosunku do PiS. Że ktoś coś zrobił na skróty, niezgodnie z procedurą, że jakiś dokument nie był na czas wysłany.

– Czy to początek końca PiS?

– Trudno uznać za początek końca partii, która ma 166 posłów. Poza elektoratem negatywnym PiS ma projekt przebudowy kraju, który akceptuje kilka milionów wyborców. Czy PO dysponuje czymś podobnym? Jakieś 2– 4 procent głosów PO pochodzi od fanów LiD, którzy zacisnęli zęby i zagłosowali na znośnych „postsolidaruchów”, by odsunąć PiS. Ale spora grupa wyborców PO oddała na nią głos, bo Platforma zaczęła mówić językiem PiS: dumy narodowej, troski o rodzinę. PO wygrała także dzięki temu, że przechwyciła pewne elementy projektu IV RP.

Jednym z elementów sukcesu Tuska, poza tym, że pozwolił się wytrenować do debaty, było przejęcie elementów patriotycznego i populistycznego przekazu PiS. Ale grupy interesu dostarczające wiatru w żagle PO, gdy miała kurs przeciw projektowi IV RP, odmówią poparcia, gdyby PO próbowała oraz potrafiła ważne elementy projektu IV RP realizować.

9. Zwodnicza estetyka normalności

„Kłopoty z aksjomatami”, Dziennik. Magazyn– Europa, 29 grudnia 2007

Pojęcie normalności jest silnie wartościujące, choć samo jego brzmienie nadaje mu pozory neutralności. Aksjologiczna siła pojęcia normalności bierze się m.in. z będącego w tle skojarzenia normalności z byciem „normalną” (tj. zdrową psychicznie) osobą. To powoduje, iż „normalność” jest doskonałym instrumentem zakamuflowanego perswadowania schematów ideologicznych. Przykładów nie brakuje. Kiedy Rosjanie weszli do Czechosłowacji w 1968 roku – oficjalną linią propagandy było, iż nastąpiła „normalizacja”. W stanie wojennym mówiono, że trzeba przywrócić spokój. I ten spokój przywracało ZOMO „normalizując” stosunki społeczne w Polsce. W polityce istnieje więc długa niechlubna tradycja wykorzystywania normalności jako narzędzia ideologicznego.

Wśród autorów, którzy na łamach Europy wypowiadali się w dyskusji poświęconej pytaniu o normalność w polskiej polityce, trafnie podjęła ten wymiar normalności Kinga Dunin. Ma rację, twierdząc, że to właśnie PiS, proponując wyraźnie ideologiczny projekt rządzenia, pokazało, na czym polega normalna polityka w Polsce. W tej optyce bowiem polityka normalna to jasne definiowanie interesów pewnych grup społecznych i wyraźne zaznaczanie linii konfliktu. Tymczasem dla większości autorów biorących udział w dyskusji Europy normalność wiąże się raczej z postpolitycznością charakteryzującą się spychaniem ideologii na margines i zacieraniem konturów społecznych konfliktów.

Kategoria normalności jest instrumentem przydatnym dla głoszenia wygodnej definicji sytuacji. Nawiązując do motywu Heglowskiego powiemy: ja jestem panem, ty niewolnikiem i to jest właśnie normalność. Ryszard Kapuściński pisał: Byłoby ciekawe, gdyby ktoś zbadał, w jakim stopniu światowe systemy masowego przekazu pracują w służbie informacji, a w jakim w służbie ciszy i milczenia. Czego jest więcej: tego, co się mówi, czy tego, czego się nie mówi? Można obliczyć liczbę ludzi pracujących w dziedzinie reklamy. A gdyby obliczyć liczbę ludzi pracujących w dziedzinie utrzymania ciszy? Których byłoby więcej?. Kapuściński miał na myśli m.in. starania dyktatorów i pracujących dla nich oprawców, by nie było słychać jęków boleści osób torturowanych. Dziś, w świetle naszej cząstkowej wiedzy o przygodach Kapuścińskiego z komunistycznymi tajnymi służbami, możemy te słowa odczytać znacznie głębiej. Nadzieją demokracji jest to, że ci silniejsi, w tym rządzący, nie mają monopolu na wyznaczanie standardów normalności i że pluralizm daje przestrzeń, w której możemy współ/decydować o tym, co jest dla kogo normalne.

A jak różne środowiska w Polsce definiują pojęcie normalności? Dla właścicieli małych i średnich firm nienormalne jest to, że na poziomie lokalnym działają sieci interesów, z których urzędnicy czerpią zyski, w porozumieniu z niektórymi agendami państwa i prywatnymi firmami ochroniarskimi, tworząc systemy lokalne, w których niemożliwe jest osiągnięcie sukcesu przez firmy spoza układu. Dla skorumpowanych urzędników zaś to normalne, że trzeba wchodzić sojusze i pomagać „swoim”. Dla kogoś, kto działa na pułapie wielkiego biznesu, nazywanego oligarchicznym, normalność polega na tym, że istnieją kanały, którymi w sposób zakulisowy załatwia się swoje interesy. Oligarchom nie jest potrzebna normalność jasnych reguł gry, równo obowiązujących wszystkich.

Dla Aleksandra Smolara, wypowiadającego się kilka tygodni temu w Europie, nienormalne było atakowanie przez PiS tak kluczowej dla demokracji instytucji, jak Trybunał Konstytucyjny. Najwyraźniej nie widzi on niczego nienormalnego w przegapianiu tego, iż spora część członków Trybunału nie raz orzekała w warunkach konfliktu interesów. Orzekano o korporacjach prawniczych, choć członkowie Trybunału są z nimi powiązani. Orzekano w sprawie ustawy lustracyjnej w sytuacji, w której związki niektórych członków Trybunału Konstytucyjnego z tajnymi służbami PRL powinny być postawione przynajmniej pod znakiem zapytania. Dla Smolara nienormalne jest również to, że władza PiS – między innymi przez politykę historyczną – próbowała kształtować tożsamość obywateli, natomiast nie budzi jego oporu, gdy ta tożsamość formowana jest przez rynkowe podmioty medialne, wydające kolorowe pisemka dla młodzieży „niepełnosprytnej” i lansujące prymitywne schematy kultury konsumpcyjnej.

Dla niektórych normalne jest wyparcie Europy ojczyzn w postideologicznej rzekomo przestrzeni europejskiej. Podobnie jak normalne jest to, że polskie państwo jest organizmem słabym i niewalczącym o polską podmiotowość na arenie międzynarodowej. Ale czy dla wszystkich jest normalne powstanie przestrzeni kulturowej, w której osłabienie części i tak już słabych państw pójdzie w parze ze wzmocnieniem tych wcześniej już potężnych? W tej optyce brakiem normalności było niekrytykowanie polityków PiS za to, że nie zachowują się po klientelowsku wobec władz niemieckich lub rosyjskich.

Dla niektórych w Polsce normalna jest zamiana teraźniejszości w przeszłość: dzisiejszymi postagenturalnymi powiązaniami nie warto się zajmować, bo lustracja to dłubanie w przeszłości. Dla mnie, jako badacza stosunków społecznych we współczesnej Polsce, więzi postagenturalne, w wielu dziedzinach uniemożliwiające zdrową konkurencję, są teraźniejsze i nienormalne. Tak jak nienormalne jest więc sprzeciwianie się twierdzeniu, że dopóki nie prześwietlimy agenturalnej przeszłości osób publicznych, nasza teraźniejszość będzie ułomna.

Taka wyliczanka pokazuje, że zwolennicy stylu myślenia, jaki oferują Marcin Król i Aleksander Smolar, z jednej strony podkreślają rolę pluralizmu, ale z drugiej – pragną ten pluralizm tak skonstruować, by to ich pojęcie normalności, zakotwiczone w ich rozumieniu demokracji liberalnej, w ich rozumieniu Europy i europejskości, wyznaczało jedynie słuszne standardy normalności. Liberałowie postulują otwieranie debat, sami starając się zamykać te, których tematy są dla nich niewygodne. Inaczej mówiąc, stosują to, co francuski filozof Michel Foucault nazywał polityką ekskluzji. „Normalność” jest dla nich po prostu jeszcze jednym narzędziem wykluczania.

Dla sympatyków projektu Czwartej Rzeczpospolitej, Trzecia Rzeczpospolita nie była po prostu zwyczajną hybrydą ustrojową. Była ona czymś, co uniemożliwiało budowanie sprawnych struktur państwa niezbędnych dla zapewniania podmiotowości Polski na arenie międzynarodowej. Takiego poziomu podmiotowości, który jest możliwy z punktu widzenia naszych zasobów. Dlatego dziś, słysząc nawoływanie do „powrotu do normalności”, zdajmy sobie sprawę, że „spokojniej” nie musi oznaczać skuteczniej. Próby zmian w tkance państwa za czasów PiS spowodowały, że zapanował niepokój. Ale dla wielu środowisk to on właśnie dawał nadzieję na budowę normalności.

10. Dwa kroki do IV?

Nasz Dziennik, 23-25 kwietnia 2011

Wiadomości – dobra i zła

Przynoszę dwie wiadomości – dobrą i złą. Zła: mamy poważny deficyt tego, co w życiu społecznym niezbędne dla rozwoju Polski. Dobra: sami możemy ten deficyt przezwyciężyć.

Jeśli przez projekt IV Rzeczpospolitej rozumieć zadanie takiego unowocześnienia naszego kraju, które zachowa polską tożsamość i uczyni nas dumnymi z bycia Polakami, to odpowiedź na pytanie „jak to zrobić” jest prosta i składa się z dwóch kroków. Po pierwsze, trzeba umacniać te środowiska, które określamy jako „obóz niepodległościowy”. Po drugie, trzeba budować mosty porozumienia z tymi grupami Polaków, którzy sądzą, iż publiczne mówienie „naród, Polska, polskość” to znak jakiegoś czającego się za rogiem totalitaryzmu. Tylko te dwie rzeczy trzeba robić

–  nic więcej.

Projekt IV Rzeczpospolitej to seria reform usuwających instytucjonalne niesprawności polskiego państwa. Idzie także o osłabienie mechanizmów rodzących niesprawiedliwość społeczną, a przez to blokujących rozwój społeczny. Taki projekt nie jest potrzebny tym środowiskom, które uznają funkcjonujące obecnie zasady gry w społeczeństwo za korzystne dla siebie.

Życie społeczne to gra – od nas zależy, na ile będzie to gra fair

W życiu jedni radzą sobie lepiej, drudzy gorzej. Dlatego w każdym ustroju są ci, którym się wiedzie dobrze i tacy, którym wiedzie się kiepsko. Wygrani i przegrani. Wygrani stają się elitami, przegrani ludem. Środowiska wygranych są zazwyczaj lepiej zorganizowane od grup przegranych. Wygrani, aby utrzymać swoją uprzywilejowaną pozycję w społeczeństwie, często działają według zasady: „dziel i rządź”. Nad podzielonymi łatwiej panować.

W życiu panują zasady równowagi: gra się tak, jak przeciwnik pozwoli. To, na jak wiele może pozwolić sobie elita, w tym jak wiele niesprawiedliwych posunięć może bezkarnie zrealizować, zależy od tego, na ile lud daje się skłócić. To zaś zależy od tego, na ile lud jest zorganizowany. Zdolność ludzi do samoorganizacji zależy od poziomu zaufania między nimi, od tego, co nazywamy kapitałem społecznym. Z tym w Polsce jest kiepsko.

Nasza transformacja ustrojowa także ma swoich wygranych i przegranych. W uproszczeniu powiemy, że mamy elity – które kontrolują najważniejsze zasoby (w tym środki zmasowanego przekazu). I mamy lud – bardzo często niedouczony, pogubiony, nierzadko dający sobą manipulować. Ale, zarazem – i to bardzo obecne elity niepokoi – ten lud ma w sercu Boga i Polskę. Dlaczego niepokoi? Bo ludzie, którzy w sercu mają cynizm, lękają się tych, którzy są przywiązani do wartości. Bo jak ktoś jest przywiązany nie tylko do swojej sakiewki, to jest zdolny do poświęceń. I ta zdolność jest zasobem, którego często nie posiadają bogaci i potężni. Ta zdolność to szansa na wyrównanie nierówności zasobów materialnych, jaka występuje między stronami konfliktu.

W interesie wygranych transformacji jest z jednej strony to, by grupy z nimi konkurujące, grupy tylko aspirujące do pozycji elit, były rozbite, z drugiej strony zaś, by podziały nie prowadziły do takiego poziomu konfliktu, w którym system jako całość stanie się niestabilny i elity nie będą mogły cieszyć się swoimi zdobyczami.

W roku 2005 w Polsce wydarzyło się coś znaczącego. Obóz niepodległościowy objął kontrolę na częścią ogniw władzy państwowej. Obóz ten rozpoczął reformy, a przy okazji nabrał tempa proces gromadzenia doświadczenia przez środowiska mające szansę być nie tylko elitami tego obozu, ale elitami społeczeństwa polskiego w ogóle. Uruchomiły się procesy głębszych przesunięć w społecznym polu sił – zmiana proporcji między grupami wcześniej wygranych/uprzywilejowanych i przegranych/pokrzywdzonych. To wywołało, skądinąd zrozumiałe, zaniepokojenie dotychczasowych elit.

Ale gra nie toczyła się tylko w wymiarze wewnętrznym: z samej swej natury obóz niepodległościowy – którego reformy, gdyby cały ich pakiet wprowadzono w życie, oznaczałyby wzmocnienie międzynarodowej pozycji Polski – nie był traktowany przyjaźnie przez te podmioty międzynarodowe. Tym podmiotom potrzebna jest Polska jako partner słaby, taki, którego można sprowadzić do roli klienta, petenta, wasala.

By reformować Polskę trzeba –  równocześnie! – robić dwie rzeczy

Trzeba wytwarzać, ciężką, niekiedy nieprzyjemną, mozolną pracą nowe więzi społeczne, mnożyć kapitał społeczny, gromadzić to, czego obóz niepodległościowy ciągle ma zbyt mało.

Odpowiedzmy sobie na pytanie: co to znaczy przynależeć do elity? To posiadać wolę wzięcia współodpowiedzialności także za innych i mieć zasoby niezbędne do oddziaływania na społeczeństwo. Obóz niepodległościowy taką wolę posiada, ale z przywódczymi umiejętnościami gorzej. A w tworzeniu kapitału społecznego, w budowaniu więzi, kluczowe są umiejętności przywódcze. To umiejętności nie po prostu rządzenia ludźmi, ale organizowania ich współpracy wokół wspólnych projektów.

Deficyt tych umiejętności wynika m.in. z braku treningu. Ale tych umiejętności można się nauczyć. Z czego one się składają? Obejmują takie rzeczy jak umiejętne wypowiadanie się na kontrowersyjne tematy, jak stawianie czoła niewłaściwemu postępowaniu, jak spokojne wyrażanie (nie wykrzykiwanie w tłumie!) zdania przeciwnego do opinii autorytetów, jak pozyskiwanie sojuszników, jak prowadzenie spotkań, jak zachowywanie samokontroli, skuteczne wpływanie na zachowania współpracowników. To nie jest czarna magia; tego wszystkiego można się nauczyć. Dzięki badaniom naukowym wiadomo, jak to robić.

Gdy się tego – wzajemnie – nauczymy, umocnimy obóz niepodległościowy, przybliżymy Polskę do posiadania elit, które wierzą w swój kraj. Ale samo umacnianie środowisk obozu niepodległościowego nie wystarczy.

Dotychczasowi wygrani transformacji od roku 2005 świadomie stosują politykę dzielenia społeczeństwa (a społeczeństwo głęboko podzielone traci zdolność do działania jako rozumiejący swoją wspólnotę naród). Polityka ta odniosła liczne sukcesy; może największym z nich jest sztuczka godna Goebbelsa – przekonanie wielkiej części społeczeństwa, w tym grup przywiązanych do Polski i polskości, że to właśnie obóz niepodległościowy zerwał komunikację między różnymi grupami społecznymi

Sytuacja ta stawia przed nami drugie zadanie – wcale nie prostsze od pierwszego (polegającego, przypominam, na mnożeniu naszego kapitału społecznego): zadanie przezwyciężenia podziałów. Zadanie budowania mostów do tej części Polaków, którzy nas nie rozumieją, którzy podejrzewają nas o jak najgorsze zamiary, którzy obawiają się, że gdy mówimy „naród”, to chcemy ich skrzywdzić.

Gdy organizm społeczeństwa jest chory, niezbędna jest praca organiczna. Pewnie brzmi to nieatrakcyjnie – ale jest niezbędne. Na czym taka praca powinna polegać? Na wytworzeniu tego, co my sami, ludzie nawet całkiem „przeciętni” (chociaż tak naprawdę każdy człowiek jest niezwykły) możemy wytworzyć. Możemy wytwarzać to, czego Polakom bardzo brakuje, to, czego w Polsce nie przyrasta w latach transformacji. Chodzi o społeczny kapitał zaufania, bez którego ludzka masa pozostaje tylko masą (nawet jeśli z Bogiem i Polską w sercu).

Ale to nie wystarczy. W latach transformacji w Polsce wydarzyło się coś ważnego i niedobrego. Nadużyto języka, odwrócono znaczenia, wytwarzano klimat przemocy symbolicznej (środowiska patriotyczne też nie są tu bez grzechu). Bez zbudowania mostów, bez odbudowy zerwanej komunikacji nie zreformujemy Polski.

Obecnie u wielu osób, które w ostatnich latach głosowały na PO, brak związku między działaniami i wyznawanymi wartościami stał się tak oczywisty, a powstały przy tym dysonans tak dotkliwy, że otwarcie i agresywnie dają odpór wszystkim, którzy mają odwagę rzucać światło na upokarzający rozdźwięk obecny w ich życiu. Jeśli chcemy unowocześnić Polskę, nie możemy pozwolić sobie na odwrócenie się od tych ludzi. Obecnym elitom tylko o to chodzi.

Powinniśmy wydobywać Polaków – wraz z samymi sobą – z pułapki przemocy symbolicznej. Bardzo wiele rzeczy zaczyna się w naszych głowach. Nikt nie jest wolny od swojego mózgu – od schematów myślowych zakorzenionych w umyśle. Jednostka ludzka nie potrafi bowiem robić niczego, na co nie pozwoliłby mózg. To on określa nasze poczucie słuszności, zdolność rozpoznawania dobra i zła, to, co postrzegamy jako swój interes, co jako dopuszczalne i niedopuszczalne. To mózg określa nasze poczucie przyzwoitości, naszą pożądliwość, nasze obsesje i nadzieje. To on daje (lub nie) nam narzędzia, by opierać się temu, co szkodliwe.

Jeśli pominąć to, co mamy wrodzone, wyznaczone biologicznie, to wszystko pozostałe co, w mózgu jest obecne, pochodzi z przestrzeni kulturowej. Ten, kto dostarcza dla naszego umysłu strawę, ten zyskuje nad nami przewagę, czasem trwałą władzę. Ten, kto posiada zasoby umożliwiające skuteczne oddziaływanie na tę przestrzeń, posiada zarazem instrumenty władzy nad innymi. Jednym z bardziej wyrafinowanych instrumentów takiej władzy jest, opisywana nie raz przez socjologów, przemoc symboliczna. Jest to ten rodzaj przemocy wobec człowieka, który ofiara stosuje wobec siebie sama; przemoc, która dzieje się przy czynnym współudziale ofiary. Jest to sytuacja, gdy dla opisu swojego położenia posługujemy się językiem stworzonym przez naszych konkurentów; taki język powoduje, iż nie potrafimy przeciwstawiać się im inaczej, jak na ich warunkach.

„Powiedz, co czytasz, czego słuchasz, co oglądasz, a powiem ci, czego nie rozumiesz”

W reakcji na tę przemoc wielu Polaków robi co? Uciekają. Od polityki, od aktywności społecznej, od Polski, wreszcie: z Polski – gdy emigrują.

Trzeba tę ucieczkę powstrzymać. Przestańmy się bać rozmawiać ze sobą o polityce. To dzisiejsze oficjalne elity mają interes w tym, byśmy się od polityki odwracali. Byśmy – zrażeni kłótniami polityków – przełączali kanał telewizora na taniec z gwiazdami. Odwracając się od polityki – odwracamy się od swojego kraju.

Zatem moja rada prosta: uczmy się – nawzajem – umiejętności przywódczych i wyciągajmy rękę do tych, którzy spoza ciągów liter snutych przez Gazetę Wyborczą nie widzą już swojej ojczyzny.

Albo widzą w sposób tak inny od naszego, iż wydaje nam się absurdalny. Nie jest przecież tak, że po naszej stronie jest 100% racji, a po ich stronie tylko samo zło. Zacznijmy od próby zrozumienia, dlaczego nas się boją, dlaczego nas nie rozumieją.

[8]Cały ten akapit pochodzi od redakcji Dziennika. Magazyn Europa – przyp. red.

[9] W wypowiedziach ujawnionych 31 sierpnia 2007 r. podczas słynnej konferencji prasowej prokuratora Jerzego Engelkinga – przyp. aut.

[10]10 W tym datowanym na 9 sierpnia 2007 r. krótkim liście świeżo zdymisjonowany Kaczmarek zwracał się do ówczesnego ministra sprawiedliwości „o stosowanie przepisów prawa zgodnie z zasadami praworządności” – przyp. aut.

[11]Wieczorem 31 sierpnia 2007 r. – przyp. aut.

Część IV
TuskoKraj, czyli powrót III RP

Wbrew tym, co uważają, że politycy PO przede wszystkim wyróżniają się nic-nie-robieniem, istnieją także poza propagandowe owoce rządów Platformy. Do owoców tych należy obniżenie standardów życia publicznego.

1. Ciągniemy ogon państwa policyjnego

Rzeczpospolita, 20 listopada 2007

Zmiana miejsca przechowywania dokumentów komisji weryfikacyjnej stała się tematem numer jeden w polskich mediach. Wszyscy komentują wydarzenie, choć na jego temat na razie nie mamy wystarczających informacji, by można je było w sposób odpowiedzialny interpretować. Podekscytowanie dziennikarzy tym, że jakieś dokumenty zostały przewiezione w inne miejsce, wydaje mi się nieco zabawne. Bo gdyby ci sami dziennikarze weszli do archiwów, to zapewne umarliby tam z nudów.

Grupy pozbawiane wpływów przez Prawo i Sprawiedliwość podtrzymują atmosferę, która mogłaby służyć ewentualnemu uprawomocnieniu użycia nadzwyczajnych środków w celu likwidacji pozycji i znaczenia takich instytucji jak CBA. Niestety, w dzisiejszej polityce, która ma charakter mediokracji, dziennikarze mogą wywierać na myślenie obywateli większy wpływ niż fakty.

W tym kontekście warto zastanowić się, dlaczego wszystko, co wiąże się z tematem tajnych służb, wzbudza w Polsce tak wiele emocji. I dlaczego każda ekipa, która przejmuje władzę, zaczyna od zmian związanych właśnie ze służbami? Odpowiedzi na te pytania trzeba poszukać w naszej nie tak odległej przeszłości. Do wielu Polaków do dziś nie dotarła podstawowa prawda, że PRL był nie tylko państwem komunistycznym, ale także – a może przede wszystkim – policyjnym.

Co to znaczy? Infiltracja na masową skalę, która odbywała się przy pomocy tajnych agentów, była jednym z podstawowych instrumentów regulacji życia społecznego. Nasiliła się w latach 80. ubiegłego wieku w związku z rozwojem ruchów opozycyjnych. Ale skoro do dzisiaj nie przeprowadzono rozsądnej i kompleksowej lustracji, skoro na początku transformacji nie przeprowadzono dekomunizacji i na czas nie zdecydowano o budowie nowych służb, które nie znajdowałyby się pod wpływem ludzi ze służb wyrosłych w czasach komunistycznych i podatnych na wpływy Moskwy, to trudno się dziwić, że wciąż ciągnie się za nami ogon państwa policyjnego. Innymi słowy, dziedzictwo państwa policyjnego nigdy nie zostało w pełni usunięte, a próby jego likwidacji – choćby rozwiązanie WSI – odbywały się przy niedużym poziomie konsensusu głównych sił politycznych.

Nawet jeśli opozycja, którą w tamtym czasie była Platforma Obywatelska, głosowała za rozwiązaniem WSI i powołaniem CBA, to już codzienna praca członków Komisji Weryfikacyjnej i pracowników Centralnego Biura Antykorupcyjnego nie cieszyła się poparciem polityków tego ugrupowania. A tylko takie poparcie umożliwiłoby tym służbom spokojne działanie. Jakby tego było mało, ówczesna opozycja wraz z częścią mediów i grup interesów zwalczających PiS rozkręciła na niebywałą skalę spiralę podejrzliwości. Na nic zdawały się tłumaczenia, że bez prześwietlenia nieformalnych wpływów, jakie wywierają środowiska dawnych służb specjalnych, nie zrozumiemy meandrów polskiej polityki po 1989 roku.

Paradoksalnie, gdy służby specjalne, których aktywność przez lata stanowiła zagrożenie dla polskiej demokracji, po raz pierwszy zostały podporządkowane demokratycznej władzy, opozycja i część mediów wszczęły histeryczny alarm, że oto PiS tworzy państwo policyjne. A wszystko dlatego, że PiS stworzyło służby, do których trudno było przeniknąć nieformalnym grupom interesów. To z kolei sprawiło, że działań służb nie dało się już w łatwy sposób neutralizować.

Dziś Platforma – jako partia rządząca – będzie musiała ponosić konsekwencje tamtego działania, gdy będąc w opozycji skutecznie pompowała społeczną podejrzliwość wobec służb. Dobitnym tego przykładem jest sprawa błyskawicznego odwołania Antoniego Macierewicza[12]. Ale Platforma nie mogła postąpić inaczej, zwłaszcza po krytyce, jakiej przez ostatnich kilkanaście miesięcy mu nie szczędziła.

Faktem jest, że dziś Platforma znajduje się w o wiele korzystniejszej sytuacji medialnej niż PiS. Ale jeśli nie będzie działała roztropnie i nie zacznie od zapowiadanego audytu, a skupi się wyłącznie na zmianach kadrowych – na poszukiwaniu i usuwaniu funkcjonariuszy w jej mniemaniu lojalnych wobec PiS, a w rzeczywistości często chcących służyć państwu – to popełni poważny błąd. Choć z drugiej strony nie można zapominać, że PO doszła do władzy na fali antypisowskiej obsesji. Jednym z jej istotnych elementów było wmawianie ludziom, że PiS tworzy państwo policyjne i sytuacja jest nie tylko poważna, ale wręcz katastrofalna. Skoro tak, to trzeba podjąć natychmiastowe działania. Ale szybkie i efektowne akcje nie idą w parze z mądrze przeprowadzonym, wielowymiarowym audytem.

Nic złego się nie stanie, jeśli w ramach zapowiadanej wymiany połowy składu komisji weryfikacyjnej PO wprowadzi do niej 12 kompetentnych osób. Jeśli jednak pojawią się w niej bohaterowie ze starych rozdań, to taka sytuacja będzie wiele mówiąca. Ważna jest bowiem odpowiedź na pytanie, czy wśród środowisk wspierających Platformę nie ma przypadkiem tych samych grup interesów, które brylowały w III RP. Jeśli tak, to będą one wywierały na PO presję, żeby nowe służby, które przez PiS zostały zrewitalizowane, zneutralizować i unieszkodliwić. Wypływa stąd kolejne, może najważniejsze pytanie: czy Platforma im ulegnie, czy podtrzyma i wzmocni proces odnowy służb.

2. Elegancja niepamięci, czyli mit kulturalnej Platformy

„To był rok cudów Donalda” SuperExpress, 15-16 listopada 2008

Nawet osoby dostrzegające brak konkretnych efektów rządów PO mówią o zmianie na lepsze w komunikacji społecznej. W odróżnieniu od języka PiS-u, który miał być szczególnie brutalny, język PO ma być światły i elegancki. Monika Olejnik: Duży plus należy się premierowi za uspokojenie języka debaty publicznej, w której nie ma już takiego ładunku nienawiści i napięcia jak przez ostatnie lata. Rząd składa się wreszcie z ludzi eleganckich”. Paweł Kukiz: „Z języka debaty publicznej zniknęły nienawiść i chamstwo. Są oczywiście niechlubne wyjątki od tej zasady – jak choćby wicemarszałek Sejmu Stefan Niesiołowski i (...) poseł Janusz Palikot (...) – ale to jest margines.

Czyli z wyjątkiem dwóch posłów, traktowanych przecież przez dziennikarzy z przymrużeniem oka, wszystko gra. Zatem, panie Kukiz, mam zagadkę.

Kto o samorządowcach mówił: leniwi, głupcy, debile? Kto polityków opozycji porównał do hien cmentarnych? Kto mówił o popłuczynach po endecji jako o grupie dominującej w IPN? Kto o badaczach pracujących nad naukową książką mówił, że zostaną z tego bezlitośnie rozliczeni? Odpowiadam – po kolei byli to: minister sportu Mirosław Drzewiecki, minister zdrowia Ewa Kopacz, marszałek Bronisław Komorowski i sam premier Donald Tusk.

Skąd zatem złudzenie platformianej elegancji? W naszych umysłach nie zostaje to, co naprawdę rzeczywiste, ale to, co przez medialne pudła rezonansowe jest najczęściej powtarzane. Każde potknięcie Kaczyńskich nagłaśniać bez ograniczeń; wpadki ludzi PO wyciszać! Ta dyrektywa działa. Co z tego, że tak naprawdę politycy Platformy są tak samo eleganccy, jak Doda subtelna? Czy to jeden z obiecanych cudów? Tak. Cud medialnej manipulacji.

Obniżenie standardów życia publicznego

Wbrew tym, co uważają, że politycy PO przede wszystkim wyróżniają się nic-nie-robieniem, sądzę, że istnieją pozapropagandowe owoce rządów Platformy. Do owoców tych należy obniżenie standardów życia publicznego. Oto przykłady.

Krzysztof Bondaryk, mianowany przez premiera Tuska szefem największej tajnej służby (ABW) nie tylko funkcjonuje w warunkach jawnego konfliktu interesów – przed objęciem tej funkcji pracował w firmach, których aktywność była przedmiotem zainteresowania Agencji. Obniżenie standardów polega i na tym, iż po raz pierwszy od 1989 r. ktoś głęboko zaangażowany w biznes przejął kierownictwo tak newralgicznej instytucji jak tajna służba.

Nowy poziom osiągnął cynizm polityczny – wyparcie spraw ważnych dla obywateli przez propagandę i taktykę gry z mediami i wyborcami. Dzieje się to przy radosnej współpracy tzw. poważnych mediów, które w pogoni za udziałem w rynku tabloidyzują się bez umiaru.

Plan PO jest prosty (na razie skuteczny): gospodarka kula się sama – więc lud ma chleb; naszym zadaniem jest zatem troska o igrzyska. Podstawowy klucz na igrzyska to kreacja negatywnego elektoratu głównego konkurenta PO, tj. braci Kaczyńskich. Platforma tak się zapędziła w atakach na Lecha Kaczyńskiego, iż nie zauważa, że jej działania grożą erozją Urzędu Prezydenckiego jako takiego. To rażące, że gra o pozbawienie prawomocności i słuszności wszelkich posunięć Kancelarii Prezydenta rozciągnęła się – jak stało się w przypadku obchodów święta 11 listopada – na podważanie symboli narodowych.

Demontaż symboli polskości

Czy znaczy to, że wśród członków PO nie ma patriotów? Patrioci są. Wygląda jednak na to, że nie zdają sobie sprawy, że igranie ze zbiorową wyobraźnią wytwarza trwałe efekty uboczne o wiele bardziej szkodliwe, niż widać to w krótkiej perspektywie.

Żeby nie stało się tak, że część pustych foteli na Gali Niepodległościowej13[13] stanie się smętnym symbolem kryzysu polskości w ogóle. Bo czyż nie do tego, z każdą wymyślaną na potrzeby mediów „opowieścią”, przyczynia się cyniczna propaganda PO? Z każdym przeciekiem, który ma dać pokarm dziennikarzom, by tylko samodzielnie nie próbowali drążyć spraw naprawdę ważnych dla kraju?

3. Skończmy z medialnym matrixem

„»Głębokie przechwycenie«, czyli medialny matrix” Rozmawiał Mariusz Bober Nasz Dziennik, 10-11 stycznia 2009

– Jakie wydarzenia minionego roku uważa Pan za najważniejsze dla Polski? Które z nich najbardziej wpłyną na nasze życie?

– Wolę mówić o ciągach zdarzeń układających się w procesy o dalekosiężnych skutkach. Patrząc od strony pozytywnej, był to rok starań o podmiotowość Polski – prowadzonych głównie przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Z drugiej strony mieliśmy rok mistyfikacji i manipulacji oraz osłabiania bezpieczeństwa państwa polskiego.

– Dlaczego Pan tak uważa?

– Zacznę od zjawisk negatywnych. Na poziomie dyskursu publicznego nastąpiła dalsza tabloidyzacja, a nawet jego Palikotyzacja...

– Co Pan przez to rozumie?

– Nawet w tych programach telewizyjnych, które dysponują czasem na pogłębianie informacji, zajmowano się trzecio- czy nawet czwartorzędnymi sprawami. Poza tym postępowało przyzwyczajanie ludzi do kłamstwa w życiu publicznym. Mam na myśli zwłaszcza debatę na temat Lecha Wałęsy. Ta debata będzie kiedyś przez historyków analizowana jako przejaw moralnej i intelektualnej upadłości wielu polityków i komentatorów uczestniczących w publicznym krętactwie na temat powiązań byłego prezydenta z SB. Zamiast skupić się na faktach i ich ocenie, rozpętano kanonadę kłamstw. Zresztą po opublikowaniu książki SB a Lech Wałęsa nie dyskutowano, co z niej wynika dla rozumienia współczesności. Książka pokazuje, że trzej pierwsi prezydenci Polski od roku 1989, czyli Wojciech Jaruzelski, Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski, w mniejszym lub większym stopniu byli w jakichś okresach swego życia związani z tajnymi służbami PRL. Książka dokumentuje też, iż szeroką wiedzę na ten temat od dawna miało jeśli nie kilkaset, to przynajmniej kilkadziesiąt osób obecnych w życiu publicznym. Jednak tak ekscytowano się tym, czy jakiś poszczególny dokument dotyczący współpracy Wałęsy ze służbami PRL jest kopią czy oryginałem, że się nie zastanawiano, co dla naszego rozumienia III RP wynika z faktu, iż Wałęsa jako prezydent nadużywał władzy, gdy bezprawnie usuwał dokumenty na swój temat.

– A co wynikało?

– Pomijanie tego wymiaru spraw oznacza nie tylko dalsze przyzwyczajanie opinii publicznej do nadużyć władzy, ale także do bezpodstawnego i brutalnego atakowania tych, którzy wierzą w Polskę i w potrzebę poszukiwania prawdy. Ataki na Instytut Pamięci Narodowej to często cyniczna obrona interesów wpływowych środowisk. IPN jest wielkim pojemnikiem z informacjami, których znaczenie dla zrozumienia mechanizmów współczesności wyłania się dopiero po wykonaniu ciężkiej analitycznej pracy, takiej jak ta, którą zrobili Sławomir Cenckiewicz i Piotr Gontarczyk. IPN jako pojemnik rozproszonych i czasem niepotwierdzonych danych nie jest groźny dla części elit. Staje się niebezpieczny dopiero jako źródło zintegrowanych i naukowo sprawdzonych rekonstrukcji. Stąd nerwowe ataki na IPN jako źródło wiedzy o Polsce. Ale to dzieje się w pewnym szerszym kontekście kulturowym.

– Jakim mianowicie?

–  Niedawno zapoznałem się z analizami Jona Hansona, amerykańskiego profesora z Uniwersytetu Harvarda, który rozbudowuje koncepcję deep capture, czyli „głębokiego przechwycenia”. Otóż współczesne nauki społeczne (nawiasem mówiąc, rzadko przy udziale polskich badaczy) analizują, jak nieformalne grupy interesów przechwytują kontrolę nad państwem – wpływając na działanie jego poszczególnych instytucji. Hanson twierdzi, że przechwycenie jest głębsze. Nowoczesne korporacje wyznaczają – już na poziomie ogólnych wyobrażeń – sposób, w jaki obywatele/konsumenci myślą o sobie. Wmawia się ludziom, iż podejmują suwerenne, podmiotowe decyzje, np. gdy są w sklepie i dokonują wyboru towarów. Wmawia im się również, że dokonują suwerennych decyzji, gdy idą na wybory, oddając głosy. Tymczasem myślenie obywateli jest – poprzez oddziaływanie głównie mediów elektronicznych – „sformatowane” w taki sposób, by mieli złudzenie podmiotowości, a nie faktyczną podmiotowość. By ulegali presji odgórnie skonstruowanych sytuacji, myśląc zarazem, że spełniają swoje głębokie potrzeby.

– W takim razie jak wyraża się faktyczna podmiotowość?

– Iście filozoficzne pytanie. Ale spróbujmy... Faktyczna podmiotowość nie polega na samym poczuciu sprawstwa, ale na zdolności do wpływania na samego siebie i swoje otoczenie społeczne, a nie np. na wyborze sprzętów elektronicznych do swego mieszkania. Dla faktycznej podmiotowości niezbędna jest umiejętność odróżniania tego, co w nas samych jest stałe, trwałe i wartościowe, od tego, co jest przelotne i niesprawdzone. Odróżnianie tego, co powstaje w nas pod wpływem sytuacji zewnętrznych (np. reklamy lub propagandy), od tego, co wynika z głębokich cech ludzkiej natury (np. potrzeba godności i miłości). Osoba faktycznie podmiotowa potrafi poddawać krytycznej refleksji schematy myślowe, które podsuwa codzienność (medialna, edukacyjna, środowiskowa) i oceniać je z perspektywy wartości fundamentalnych, np. solidarności międzyludzkiej. A nawet jeśli sama tego nie potrafi, to jest częścią wspólnoty, która do takiej krytycznej analizy jest zdolna.

Nie ma faktycznej podmiotowości bez zdolności inicjowania projektów społecznych. Być może zresztą w dzisiejszym świecie faktyczna podmiotowość jest możliwa jedynie lokalnie, w małych układach społecznych z ograniczoną ilością czynników?

– Czyli mechanizmy, które opisał prof. Hanson, występują także w Polsce?

– U nas rządzący z jednej strony podejmowali decyzje ograniczające podmiotowość państwa polskiego, z drugiej strony indywidualnym osobom wmawiano, że dopiero dzięki odsunięciu PiS od władzy stały się podmiotami. Zwykle, gdy gospodarka się rozwija, ludzie mogą znaleźć i zmieniać pracę, często na lepszą, swobodnie się przemieszczają, dokonują wyborów konsumenckich, wtedy łatwo ich przekonać, że są podmiotami w ogóle. Tak było w poprzednim roku.

– Stawia Pan mocne zarzuty. Analiza obrazu stanu świadomości społecznej w Polsce, który Pan zarysował, nasuwa wniosek, że wobec nas stosowane są techniki kontroli umysłów. Na czym opiera Pan taką diagnozę?

– Konkretne mechanizmy opisują badacze amerykańscy, m.in. Hanson. Właśnie tabloidyzacja jest przejawem stosowania technik kontroli umysłów. Ludzie ekscytują się wypowiedziami Janusza Palikota na temat PZPN lub zdrowia prezydenta, a nie dostrzegają, że wielu przedstawicieli obecnej władzy (najbardziej rażący przykład to Krzysztof Bondaryk, szef ABW) działa w sytuacji konfliktu interesów. Nie dostrzegają, iż powoduje to paraliż zdolności instytucji państwa do monitorowania tych grup interesów, które deformują reguły wolnej konkurencji i standardy życia publicznego. Tą drogą m.in. osłabia się bezpieczeństwo państwa.

– Tylko w taki sposób?

– Szybkie odchodzenie przez Platformę Obywatelską od obowiązku powszechnej służby wojskowej odbywa się w sposób nieodpowiedzialny. Porównując strategie przechodzenia do armii zawodowej w innych krajach, widzimy, że były tam znacznie dłuższe, nieraz kilkunastoletnie okresy uzawodowiania armii. Tym posunięciem Platforma przed wyborami do Parlamentu Europejskiego może zyska elektorat młodych ludzi bez entuzjazmu patrzących na wojsko, ale z drugiej strony osłabia obronność kraju. Odchodzenie od powszechnej służby wojskowej nie wiąże się z rozbudową struktur powszechnej obrony terytorialnej. Także inne działania MON, w tym ataki osłabiające Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, zbudowaną przez Antoniego Macierewicza, osłabiają bezpieczeństwo militarne Polski. Z kolei decyzja minister Katarzyny Hall z 23 grudnia ub.r. ograniczająca nauczanie historii w szkolnictwie powszechnym grozi bezpieczeństwu kulturowemu kraju. I, być może przy nieświadomości pani minister, wpisuje się to w przestrzeń manipulacji wielkich korporacji.

– Dlaczego?

– Jeśli młody człowiek nie zna dobrze dziejów własnej wspólnoty, wówczas łatwiej można manipulować jego światopoglądem. Łatwiej pozbawić go lojalności wobec swojego państwa i narodu. Taki człowiek nie zna kluczowych wzorców patriotyzmu, nie ma okazji prowadzić nad nimi samodzielnej refleksji. Innym posunięciem pokazującym, że PO, zamiast działać na rzecz dobra publicznego, ulega nieformalnym grupom interesu, jest ustawa deubekizacyjna. Politycy Platformy po cichu mówili, że deubekizacja nie objęła funkcjonariuszy wojskowych służb tajnych, ponieważ kierownictwo PO uznało, iż nie może sobie pozwolić na wejście w konflikt z tak silną grupą interesu (być może zresztą grupa ta nie jest już tak silna, jak część polityków PO myśli). Jednak to myślenie jest znamienne. Mamy bowiem do czynienia z osłabianiem struktur państwa, zarówno wojskowych, jak i służb specjalnych, a także kondycji moralnej społeczeństwa (np. przez ograniczenie nauczania historii).

W ostatnim roku nasiliła się tzw. westernizacja naśladowcza, w tym budowanie quasi-podmiotowości konsumenckiej – zazwyczaj pozornej, bo konsumenci są manipulowani przez reklamę i marketing. Następowało to przy jednoczesnym osłabianiu struktur państwa. Czyli struktur niezbędnych dla ogniskowania naszej energii zbiorowej do ochrony Narodu i zabiegania o podmiotowość na arenie międzynarodowej. W takim planie starania prezydenta Lecha Kaczyńskiego to wiosłowanie pod prąd, zwłaszcza jego polityka wschodnia budowania sojuszu nowych państw Europy Środkowowschodniej oraz krajów postsowieckich, przeciwstawianie się rosyjskiej agresji wobec Gruzji oraz polityka dywersyfikacji surowców energii.

– Obecna koalicja odkłada te plany na bok, zdając się na Unię...

– Analitycy zachodni, np. Pierre Hassner, wskazują, że narasta paraliż Unii Europejskiej, zwłaszcza jej polityki zagranicznej i wojskowej. Jeśli UE skutecznie nie zneutralizuje kryzysu finansowego w najbliższych miesiącach, wówczas tendencje negatywne mogą ulec nasileniu. Niektórzy analitycy zachodni, wcale nie panikarze, wskazują, że może nadejść okres wręcz anarchii w stosunkach międzynarodowych, przy czym Unia nie ma instrumentów, by sobie z tym radzić. Wówczas trzeba będzie głośno postawić pytanie, co jest dla naszej narodowej wspólnoty losu ważniejszym dobrem: pogłębianie uczestnictwa w Unii, która nie wiadomo, czy przetrwa te kryzysy, czy pielęgnacja 1000-letniej tradycji narodowej, która może nam dawać żywotne soki do reorganizacji społecznej, śmiałego budowania nowych, ale zakorzenionych w dziedzictwie narodowym instytucji, zdolnych do troszczenia się o wspólnotę losu ludzi mieszkających nad Wisłą.

– Z tego, co Pan mówi, wynika, że obecny rząd prowadzi politykę całkowicie przeciwstawiającą się wizji, jaką realizowało PiS, a obecnie stara się ją kontynuować prezydent. Rząd Donalda Tuska działa wbrew polskim interesom narodowym?

– Stawiam zarzut niedostatecznej troski o interes narodowy i pokazuję konkretne niepokojące działania: w dziedzinie edukacji, obronności, tajnych służb, wreszcie mdłą aktywność na polu dywersyfikacji nośników energii. Rząd Donalda Tuska odziedziczył po ekipie Jarosława Kaczyńskiego rozpoczęte projekty dywersyfikacji dostaw gazu ziemnego do Polski: podmorskiego gazociągu Baltic Pipe (do odbioru gazu norweskiego) oraz terminalu na gaz płynny w Świnoujściu. Tymczasem w 2008 r. prace nad rozpoczęciem budowy terminalu ślimaczyły się, a realizacji Baltic Pipe całkowicie zaniechano! Zamiast tego rząd forsuje szkodliwe dla tych przedsięwzięć rozwiązania pogłębiające uzależnienie Polski od rosyjskiego gazu (np. podłączenie się do wschodnioniemieckiego systemu gazowego, którym do Polski przesyłano by... rosyjski surowiec). Gabinet Tuska nie docenia wysiłku prezydenta Kaczyńskiego, który ożywił martwy projekt budowy ropociągu Odessa-Brody-Płock-Gdańsk.

Nie jest jednak tak, że przeciwstawiam dwie różne wizje uprawiania polityki – prezydenta Kaczyńskiego i PO, ponieważ Plat-forma nie zarysowała spójnej wizji rozwoju Polski, w tym polityki energetycznej. Platforma dryfuje. Gdyby jasno powiedziała: chcemy modernizować kraj poprzez depolonizację, co tak naprawdę, przynajmniej częściowo, czyni, można byłoby z tą wizją dyskutować. Ale oni nie przyznają, że taka jest ich optyka. Dryfują, ulegają różnym grupom interesu, a efektem tego dryfu są niepokojące zjawiska i procesy. – Niektórzy uważają, że działania PO mają właśnie taki skutek np. w dziedzinie edukacji prowadzą do wypierania poczucia świadomości narodowej i patriotyzmu z umysłów młodych pokoleń. Więc nawet jeśli takiego celu nie ma w programie, jest widoczny w działaniach... -Rzeczywiście, widać to przede wszystkim na poziomie kulturowym, zwłaszcza analizując proces tzw. przechwycenia instytucji państwa przez wielkie korporacje, o którym wspomniałem. Takie przechwycenie bywa społecznie bezkarne, gdy gospodarka jest w fazie szybkiego wzrostu. Wtedy skuteczne jest napędzanie konsumpcji dającej owo złudzenie podmiotowości. Podmiotowość konsumencka zastępuje wielu osobom podmiotowość obywatelską i etyczną, ponieważ nie trzeba dokonywać naprawdę trudnych wyborów. Reklamy „uczą” niby-podmiotowości konsumenckiej, a propaganda (zwana dziś PR) niby-podmiotowości politycznej. Rzeczywista podmiotowość polityczna możliwa jest tylko wtedy, gdy osoby, grupy i środowiska rozumieją swoje własne interesy i mają możliwość dobrego rozpoznawania faktycznych interesów innych grup, w tym np. wielkich firm ubezpieczeniowych wywierających skryty wpływ na proces legislacyjny.

W społeczeństwie, w którym jednostka jest ugruntowana w religii, w historii swego narodu, w silnej rodzinie, podatność obywatela na manipulację medialną, reklamową czy inną jest mniejsza. Ludzie, którzy mają fundament, bardziej ufają sobie samym, a nie reklamom, np. tworzącym złudne wrażenie, że pierwszą troską wielkich firm (np. banków) jest tworzenie przyjaznych stosunków społecznych. Obywatel ugruntowany w historycznej wspólnocie nie da tak łatwo sobie wmówić, że ma wolność wyboru, gdy jej nie ma.

Paradoksalnie, trudniej było manipulować Polakami w PRL. Kościół, tradycja i rodzina chroniły nas przed propagandą komunistyczną, która wmawiała nam, że mamy lepszą, socjalistyczną demokrację. Ale ważnym źródłem nieskuteczności ówczesnej propagandy było to, że nie miała ona wsparcia w towarach kuszących z witryn sklepów. Obecnie dynamika życia społecznego osłabia tkankę rodziny, więzi sąsiedzkie i przywiązanie do historii swego Narodu. Te więzi są osłabiane także przez świadomie prowadzoną przez niektóre środowiska politykę wzbudzania w Polakach poczucia winy, podsycania negatywnych autostereotypów, czyli kompleksów na swój temat.

W takiej sytuacji człowiek, który nie ma zakorzenienia ani w wartościach metafizycznych (bo jego religijność jest mdła), ani w wartościach rodzinnych (bo rodzina jest rozproszona), ani w wartościach narodowych (bo wmawia się ludziom, że przeszłość jest nieważna), nie ma też fundamentu, dzięki któremu mógłby oprzeć się manipulacji. Jest pozbawiony pancerza chroniącego przed szumem informacyjnym, który leje się z Internetu, telewizji, radia, reklam, z gazet.

Myślę, że jednym ze źródeł wyborczej porażki PiS było niedostrzeżenie sytuacji, iż rozwój gospodarczy, który nabrał rozpędu właśnie za jego rządów, sprawił, że ludzie nie chcieli przyjąć do wiadomości, że są marionetkami, że na ich życie wywiera wpływ jakiś układ zamykający wiele ścieżek rozwoju. Naocznie widzieli przecież, iż żyje im się lepiej, mieli poczucie większych możliwości troszczenia się nie tylko o siebie, ale i o najbliższych (chociaż przysyłając im pieniądze z Irlandii, często pozostawiali ich na pastwę rozchwiania emocjonalnego).

– Więc Polacy wolą być oszukiwani?

– Nie tylko Polacy. Taka jest ludzka natura, że łatwiej nam uwierzyć, iż jesteśmy dobrzy i mądrzy, a nie, że jesteśmy marionetkami. Ileś tam tysięcy młodych ludzi, którzy głosowali na PO, myślało, że odsuwając od władzy PiS, które jakoby stosowało na masową skalę podsłuchy, niszczyło ludzi, doprowadzało ich do samobójstw (przypadek Barbary Blidy), walczą z prawdziwym państwem policyjnym. Więc gdyby teraz uświadomili sobie, że większość zarzutów była całkiem bezpodstawna, że oskarżenia Platformy się nie potwierdziły, to ci wyborcy musieliby przyznać się przed samymi sobą, iż dali się ogłupić. Normalny mechanizm obronny poczucia własnej wartości powoduje, że ci ludzie nie chcą powiedzieć: „Głosowaliśmy na PO, bo daliśmy się zmanipulować”. Wolą więc nadal trwać w uporze, popierać Platformę mimo rządzenia bardzo kiepskiej jakości. Będzie tak co najmniej dopóty, dopóki gospodarka będzie miała potencjał rozwojowy. Bowiem dobrobyt jest doskonałym buforem dla kłamstwa i mistyfikacji.

– Ale kryzys światowy może ten bufor szybko „wypompować”...

– Nie tak szybko, gdyż części mediów udało się zaszczepić ludziom głęboką niechęć do PiS nie tylko z powodu paranoicznych tez o podsłuchach. Udało się także wprowadzić podwójne standardy. To jeden z niekorzystnych procesów, o których mówiłem. Gdy np. PiS mówiło: „Zainstalujemy fotoradary”, komentowano, że to policyjne monitorowanie obywateli. Natomiast gdy PO ogłosiła plan ustawienia setek nowych radarów, mówi się, iż to nowoczesny sposób dbania o bezpieczeństwo drogowe. Te podwójne standardy dość głęboko zakorzeniły się w myśleniu wielu osób. Przeciętny człowiek, który nie ma wykształcenia filozoficznego ani psychologicznego, nie ma narzędzi, by wydobyć się ze stereotypów, które mu się podsuwa. Sprawia to, że nawet kryzys gospodarczy nie musi przyczynić się do zwiększenia notowań PiS, ponieważ partia ta ma duży elektorat negatywny.

Z badań wspomnianego przeze mnie prof. Hansona wynika, że także obywatele państw zachodnich nie mają świadomości, iż są manipulowani. Panuje przekonanie, że wypada wierzyć w to, iż jest się suwerennym podmiotem podejmującym samodzielne decyzje. Dlatego każdy, kto inteligentnie wmawia ludziom rzeczy zgodne z tym poglądem, będzie spotykał się z poklaskiem. Być może potrzebny byłby zwrot akcji na miarę afery Rywina, by Polacy uświadomili sobie, że są manipulowani. Jeśli bowiem manipulacja wiąże się z sukcesami gospodarczymi, zawodowymi, jeśli ludzie wyjeżdżają do innych krajów i dobrze zarabiają, tak, że stać ich na to, o czym ich rodzice mogli tylko marzyć, to jest to rzeczywiście „głębokie przechwycenie”, jak mówi prof. Hanson. Poczucie podmiotowości, które ma realne, choć ograniczone, podstawy.

– Co mógłby w takim razie ujawnić mechanizm manipulacji? Może takie zmiany w organizacji państwa, które wpłynęłyby na sposób jego funkcjonowania?

– Może. Są bowiem takie środowiska, które nie ulegają tej manipulacji. Bowiem ich doświadczenie życiowe pokazuje, że jest inaczej. Po moich wystąpieniach telewizyjnych, w których mówię o tzw. układzie, kontaktują się ze mną biznesmeni, najczęściej mający małe i średnie firmy, i pokazują, jak padają ofiarami różnych nieformalnych grup powiązań, jak blokowana jest ich aktywność gospodarcza. W ich doświadczeniu życiowym poczucie, iż są marionetkami układów i mętnych powiązań, jest obecne, bo sami doznają tego na własnej skórze. Dlatego często akceptowali diagnozy stawiane przez PiS. Natomiast takie doświadczenia są całkiem obce np. młodym ludziom z małych miasteczek, którzy idą do pracy w dużych firmach, zaczynają nieźle zarabiać, stać ich na mieszkania i wyjazdy zagraniczne. Są przekonani, że są podmiotami. Nie rozumieją, iż są podmiotami tylko w ramach pewnego „futerału”, którego granic nie są w stanie zauważyć, ponieważ nie mają odpowiednich narzędzi poznawczych. A narzędzi tych nie dostarczają im elity intelektualne, które same uległy antyPiSowej autohipnozie.

– W takim razie jak długo potrwa ta sytuacja?

– Komunizm w Rosji, czyli system państwowego kłamstwa, trwał 70 lat. Czyli w wariancie skrajnym to może trwać długo. Jednak żyjemy w społeczeństwie informacyjnie otwartym, co znaczy, że kłamstwo musi być bardziej inteligentne i co pewien czas musi być wsparte sukcesami kłamiących. Może jednak wystąpić taka sytuacja, iż ludzie nie będą chcieli znać prawdy. Niedawno byłem w Izraelu na seminarium poświęconym bezpieczeństwu, na którym dyskutowano m.in. problemy terroryzmu. Jeden ze specjalistów w dziedzinie zwalczania terroryzmu islamskiego opowiadał, jak w Nigerii obserwował manifestacje biednych ludzi niosących portrety Osamy bin Ladena. Gdy spytał, dlaczego popierają bin Ladena, odpowiadali: „On broni naszego honoru”. Przypomniały mi się zdjęcia rosyjskich staruszek na placu Czerwonym z portretami Stalina. One mają wciąż w pamięci dni chwały imperium sowieckiego. Istnieją bowiem mechanizmy psychologiczne sprawiające, że ludzie z poczuciem niższości popierają coś absurdalnego i nieprawdziwego, jeśli to kompensuje im owo poczucie. Ten mechanizm tłumaczy przynajmniej część zjawisk terrorystycznych we współczesnym świecie. Pokazuje też, jakimi narzędziami manipulacji może dysponować władza. Nawet w sytuacji załamania gospodarczego można grać na ludzkich emocjach, jeśli tylko opanowało się kod komunikowania się ze społeczeństwem.

– Więc żyjemy w medialnym matriksie?

– Tak.

W wersji filmowej koniec był mimo wszystko pozytywny, przynajmniej w pierwszej części. Jak będzie w naszym kraju?

W filmie koniec był pozytywny, ale po jakim czasie? Ponadto pojawiła się charyzmatyczna postać, której zresztą ktoś pomógł. Proszę zwrócić uwagę, dlaczego medialny matrix pękł w przypadku afery Rywina. Czy byłoby tak, gdyby różne grupy interesu, np. koncern ITI, nie uznały, że gdyby SLD po ówczesnym zwycięstwie wyborczym jeszcze zbudował swój koncern medialny, byłby zbyt silnym rozgrywającym? Uruchomiono więc machinę krytykowania polityków Sojuszu, czego wcześniej nie robiono. Tylko rzeczywiste spluralizowanie mediów daje szansę na prawdziwą wolność. Nawet jeśli mamy wielogłosowość, ale ona jest niesymetryczna, jeśli pewne głosy wytłumiają inne, powstaje coś, co zachodni badacze nazywają jałowym pluralizmem. Teoretycznie jest wielogłosowość, ale nie ma debaty o rzeczywistych interesach. Tabloidyzacja mediów to właśnie przejaw jałowego pluralizmu. Różne media mówią różne rzeczy, ale wspólnie odwracają uwagę od spraw o strategicznym znaczeniu dla głównych grup interesów.

– Jakie znaczenie na tle tego, o czym Pan mówi, ma wojna o media publiczne, którą obserwowaliśmy w minionym roku?

– To gra o to, kto będzie dysponował pudłem rezonansowym, które da więcej powtórzeń korzystnego dla danej strony przekazu.

– Wielokrotnie ostrzegał Pan przed złym wpływem na gospodarkę i politykę w Polsce ludzi związanych z Wojskowymi Służbami Informacyjnymi. Po zmianach za czasów rządu PiS zostali odsunięci od wpływu na służby specjalne. Po objęciu władzy przez PO na stanowiska kierownicze w służbach specjalnych zaczęli wracać funkcjonariusze służb PRL, ale od dawna niewiele słychać na ten temat. Czy to znaczy, że wszystko jest już w porządku, czy raczej jest to przejaw tego, o czym Pan mówi?

–  Pozorna cisza wokół służb to właśnie przejaw Palikotyzacji przestrzeni medialnej. Gdy dziennikarz TVN na oczach widzów bawi się upuszczaniem laptopa na podłogę, odwraca w ten sposób uwagę od tego, czy minister Zbigniew Ćwiąkalski zwiększa przejrzystość i sprawność wymiaru sprawiedliwości, czy może wprost przeciwnie. Dziennikarze ekscytują się laptopem Ziobry, a nie dyskutują, czy uniezależnienie prokuratury od nadzoru politycznego w sytuacji, gdy prokuratura nie jest zdrowym organizmem, nie będzie dalszym osłabieniem państwa.

– Rzeczywiście tak będzie?

– Prokuratura jest niesprawna. Tymczasem badania nad grupami interesu pokazują, że im mniej sprawne są instytucje kontroli społecznej, np. policja, sądy, prokuratura czy służby specjalne, tym bardziej bezkarnie mogą działać nieformalne grupy interesów przepompowujące środki publiczne w ręce prywatne. Ten mechanizm tłumaczy ataki na Centralne Biuro Antykorupcyjne, i to już od powołania tej instytucji. Nie wolno tam bowiem zatrudniać osób, które pracowały w służbach PRL lub były tajnymi współpracownikami tych służb. Oznacza to, iż CBA jest najbardziej nieprzenikalną dla nieformalnych grup interesu spośród instytucji mających zwalczać patologie w życiu publicznym. Jak dotąd nie udało się zneutralizować CBA, co niestety powiodło się w przypadku ABW.

– Czego w obecnej sytuacji życzyłby Pan Polakom?

– Aby wierząc w to, że są podmiotami jako konsumenci, porzucili złe przekonanie, iż jako Naród nie jesteśmy w stanie skutecznie działać. Chciałbym, byśmy budowali nowoczesne instytucje, ufundowane na wierze w naszą 1000-letnią przeszłość, byśmy uwierzyli w to, że mamy w sobie witalne soki, dzięki którym niezależnie od tego, jak się potoczą losy Unii Europejskiej pozostaniemy Narodem, który potrafi być solidarny, sprawny i da sobie radę z wyzwaniami współczesności.

Chciałbym również, by Polacy dostrzegli, jak długofalową strategią obrony bezpieczeństwa kraju kieruje się prezydent Lech Kaczyński. Gdy jakiś czas temu opowiedział się za przyjęciem Turcji do UE, był za to krytykowany. Zastrzeżenia natury kulturowej są tu zrozumiałe. Jednak mało kto wziął pod uwagę, że z punktu widzenia strategii budowy systemów przesyłowych ropy i gazu na Zachód z pominięciem Rosji Turcja jest ogniwem kluczowym.

4. Tusk nie ufa swojej drużynie

„Premier nie ufa nawet swojej »drużynie«” Rozmawiał Mariusz Kamieniecki Nasz Dziennik, 21-22 listopada 2009

– Mijają dwa lata od objęcia rządów przez ekipę Donalda Tuska. W swoim trzygodzinnym exposé premier obiecywał m.in. naprawę systemu emerytalnego, zmniejszenie bezrobocia, poprawę poziomu życia Polaków i budowę „drugiej Irlandii”. Czy jako socjolog odczuwa Pan poprawę w tych dziedzinach?

– Na te tematy powiedziano już wiele krytycznych wobec rządu Tuska uwag – także w mediach, które są jednoznacznie antyPiS-owe. Na przykład na łamach Gazety Wyborczej szef Fundacji Batorego, Aleksander Smolar mówi: PO to partia nowoczesnej części społeczeństwa bez jakiegokolwiek modernizacyjnego projektu. Proponuję, byśmy miast przyłączania się do tego typu głosów, skupili naszą uwagę na nieco głębszych efektach dwóch lat rządów PO.

Po pierwsze, nie zostało spełnione przesłanie zaufania – tak silnie wyeksponowane w exposé premiera Tuska w Sejmie. W świetle tego przesłania ironicznie wyglądają ruchy kadrowe premiera po ujawnieniu afery hazardowej – zesłanie do Sejmu grupy najbliższych współpracowników i późniejsze medialne wypowiedzi Grzegorza Schetyny i Bronisława Komorowskiego, że w polityce nie ma miejsca na przyjaźń, wreszcie słowa premiera, że chłopaki jakoby nie płaczą. Widać, że premier ma deficyt zaufania wobec swoich wieloletnich, najbliższych współpracowników. „Drużyna”, której rządzenie Polską miało przynieść ogólny przyrost zaufania w życiu społecznym, dała pokaz wzajemnej podejrzliwości. Sam Tusk w wywiadzie dla Polityki tak mówi o naiwności: Jest ona śmiertelnym grzechem w polityce. Przypomnijmy, ileż to lamentów poświęcono podejrzliwości, która rzekomo jest firmowym znakiem Prawa i Sprawiedliwości.

Po drugie, nie jest prawdą, że poprawiła się jakość debaty publicznej. Wprost przeciwnie, można zaobserwować szereg niekorzystnych zjawisk. Jedno z nich to swoista abdykacja rozumu, rezygnacja części środowisk akademickich z reagowania, gdy łamane są podstawowe standardy poznawcze. Dobitnym – i szkodliwym w swych konsekwencjach – przykładem było schowanie przez świat nauki głowy w piasek, gdy rozpętano brutalny, niemerytoryczny atak na autorów książki o związkach Lecha Wałęsy z SB. Osoby, których profesjonalnym powołaniem jest posługiwanie się uczciwymi metodami analizy, standardami wokół których ufundowana jest cywilizacja zachodnia, zapomniały o narzędziach poznawczych, których uczą na co dzień na uczelniach wyższych.

Tę swoistą abdykację rozumu zilustruję chyba dość typowym przykładem: Nie wierzę w uczciwe wybory pod rządami wszechpodsłuchujących służb PiS. Żeby zwyciężyć „układ”, Kaczyński jest gotów zrobić wszystko, niczym inkwizycja, dla której pokonanie czarownic stanowiło – w pewnym okresie – główną rację bytu – taki pogląd przed wyborami 2007 r. wyraziła prof. UW, Magdalena Środa, (Rzeczpospolita z 4 września 2007 r.). Pani profesor chyba napisała to, w co szczerze wówczas wierzyła. I nie ona jedna. Profesor Środa uwierzyła, że PiS stworzył państwo policyjne, że rządy tej partii stanowią zagrożenie dla demokracji. Przed wyborami parlamentarnymi 2007 podobnie sądziła niemała część wyborców. Po dwóch latach rządzenia PO nie udało się ówczesnej wiary podbudować faktami. Dowodów na zbrodnie PiS-u brak.

Ale to m.in. dzięki tej fałszywej wierze PO wygrała wybory. Podobnie, dzięki nieprawdziwej informacji o sprzedaniu stoczni Katarczykom, Platforma zyskała głosy w wyborach do Europarlamentu z czerwca bieżącego roku. Dwa razy wygrała wybory dzięki wprowadzeniu wyborców w błąd. (Może to znaczyć, że mamy władzę ufundowaną na kłamstwie.)

Zastanówmy się teraz nad psychiką tych osób, które uwierzyły w platformowe bzdury, powielane przy wsparciu licznych ludzi mediów, o zbrodniczych rządach PiS-u. Gdyby wyborcy oszukani w 2007 r. dzisiaj spojrzeli prawdzie w oczy, gdyby uświadomili sobie, że swoje głosy zaoferowali politycznym i medialnym hochsztaplerom, to jak by się poczuli? Poczuliby się jak osoby intelektualnie niepełnosprytne, które dały się nabrać cwaniakom. Ale przecież zdrowy psychicznie człowiek, w którego głowie działają mechanizmy obronne, nie chce sam siebie definiować jako frajera, jako naiwniaka, który dał się komuś zmanipulować. Młody człowiek, który, idąc na wybory pierwszy raz w życiu, zagłosował na PO, jak na swoją pierwszą polityczną miłość, nie chce przyznać się przed samym sobą do tego, że jego naiwność, jego szczere intencje zostały rozegrane przez cwaniaków od propagandy. Co zatem robi, by ocalić wizerunek samego siebie, jako kogoś na poziomie, jako osoby dobrej, etycznej (głosowałem/am na PO, by bronić demokrację przed zagrożeniami) i jednocześnie inteligentnej (poprawnie odczytuję mechanizmy polityki)? Co robi, by uniknąć tej sytuacji rażącego dysonansu poznawczego? Co robi, gdy coraz częściej i coraz bardziej czuje, że Platforma nie spełnia oczekiwań wyborców? Czy może odwraca się od PO? Nie, uczynienie tego byłoby zbyt kosztowne dla psychiki takiej osoby, oznaczałoby przyjęcie do wiadomości nie tylko innej oceny świata polskiej polityki, ale także – a to już o wiele trudniejsze – przyjęcie negatywnego obrazu własnej osoby. Na szczęście jednak istnieje sposób ocalenia dobrej samooceny, sposób rozwiązania tego dysonansu poznawczego. Sposób logicznie poprawny, choć empirycznie naciągany.

Ten sposób to przyjęcie jeszcze czarniejszego od dotychczasowego wizerunku PiS-u. Trzeba jeszcze bardziej wyostrzyć swoje wyobrażenie PiS-u jako partii szkodliwej dla kraju. Trzeba przekonać samego siebie, że bracia Kaczyńscy są jeszcze straszniejsi, niż się to wydawało w roku 2007. Że w porównaniu z nimi największe nawet „obsuwy” Platformy, najbardziej chamskie zachowania Janusza Palikota, to mniejsze zło. O wiele mniejsze niż Polska rządzona przez Kaczyńskich.

Rozmawiając z niektórymi osobami ze świata inteligenckiego odnoszę wrażenie, iż powyższy mechanizm widzę niemal w laboratoryjnej postaci. W ten sposób wyborca-zwolennik Platformy i pracujący nad poprawnością jego myślenia propagandysta są ocaleni. Dysonans poznawczy został rozwiązany. Da się ocalić spójność logiczną – trzeba tylko uparcie praktykować sztukę odmowy wiedzy i kreatywnej reinterpretacji faktów. PO nie ma wizji modernizacji Polski – no, ale przecież czas wielkich projektów politycznych już minął. Tusk, mówiąc o zwalczaniu pedofilii lub znienacka proponując ustawę antyhazardową, reaguje pod publiczkę – to znaczy, że dobrze opanował sztukę „reagowania na zmienne okoliczności” (cudzysłów oznacza słowa, którymi Tusk sam się posłużył dla wyrażenia swojego credo).

Tak czyni się cnotę z ułomności. Rzeczywiste problemy Polski pozostają zapomniane.

– Rząd wbrew temu co sądzi opozycja odtrąbił sukces. Premier sam wystawił sobie mocną „czwórkę” … Zapowiadanego cudu jednak nie widać…?

– Ależ w pewnym sensie jest cudownie. Działa przecież ten cudowny mechanizm psychologiczny, który naszkicowałem powyżej. Platforma odsuwa Mariusza Kamińskiego, szefa niezależnej instytucji kontrolującej władzę? Nie można pozwolić, by służby rządziły Polską. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego podsłuchała dziennikarzy – wszystko było zgodne z prawem. Już, na samym początku, widać jak traci twarz poseł PO Mirosław Sekuła, przewodniczący sejmowej hazardowej komisji śledczej, który nie ukrywa nawet swej stronniczości sędziego w sprawie własnej partii. Standardy przyzwoitości poseł Sekuła zostawia – no właśnie, gdzie – w szatni, w domu, w gabinecie premiera Tuska?

Zdolność do samokontroli jako cecha przypisywana jednostce zwykle oceniana jest pozytywnie. Kojarzy się ze zdolnością do zdystansowanego osądu i opanowaniem. Traktujemy samokontrolę jako element dobrego wychowania. Jednak w systemach władzy publicznej samokontrola prowadzi często do samowoli. Samokontrola powoduje zastąpienie oficjalnych reguł i norm relacjami towarzyskimi. Wiedzieli o tym już Rzymianie (starożytni). Swą cywilizacyjną mądrość zawarli w klasycznej sentencji: Nemo iudex in causa sua (Nikt nie może być sędzią we własnej sprawie).

Tymczasem Platforma Obywatelska pomysł samokontroli chętnie rozprzestrzenia na instytucje naszego państwa. Rozdział funkcji prokuratora generalnego i ministra sprawiedliwości podda prokuraturę samokontroli komentatorów. Niedawna publikacja Rzeczpospolitej ujawniająca układ między prokuratorami, biznesmenami i przestępcami w Olsztynie pokazuje, że obawy nie były bezzasadne. Samokontrola trafiła również do domeny tajnych służb. To jedynie za rządów PO sejmową komisją ds. służb nie kieruje poseł z opozycji.

W tych wszystkich przypadkach samokontrola nie sprzyja zdystansowanemu osądowi. Po odrzuceniu tej zasady prawa rzymskiego, z której wypływa pluralizm kultury Zachodu, dalszych cywilizacyjnych reform partia Donalda Tuska nie musi już dokonywać. Samo-kontrola wystarczy.

– Polityka miłości, uśmiechu i min, która ma niejako dowieźć Donalda Tuska do pałacu prezydenckiego, staje się coraz bardziej nudna i bezbarwna. Czy sama propaganda i krytyka poprzedników wystarczy na dłuższą metę?

– Po pierwsze, nie sama propaganda. Także budowanie nieformalnych sieci powiązań klientelistycznych – np. sytuacja omijania procedur konkursowych w urzędach skarbowych opisana niedawno przez Rzeczpospolitą. Dalej, ciche dążenie do realizacji projektów, których faktyczne cele nie są nagłaśniane. Sądzę, że jednym z takich projektów jest doprowadzenie do demontażu mediów publicznych, zwłaszcza telewizji. Po drugie, propaganda – wsparta budową rozgałęzionych sieci klientelistycznych – może jednak wystarczyć na dość długo. Dlaczego? Tłumaczy to opisany wyżej mechanizm ludzkiego samookłamywania się.

Może pojawić się jednak i taki efekt – skali średniodystansowej: część Polaków, którzy nabrali się na utopijną wizję PO, gdy już otrzeźwieją, nabiorą niesmaku wobec siebie. Kłopot w tym, że ludzie zdegustowani samymi sobą nie są raczej skłonni do reakcji racjonalnych. U niektórych reakcją na takie niesmak będzie wycofanie się z zainteresowania sprawami publicznymi. U innych – poszukiwanie rozwiązań autorytarnych, np. w stylu Andrzeja Leppera.

– To brzmi pesymistycznie, panie profesorze

– Nie do końca. Istnieją jeszcze dość liczne strefy i środowiska swobody i wiary w Polskę. Nadal istnieje wiele niewykorzystanych możliwości patriotycznego i obywatelskiego działania. Ale warto rozpocząć od skończenia z okłamywaniem się.

5. Konflikty interesów

„Tajne służby i biznes”, Rozmawiała Małgorzata Subotić Rzeczpospolita, 23 lipca 2009

– Z instytucji związanej z bezpieczeństwem energetycznym kraju – PGNiG, wyciekły poufne informacje. Jak informuje Rz, śledztwo w tej sprawie prowadzi prokuratura i CBŚ. Jest pan tym zdziwiony?

–  Nie wydaje mi się to niczym nadzwyczajnym. Nielegalne korzystanie z informacji poufnych zdarza się częściej, niż myślimy.

– Jakie informacje o bezpieczeństwie państwa otrzymuje prezydent?

– Prezydent może zażądać od instytucji publicznej każdej informacji, którą uzna za istotną. I takie informacje dostaje, choć niekiedy spływają one z opóźnieniem.

– O co ostatnio poprosił, a czego jeszcze nie otrzymał?

– Jak podała prasa, prezydent zwrócił się do rządu z prośbą o udostępnienie treści kontraktu na skroplony gaz z Kataru oraz instrukcji na negocjacje z Gazpromem w sprawie nowego kontraktu.

– Dlaczego prezydenta zainteresowały teraz sprawy gazowe?

– Wydaje się, że jesteśmy w momencie krytycznym z punktu widzenia bezpieczeństwa energetycznego. Do prezydenta dotarły informacje, że istnieje ryzyko zawarcia długoterminowej umowy z Gazpromem na zbyt wysoki poziom dostaw gazu. Na tyle wysoki, że mogący zagrozić polityce dywersyfikacji dostaw.

– Skąd pochodzą te informacje?

– Z wiarygodnych źródeł. Prezydent poparł i podpisał specustawę, która umożliwia w przyspieszonym terminie budowanie gazoportu w Świnoujściu. Jednocześnie PGNiG podpisało umowę na dostawę z Kataru skroplonego gazu do gazoportu w ilości 1 mln ton rocznie. To dawałoby nam istotne uniezależnienie się od importu z Rosji.

– To w czym problem?

– W świetle informacji, jakie prezydent uzyskał, istnieje obawa, że negocjacje toczone przez polski rząd z przedstawicielami Rosji doprowadzą do zakontraktowania zbyt dużych ilości gazu. Może to postawić pod znakiem zapytania opłacalność inwestowania w gazoport i sprowadzania gazu drogą morską. Tym bardziej że Rosjanie nie sprzedają gazu zgodnie ze regułami wolnorynkowymi.

– Służby specjalne powinny to obserwować i alarmować polski rząd. Czy tak się dzieje? Przecież powinny tam pracować sztaby analityków.

– Czy nasze służby stanęły na wysokości zadania? Problemy służb zostały zaniedbane. Wydaje się, że złożone przez premiera na ołtarzu PR. Rząd stara się wysyłać takie komunikaty, by nikogo nie urazić. I nie skonfliktować się z żadnymi wpływowymi grupami interesu.

– Ten PR dotyczy także służb?

– Premier Tusk w lutym 2008 r. w wywiadzie dla Polityki powiedział: Mógłbym (...) już dziś napisać książkę, jakie klany walczą ze sobą wewnątrz poszczególnych służb. Odnoszę przygnębiające wrażenie, że bardzo wielu oficerów służb specjalnych to są prywatne armie byłego szefa, aktualnego szefa czy przyszłego szefa i zajmują się głównie intrygami.

– Ta wypowiedź wskazuje, że premier już po czterech miesiącach rządzenia miał sporą wiedzę o służbach.

– Co z tą wiedzą zrobił? Czy np. mianował silnego koordynatora służb posiadającego uprawnienia kontrolne i inicjującego faktyczną ich reformę?

– Mianował Pawła Grasia, który szybko zrezygnował.

– Pan Graś dostał bardzo małe uprawnienia. A dzisiaj wiemy, że gdy pełnił funkcję koordynatora, był w niejasnych zależnościach z zagranicznym podmiotem gospodarczym. Jego następca Jacek Cichocki nie ma efektywnych instrumentów kontroli i nadzoru. Jeśli premier zdiagnozował tak katastrofalną sytuację w służbach, to pan Cichocki natychmiast powinien przygotować projekt głębokich zmian. O niczym takim opinia publiczna nie wie. Mają za to miejsce konflikty interesów.

– Ma pan jeszcze jakieś inne zastrzeżenia do działalności rządu w odniesieniu do służb?

– Szef największej tajnej służby, która odpowiada m.in. za osłonę kontrwywiadowczą kraju, Krzysztof Bondaryk, od nominacji znajduje się w konflikcie interesów. Prezydent sformułował pytania do premiera, chcąc wyjaśnić niektóre okoliczności z życiorysu Bondaryka. Premier nie odpowiedział. Mianował szefa ABW bez uzyskania opinii głowy państwa, czyli wbrew prawu. Odpowiedź na pytania prezydenta poznaliśmy rok później, dzięki mediom. Okazało się, że Bondaryk, będąc szefem tajnej służby, otrzymuje wysoką odprawę od operatora telekomunikacyjnego związanego z Zygmuntem Solorzem. Tymczasem ABW za rządów PiS rozpracowywała niektóre jego przedsięwzięcia biznesowe. Przed odejściem z Ery Bondaryk miał podpisać zobowiązanie, że pewnych informacji, które uzyskał pracując tam, nigdy nie ujawni. Jego podwładni mogą więc nie być zainteresowani wykrywaniem w nich jakichkolwiek nieprawidłowości ani monitorowaniem potencjalnych zagrożeń.

– Dlaczego więc premier pana Bondaryka nie odwołuje?

– Gdy okazało się, że wicepremier Pawlak jest w konflikcie interesów jako członek rządu i jednocześnie szef OSP, premier tłumaczył, iż chociaż to niezgodne ze standardami obowiązującymi w PO, to nie zerwie koalicji, bo kraj jest w kryzysie. W przypadku pana Bondaryka premier może jednym posunięciem go odwołać bez takich obaw. Ale tego nie robi. Powstaje pytanie, czy premier nie ma jakiegoś milczącego koalicjanta, któremu nie chce nastąpić na odcisk.

– To znaczy kogo?

– Myślę, że opinia publiczna i dziennikarze śledczy powinni się nad tym zastanawiać.

– Tego milczącego koalicjanta upatruje pan w służbach?

– Patrzenie tylko przez pryzmat służb jako instytucji jest mylące. Trzeba mówić raczej o środowisku tajnych służb i grup biznesowych działających na skrzyżowaniu różnych wpływów. Gdy mówi się o patologicznych relacjach między polityką a biznesem, często się nie dostrzega, że osoby ze środowiska służb, niekoniecznie pozostające w ich strukturach, stanowią smarowidło tych relacji. A przypadek pana Bondaryka jest specyficzny. Był w służbach, przeszedł do biznesu, a z biznesu wrócił do służb. To niespotykane w demokratycznych państwach.

– Widzi pan jakieś przełożenie tej sytuacji na sytuację energetyczną kraju i sprawę kontraktu gazowego?

– Nawet w warunkach czysto potencjalnego konfliktu interesów szefom trudno jest mobilizować podwładnych do skutecznego działania. Po prostu mogą oni nie mieć jasności, wobec kogo lojalni są szefowie.

6. Tusk zastosował „odmowę wiedzy” na temat służb w Polsce

„Tusk utrzymuje lukę w kontrwywiadzie” Rozmawiał Mariusz Bober Nasz Dziennik, 6-7 marca 2010

– W ostatnich dniach przez media w Polsce przetoczyła się fala dociekań na temat skali działań rosyjskich służb wywiadowczych w Polsce. Były rosyjski szpieg, szeroko cytowany w mediach, Siergiej Trietiakow twierdzi, że jesteśmy w centrum zainteresowania służb wywiadu. Podziela Pan tą opinię?

–  Rosja prowadzi wywiad globalny i jesteśmy rozpracowywani podobnie jak inne kraje istotne dla polityki Rosji.

– Trietiakow twierdzi, że Polska interesuje rosyjskie służby przede wszystkim ze względu na nasze członkostwo w NATO oraz jako kraj utrzymujący bliskie relacje z państwami uważanymi przez Moskwę za jej strefę wpływów, a więc głównie z Ukrainą i Gruzją. Rzeczywiście sfera wojskowa i polityczna jest najbardziej w Polsce narażona na inwigilację?

– Co najmniej trzy okoliczności przemawiają za tym, że Rosjanie nie szczędzą wysiłków, by wywiadowczo penetrować Polskę. Jesteśmy państwem przez dekady rządzonym przez namiestników Moskwy – wielu Rosjan nadal chciałoby traktować Polskę jako strefę swoich wpływów. Dalej, jako członek NATO mamy dostęp do pewnych tajemnic Sojuszu. Po trzecie, przynajmniej od pewnego czasu staramy się odgrywać rolę podmiotową nie tylko w europejskiej polityce wschodniej. To chyba jest dla polityków rosyjskich najbardziej bolesne – kraj ongiś podporządkowany stał się istotnym graczem na obszarze wpływów postsowieckich i stara się prowadzić politykę odpowiadającą naszemu potencjałowi. To powoduje, że jesteśmy przez Moskwę rozpracowywani na różnych polach: naukowych analiz badawczych, monitoringu mediów, analiz eksperckich oraz przez agenturę. Myślę jednak, że w polu zainteresowań Rosji niemniejsze znaczenie od sfery wojskowej pełni gospodarka.

Standardowo odróżnia się w pracy tajnych służb rolę bierną tj. tajne zbieranie informacji oraz czynną, czyli skryte oddziaływanie na bieg zdarzeń. Moskwa nie tylko chce wiedzieć wszystko o Polsce, ale również wywierać wpływ na bieg kluczowych procesów w naszym kraju.

– To chyba najpoważniejszy problem. W jaki sposób mogą wywierać wpływ na naszą politykę?

– Tu kluczowe znaczenie ma agentura wpływu – ulokowana w mediach lub mająca do nich dojścia; ulokowana w ważnych urzędach, partiach, spółkach skarbu państwa, instytucjach finansowych, stowarzyszeniach, fundacjach, think-tankach itd. Tam, gdzie można oddziaływać na obieg informacji, na kluczowe decyzje gospodarcze, finansowe, polityczne.

– Inny były rosyjski szpieg twierdził, że Moskwa utrzymuje agentów w każdej większej polskiej instytucji. To rzeczywista skala penetracji państwa polskiego przez Rosjan?

– Wiele wskazuje na to, że rosyjskie służby prowadzą działalność w Polsce na skalę nieproporcjonalnie dużą, m.in. z powodu wieloletnich zaniedbań naszego kontrwywiadu. Chcąc w przybliżeniu zarysować obraz sytuacji, a tylko tak możemy rozmawiać, trzeba zrekonstruować kontekst. Zacznijmy od tego, że ZSRR był państwem nie tylko policyjnym, ale także agenturalnym. Tajne służby nie tylko zastraszały społeczeństwo i kontrolowały je. Posługiwanie się tajnymi służbami było jednym z głównych, jeśli nie głównym, instrumentem uprawniania przez ZSRR polityki wewnętrznej i zewnętrznej.

– Sytuacja nie zmieniła się po upadku Związku Sowieckiego?

– Od czasów Władimira Putina Rosja jest rządzona przez środowisko służb tajnych. Eksperci zachodni oceniają, że na kilka tysięcy osób decydujących o funkcjonowaniu państwa rosyjskiego 70-80 procent pracowało wcześniej w służbach. W skali międzynarodowej nie ma chyba podobnego przypadku.

– W większym stopniu, niż to się dzieje w innych krajach postkomunistycznych?

– Znów przywołam kontekst. Terytorialnie Rosja jest od nas większa ponad 50-krotnie, ale gospodarka rosyjska [mierzona wartością Produktu Krajowego Brutto – red. NDz] jest większa od polskiej tylko ok. 3.5-krotnie. Natomiast gdy porównamy potencjały tajnych służb obu krajów, ta różnica jest znacznie większa niż między gospodarkami obu krajów. Rosja miast inwestować w instrumenty innowacyjne i rynkowe, przeznacza ogromne środki na tajne służby. Każde państwo dysponuje szerokim wachlarzem instrumentów uprawiania polityki. Jednak w polityce Rosji rola instrumentów agenturalnych jest nieproporcjonalnie duża w porównaniu z innymi krajami. Biorąc to pod uwagę, polski kontrwywiad powinien być rozbudowany proporcjonalnie do tego zagrożenia.

– I kolejne wydarzenia potwierdzają obawy o to, że tak nie jest…

– Mamy do czynienia z wieloletnimi zaniedbaniami. Obecny szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Krzysztof Bondaryk, powiedział w wywiadzie opublikowanym w 1996 r., po odejściu z ówczesnego Urzędu Ochrony Państwa: Od początku zakładaliśmy, że nasz Urząd może być dla Rosjan przejrzysty. Rosjanie dzięki swoim starym kontaktom towarzyskim i aktywom operacyjnym mogli kontrolować większość operacji naszego kontrwywiadu. (...) UOP był obiektem wielu agresywnych akcji ze strony służb rosyjskich, ukraińskich, białoruskich. Nasza reakcja była najczęściej taka: nie prowokować bez potrzeby, tylko obserwować i uniemożliwiać działanie. Aby to było skuteczne, szczególnie kiedy nasz wywiad jest sparaliżowany, potrzebujemy wiedzy o tym, co tu się działo przez ostatnie 25 lat. Kim i czym KGB się interesował w Polsce i do jakich spraw potrzebował pomocy SB? Jakie działania podejmował wobec polskich obywateli w kraju i za granicą? Problem ten dotyczy nie tylko SB. Także wojskowych służb specjalnych i struktur PZPR.

Nikt tego dotychczas nie zrobił. A przecież współpraca ze służbami ZSRR przed 1989 r. nie dotyczyła paru osób, to były statystycznie ogromne liczby. Czy to jest kontynuowane?

Mimo zniszczeń archiwów SB i służb wojskowych odtworzenie tej wiedzy jest możliwe. Na tej podstawie kontrwywiad mógłby ocenić, w jakim zakresie służby rosyjskie wracają do starych wpływów, operacji i kontaktów. Nie chodzi mi więc o to, by kogoś rozliczać bez powodu, ale ze względu na bezpieczeństwo państwa. Musimy to wiedzieć[14]. Bondaryk wskazał na poważne zaniedbanie kontrwywiadowcze, które ociera się o zdradę stanu. Ale w 1996 r. po jego wypowiedzi nie było żadnej reakcji publicznej.

– Nie można było załatwić tej sprawy wraz z weryfikacją funkcjonariuszy SB w 1990 r.?

– Nie. To wymagałoby długotrwałej kwerendy archiwalnej, a na weryfikację poświęcono kilka miesięcy. Pamiętajmy też, że weryfikacja nie objęła służb wojska. Choć przy weryfikacji SB w 1990 r. nie podjęto rekonstrukcji kontrwywiadowczej, to nie sądzę, by można było za to winić ówczesnego szefa MSW Krzysztofa Kozłowskiego. Natomiast można mu zarzucić, iż nie doprowadził do zrealizowania w nowo utworzonym UOP zadań, o których Bondaryk mówił w 1996 r. Również później, co najmniej do czasu dwuletnich rządów PiS, nie wykonywano wielu innych zadań wynikających z kontrwywiadowczego abecadła. Polega ono na tym, że identyfikuje się środowiska społeczne podwyższonego ryzyka i monitoruje się je pod kątem zagrożenia ze strony obcych wywiadów. Tu na wielu polach występują poważne zaniedbania. Nadal się o tym nie dyskutuje – np. dlaczego po wypowiedzi Bondaryka w 1996 ani organa państwa, ani media, ani żaden tzw. autorytet nie zareagował?

– Jak to wytłumaczyć?

– Od roku 1989 Polską przez lata rządziły ekipy postkomunistyczne, a prezydentem był polityk wywodzący się z PZPR. To powiązania tego środowiska z Moskwą byłyby rekonstruowane w wyniku porządnej roboty kontrwywiadowczej. Politycy i funkcjonariusze służb związani z tą formacją znajdowali się w konflikcie interesów. Gdyby chcieli zadaniować kontrwywiad na rozpoznanie relacji z instytucjami sowieckimi, podcinaliby interesy własnego środowiska. Widzimy zatem, iż nieprzeprowadzenie dekomunizacji wiązało się także z dużymi stratami kontrwywiadowczymi, czego do dziś się nie dostrzega.

– Co w takim razie zmieniła likwidacja WSI?

– Istotnie utrudniła działalność rosyjskich tajnych służb oraz grup biznesowych. Argument, iż zwolnienie z tajnych służb wojska wielu osób oddało je na pastwę obcych służb, jest tylko pozornie trafny. Teraz Rosjanie muszą „podchodzić” do poszczególnych, rozproszonych żołnierzy (ryzykując wpadki, ponosząc nakłady finansowe, podejmując długotrwałe zabiegi, by wypracować pozycje operacyjne). Natomiast przed rozwiązaniem WSI w samym rdzeniu państwa była śluza dla wpływów rosyjskich – i agenturalnych, i gospodarczych. Obecność wśród kadr WSI, w tym kierowniczych, licznych osób szkolonych przez Rosjan i dobrze przez nich rozpracowanych stanowiła zagrożenie niedające się pogodzić z kontrwywiadowczym elementarzem. Jest regułą, że osoby szkolone w służbach państwa nieprzyjaznego nie mogą pracować w służbach państwa niepodległego, a zwłaszcza nie mogą pełnić w nim funkcji kierowniczych. Tymczasem raport z likwidacji WSI jasno pokazał, że tego kontrwywiadowczego abecadła nie przestrzegano; wiele osób szkolonych w Moskwie obejmowało funkcje kierownicze w WSI, włącznie z ostatnim ich szefem, gen. Markiem Dukaczewskim. Dlatego zasadne jest traktowanie WSI jako służby faktycznie, chociaż nieformalnie, z Rosjanami „zaprzyjaźnionej”. I nie zmienia tego fakt, iż na niższych szczeblach pracowało tam wielu patriotów.

– Dlaczego więc dziś znów mówimy o dziurze w systemie kontrwywiadowczym Polski?

– Sytuacja nie poprawiła się, ponieważ premier Tusk mianował szefem ABW, czyli największej tajnej służby w Polsce, odpowiadającej za kontrwywiad cywilny, Krzysztofa Bondaryka, który przez szereg lat pracował w firmach związanych z jednym z naszych oligarchów. Od jednej z jego firm pobiera chyba jeszcze do dziś odprawę, znacznie wyższą od wynagrodzenia, jakie otrzymuje jako szef służby. Nie da się pogodzić ze standardami bezpieczeństwa państwa sytuacji, w której osoba związana ze środowiskiem biznesowym, które – co naturalne we współczesnym świecie – prowadzi interesy z różnymi krajami, w tym z Rosją, kieruje największą tajną służbą, odpowiedzialną także za kontrwywiad gospodarczy. Ma miejsce rażący (nawet gdyby był czysto potencjalny) konflikt interesów. Standardem współczesnego świata jest przecież, że kontakty biznesowe wykorzystywane są jako kanał dla zbierania informacji wywiadowczych oraz dla agentury wpływu.

– Sugeruje Pan, że jest to jednocześnie odpowiedź na pytanie, dlaczego Krzysztof Bondaryk nie interesuje się już uszczelnianiem polskiego systemu kontrwywiadowczego?

– W sensie formalnym pewnie się interesuje. Zakrawa na paradoks, że człowiek, który w 1996 roku poinformował opinię publiczną o istotnej luce kontrwywiadowczej, od 2007 r., jako znajdujący się w konflikcie interesów szef służby, sam stał się symbolem takiej luki.

W tym kontekście zaniepokojenie budzi niefrasobliwość premiera Donalda Tuska, który w lutym 2008 r. w wywiadzie dla jednego z tygodników powiedział Otóż stwierdzam, że zasób informacji dostarczanych przez służby, niezbędnych dla premiera i prezydenta, jest po prostu bardzo ubogi. Mógłbym natomiast już dziś napisać książkę, jakie klany walczą ze sobą wewnątrz poszczególnych służb. Odnoszę przygnębiające wrażenie, że bardzo wielu oficerów służb specjalnych to są prywatne armie byłego szefa, aktualnego szefa czy przyszłego szefa i zajmują się głównie intrygami.

Widzimy, że premier w trzy miesiące po objęciu władzy był świadomy nie tylko niskiej sprawności służb, ale nawet patologii w nich. Czy zatem uruchomił jakiś program nadzoru i naprawy? Wprost przeciwnie, nie mianował koordynatora służb specjalnych, a sekretarzem stanu, którego zadaniem jest jakby ich pilnowanie, uczynił osobę bez doświadczenia w tej dziedzinie. Premier, niedawno pytany przez sejmową komisją śledczą ds. afery hazardowej, w jakie uprawnienia wyposażył Jacka Cichockiego, bo o nim mowa, odpowiadał w sposób niejasny. Z wypowiedzi premiera przed komisją wynika, że nie interesuje się on funkcjonowaniem służb specjalnych, nie czyta wielu dokumentów, ignoruje prowadzone przez nie operacje, nie zadaniuje służb. Warto się zastanowić, czy taka sytuacja nie kwalifikuje się do Trybunału Stanu. Szef rządu odpowiedzialny za bezpieczeństwo państwa, który w 2008 r. publicznie oświadczył, że wie o poważnych patologiach w służbach, następnie trzyma oczy „szeroko” zamknięte. Co więcej, osłabia kontrolę nad służbami. Nastąpiła bowiem bezprecedensowa rzecz w III RP, niemająca miejsca ani za czasów rządów SLD, ani PiS. Mianowicie PO odeszła od reguły, że przewodniczącym Sejmowej Komisji ds. Służb Specjalnych jest zawsze poseł opozycji. W związku z tym jeśli nie Trybunał Stanu, to historycy będą musieli kiedyś rozliczyć Tuska za podtrzymywanie luki w systemie kontrwywiadowczym naszego kraju.

– Ale były szef UOP, gen. Gromosław Czempiński przekonywał niedawno na łamach jednej z gazet, że obecne służby kontrolują rosyjską działalność wywiadowczą w Polsce, czego przykładem jest niedawne aresztowanie rosyjskiego agenta przez ABW…

– Ten agent został rozpracowany bodaj jeszcze za rządów PiS-u, a jeden aresztowany szpieg wiosny nie czyni. Czempiński bezpodstawnie prezentuje teorię „kojącą”.

– A jaka jest rola rosyjskiej agentury wpływu w Polsce, o której również mówił Trietiakow?

– Zachodni analitycy rynków energetycznych zwracają uwagę, że u źródeł wieloletniej niezdolności Unii Europejskiej do wypracowania jednolitej polityki energetycznej wobec Rosji leży to, że kraj ten w sektorze energetycznym umiejętnie kojarzy wymiar biznesowy z korupcyjno-agenturalnym. Na przykład amerykański analityk Keith C. Smith, pracujący dla jednego z think-tanków, pokazał strukturalne powody, dla których Unia Europejska ignoruje nietransparentną i monopolistyczną politykę Kremla na polu energetyki. Gdy zaś reakcje Unii na nieprawidłowości ze strony Rosji już mają miejsce, to są słabe i źle skoordynowane. Smith przypomina, że między rosyjskimi firmami wydobywczymi i przesyłowymi, a firmami krajów UE istnieje spora grupa firm pośredników, które z biznesowego punktu widzenia nie przynoszą żadnej wartości dodanej. Na czym zatem polega ich rola? Poza przechwytywaniem części zysków i zawyżaniem cen, rezultatem obecności tych firm jest także – niedostrzegane zazwyczaj – zagrożenie dla jakości unijnych instytucji. Mianowicie, owe firmy-zbędni-pośrednicy są instrumentem polityki Rosji tworzącym warunki dla korupcji strukturalnej – w krajach głównie Europy Centralnej, ale nie tylko. Podmioty rosyjskie penetrują i oddziałują na środowiska opiniotwórcze oraz decyzyjne w Unii. Powodują, że w różnych krajach członkowskich władze i instytucje współpracujące z podmiotami rosyjskimi nie są w stanie podejmować decyzji racjonalnie wyrażających interesy części państw członkowskich ani

Unii jako całości. Nie tylko w zakresie polityki bezpieczeństwa energetycznego. Polski ekspert, gen. prof. Stanisław Koziej pisze: Unia Europejska najwyraźniej nie jest w stanie prowadzić czytelnej i jednoznacznej, opartej na klarownych zasadach, polityki wobec Rosji. Nie tak dawno rosyjski Kommiersant pisał o dymisji premiera Węgier: Odejście pana Gyurcsanya może oznaczać dla Gazpromu utratę potężnego lobbysty nie tylko wewnątrz Węgier, ale także na europejskiej arenie politycznej.

Niedawno niemiecki dziennikarz śledczy Jürgen Roth, autor książki na temat organizacji mafijnych, powiedział w Polsce, że Gazprom można by uznać za najwyższą formę przestępczości zorganizowanej. Znane są metody tej firmy zatrudniania byłych polityków krajów demokratycznych, nie tylko byłego kanclerza Niemiec Gerharda Schrödera. To pokazuje, iż niezależnie od operacji ściśle wywiadowczych występuje kombinacja agentury wpływu i agentury gospodarczej.

Także ten kierunek rozumowania trzeba brać pod uwagę zastanawiając się, jak doszło do podpisania przez obecne władze Polski do budzącego wiele wątpliwości kontraktu gazowego z Rosją [zwiększającego dostawy gazu aż do 2037 r., mimo projektów na importowanie tego surowca z innych kierunków – red. NDz]. Dlatego nasuwa się pytanie, czy dobra tarcza kontrwywiadowcza nie jest jednocześnie dobrą tarczą antykorupcyjną?

– A odpowiedź na to pytanie pozwoli zrozumieć również, czemu właśnie Polska ma z tym problemy chyba większe niż pozostałe kraje Unii Europejskiej?

– Jednym ze źródeł korupcji we współczesnym świecie są interesy korporacji ponadnarodowych, traktujących niektóre kraje jak swoje kolonie. Korporacje te wywierają formalną i nieformalną presję na rządy oraz władze lokalne w wielu krajach, aby uzyskać dla siebie warunki preferencyjne. Państwo, mające dobrze rozbudowaną tarczę kontrwywiadowczą, przy okazji tworzy tarczę antykorupcyjną. To, iż w Polsce to nie działa, widać na przykładzie negocjacji w sprawie sprzedaży polskich stoczni.

– Sugeruje Pan, że rosyjska agentura wpływu to problem polityków znajdujących się na szczytach władzy w Polsce, a nie szeregowych urzędników ważnych instytucji?

– Funkcjonowanie agentury wpływu nie przypomina opowieści z rodzaju „płaszcza i szpady”, gdzie w jakimś urzędzie ktoś w nocy, pod kocem fotografuje dokumenty. Odpowiedzią na Pana pytanie jest odpowiedź na inne – czy państwo polskie i jego kluczowe instytucje są zdolne do działań zgodnych z naszym interesem narodowym? Jeśli Gazprom potrafił doprowadzić do tego, że kanclerz tak potężnego kraju jak Niemcy stał się wynajętym lobbystą rosyjskim, to trzeba przyjąć, że w przypadku krajów słabszych organizacyjnie, kulturowo i technologicznie, zagrożenie jest znacznie większe. Dużo większe są również straty gospodarki z tego tytułu.

– Ponieważ to obywatele słabo zabezpieczonych krajów ostatecznie płacą za łapówki przekazywane politykom?

– Można sformułować równanie: słaba tarcza kontrwywiadowcza podwyższa koszt „podatku” korupcyjnego płaconego przez obywateli państw słabo chronionych.

– Rosjanie korzystają też z tradycyjnych narzędzi obserwacji. Ostatnio media ekscytowały się tym, że rosyjski samolot śledził ćwiczenia polskiego wojska…

– To banalna sprawa. Jest oczywiste, że Rosja ma swoje samoloty szpiegowskie, podobnie jak NATO. Jedyny problem polega tylko na tym, by nasze służby wywiadowcze umiały dyscyplinująco namierzyć takiego „szpiega” i go kontrolować.

– Co należy zrobić, aby usprawnić funkcjonowanie polskich służb kontrwywiadowczych?

– Obawiam się, że premier Tusk jest w takim położeniu, iż musiał wmówić sobie, że to dobrze, iż nie przygląda służbom z bliska. Zwolnienie szefa CBA Mariusza Kamińskiego po tym, jak kierowana przez niego służba wykryła wątpliwe kontakty najbliższych współpracowników premiera z biznesmenem, lobbystą i kryminalistą, jest „ostrzeżeniem” także dla ludzi kontrwywiadu: „obserwujcie uważnie, ale uważajcie kogo obserwujecie”. Mogą ich bowiem spotkać przykre konsekwencje, jeśli będą rozpracowywać agenturę wpływu wśród np. biznesmenów zaprzyjaźnionych z członkami rządu. Aby uszczelnić osłonę kontrwywiadowczą potrzeba całościowej reformy służb specjalnych – dwa ostatnie lata pokazują jednak, iż po obecnej ekipie nie można się tego spodziewać.

7. Wolność nie jest dana raz na zawsze

Rozmawiał Marek Krukowski Idziemy, 12 grudnia 2010

– Przedstawiciel rządu złożył w sądzie wniosek o rozwiązanie spółki wydającej Rzeczpospolitą. Może to grozić likwidacją tego krytycznego wobec ekipy Donalda Tuska dziennika. Jak Pan interpretuje to posunięcie?

– Trzeba spojrzeć ogólnie, z punktu widzenia mechanizmów sprawowania władzy. Badania politologiczne pokazują, że w systemach autorytarnych i demokratycznych oraz też tylko formalnie demokratycznych, by zachować władzę, wystarczy realizować interesy mniejszej części społeczeństwa, ale trzeba robić to w sposób niezgodny z oficjalnie deklarowanymi zasadami, zakulisowo. Można skutecznie utrzymać się w siodle, jeśli zbuduje się dostatecznie rozgałęzioną sieć powiązań klientelistycznych. Ale taka sieć musi funkcjonować na poziomie tajemnicy poliszynela – to znaczy ludzie muszą wiedzieć, jak podczepić się pod ową sieć, by realizować swoje interesy. Z drugiej jednak strony kształt sieci i mechanizmy jej działania nie mogą być publicznie eksponowane, nagłaśniane i stanowić przedmiotu debaty, bo to obnażałoby istotę danego systemu władzy i wskazywało jego rzeczywistych beneficjentów.

– A Rzeczpospolita to robi…

– Atak na ten dziennik to nie po prostu atak na wolność słowa w ogóle, atak na dostęp do silnych pudeł rezonansowych. Rzeczpospolita należy do głównego nurtu komunikacji społecznej, jest wydawnictwem o wysokim profesjonalizmie i renomie. Platformie Obywatelskiej, która swoje rządy oparła na sieciach klientelistycznych, tak na poziomie międzynarodowym (gdzie sama jest klientem), jak i na poziomie ogólnokrajowym i lokalnym, chodzi o to, żeby jej konkurencja polityczna i konkurencja ideologiczna nie posiadała żadnych istotnych pudeł rezonansowych, dzięki którym można skutecznie wpływać na wyobraźnię społeczną.

Małe pisemka, małe wydawnictwa, małe strony internetowe – to wszystko może sobie istnieć, bo nie ma dużej siły oddziaływania, a tym samym możliwości przesterowania opinii społecznej. Natomiast Rzeczpospolita jako gazeta, która poświęca wiele uwagi środowiskom, którym na sercu leży troska o Polskę, troska o zachowanie naszej tożsamości historycznej i realizację interesu narodowego, stanowi zagrożenie dla klientelistycznej retoryki Platformy. To jest wyjaśnienie całej tej zagadki.

– Nie przypadkiem też z telewizji publicznej zniknęły programy publicystyczne Anity Gargas i Bronisława Wildsteina.

– To, z czym mamy teraz do czynienia częściowo przypomina taktykę salami stosowaną przez PPR po II wojnie światowej. Nie niszczono wtedy pewnych instytucji, organizacji i ideologii jednym frontalnym ciosem, tylko stopniowo pozbawiano ich zasobów, możliwości działania, kadr ludzkich. Wytworzono sytuację, w której pewnego dnia okazywało się, że środowiska niezależne wobec władzy nie miały żadnych możliwości skutecznego funkcjonowania.

– Trzeba zatem nieustannie przypominać, że do istnienia rzeczywistej wolności słowa nie wystarczają jej konstytucyjne gwarancje, że niezbędna jest odpowiednia infrastruktura, sieć instytucji, które pozwolą z tej wolności słowa korzystać w praktyce.

– Jest tak, jak Pan mówi. Niektórzy myślą, że jeśli w przestrzeni medialnej pojawiają się dwie panie posłanki z różnych partii, które podpuszczone przez dziennikarza TVN24 będą się ze sobą kłóciły, to mamy wolność słowa. Tymczasem rzeczywista wolność słowa jest wtedy, kiedy różne grupy społeczne mogą się swobodnie organizować i wyrażać swoje interesy, mając po temu instrumenty instytucjonalne. Tylko w takiej sytuacji można uczciwie konfrontować różne wizje rozwoju kraju. Natomiast kiedy jedna grupa środowisk posiada duże pudła rezonansowe, a druga jest wepchnięta do komunikacyjnego rezerwatu, to nie sposób mówić o rzeczywistej wolności słowa. Można mówić co najwyżej o wolności do zgiełku.

8. Autorytet się skurczył

Rozmawiał Mirosław Skowron Super Express, 22 lipca 2011

– Sąd nakazał Jarosławowi Markowi Rymkiewiczowi przeprosić wydawcę Gazety Wyborczej.

– Trudno mi o bezstronność, gdyż sam dwukrotnie zostałem pozwany przez Adama Michnika. Jestem w sporze ze środowiskiem Wyborczej, ale jestem też socjologiem. Wiem, że w krajach o ugruntowanej demokracji wypracowano inną niż w Polsce linię orzekania w takich sporach. Tam rozumie się, że wypowiedzi językowe pomiędzy prawdą a kłamstwem mają całą gamę szarości. Dlatego orzecznictwo Trybunału w Strasburgu daje większy margines wolności słowa – by uniknąć efektu zmrożenia debaty publicznej.

– Polscy sędziowie patrzą na to w inny sposób?

– Środowisko sędziowskie funkcjonuje w tej części przestrzeni społecznej, na którą Wyborcza wciąż ma wpływ. Wielu sędziów myśli schematami przez nią lansowanymi. Ich myślenie jest sformatowane przez matrycę kulturową tego, co Rafał Ziemkiewicz nazywa Michnikowszczyzną.

– Ci, którzy zgadzają się z wyrokiem, podkreślają, że proces w obronie dobrego imienia jest czymś normalnym.

– Jasne. Ale: po pierwsze, ten proces nie dotyczy podmiotu pozbawionego innych możliwości obrony swego wizerunku niż odwołanie się do sądu. Po drugie, w przypadku słów Rymkiewicza granice między opinią a stwierdzeniem faktu są na tyle nieokreślone, że naturalne w takiej sytuacji wątpliwości powinny być rozstrzygane po stronie wolności słowa, a nie represji. Wreszcie sytuacja, w której wielka korporacja procesuje się z poetą, to potwierdzenie tezy Ziemkiewicza, że dzisiejszy Michnik kompletnie zdradził ideały młodego Michnika.

– W jakim sensie?

– Ów młody bojownik wolności na wieść o takiej asymetrii cały dygotałby z oburzenia! Machineria korporacyjna idąca do sądu, by rozstrzygać spór o historyczną interpretację? Młody Michnik odpaliłby całą swą retorykę, by każdemu uświadomić, jakie to niebezpieczne! Nie tak łatwo będzie zakłamać symbolikę tego wydarzenia.

– Wciąż mamy wiele tytułów i mediów, które krytykują Gazetę Wyborczą.

– Czy zwykli obywatele są na tyle odporni, by nie dać się zastraszyć? Wiele osób w obawie przed procesem zamrozi swoje myślenie. Ten efekt już działa. Od czasu jednostkowej przecież akcji ABW wobec antykomora i kar za plakaty kibiców, niektórzy badacze opinii mają wrażenie, że ankietowani częściej niż poprzednio boją się ujawniać swoje opinie. Odebrali sygnał, że za poglądy są represje. Po procesach wytaczanych przez Michnika byłem świadkiem głosów naukowców, którzy na konferencjach mówili, iż nie chcą oceniać roli Wyborczej w życiu publicznym, a Agory w gospodarce, by nie trafić do sądu. Proces Rymkiewicza ma jednak i pozytywną stronę.

– Jaką?

– Wytaczanie procesów krytykom to oznaka postępującej degradacji intelektualnej i etycznej środowiska Wyborczej. W latach 90., gdy byli hegemonem debaty, Michnik procesów nie wytaczał. Zaczął to robić, gdy autorytet Wyborczej się skurczył.

[12]Został on odwołany z funkcji wiceministra obrony narodowej oraz szefa Służby Kontrwywiadu Wojskowego – przyp. aut.

[13]W listopadzie 2009 Kancelaria Prezydenta RP zorganizowała w warszawskim Teatrze Wielkim Galę Niepodległościową, na którą nie przybyli zaproszeni przedstawiciele rządu, w tym premier Tusk – przyp. aut.

[14]Gazeta Wyborcza, 22 października 1996 r.; wytłuszczenie aut.

Część V
Lustracja i nieformalne grupy interesów

Zmowa milczenia to jeden z podstawowych mechanizmów, dzięki którym sprawcy przestępstwa przez lata mogą pozostawać bezkarni. By taka zmowa działała, między sprawcami musi występować wysoki poziom wzajemnego zaufania.

1. Gra na haki

Rozmawiała Anna Raczyńska Exspress Bydgoski, 13 lutego 2004

– Panie Profesorze, zajmuje się Pan profesjonalnie problematyką służb specjalnych, więc pewnie Pan rozumie co się dzieje wokół przetargu na uzbrojenie irackiej armii?

– Jestem kimś z zewnątrz, więc nie znam kulis tej sprawy. Ona nie jest zresztą pierwszorzędna. Ważniejsze są podstawowe mechanizmy polskiej demokracji powodujące, że III RP od samego początku nie potrafi uporządkować spraw podstawowych dla funkcjonowania państwa, w tym roli tajnych służb.

– Jaki więc mechanizm ilustruje ta sprawa?

– Gdyby wygrał Bumar, firma państwowa, oznaczałoby to większe korzyści dla kraju. Wygrała jednak firma prywatna, zapewne dlatego, że osoby wysoko usadowione w strukturach państwa ją wsparły, co przyniesie większe korzyści konkretnym grupom nieformalnym. Ale niezależnie od tego, czy wspierana jest firma państwowa, czy prywatna, kluczowe pytanie brzmi: kto wspiera i dlaczego? Żeby to zrozumieć, musimy wrócić do mechanizmów gry toczonej w Polsce, mianowicie do gry na haki. Gry, której nie prowadzą tylko przeciwnicy polityczni, tu nie ma klarownej granicy, ta gra toczy się także wewnątrz środowisk postkomunistycznych.

– A wokół czego się ją prowadzi?

– Wokół rozmaitych, często niejawnych interesów i za pomocą kompromitujących informacji. Jeśli gangi się między sobą nie dogadują, to ludzie z zewnątrz słyszą o podkładanych bombach, zabójstwach na zamówienie. A gdy się nie dogadują z sobą nieformalne grupy biznesowo-postesbeckie, to słyszymy o aferach.

– A jeśli się dogadują, to afer nie widać?

– Wtedy trudniej jest te dostrzec. Rozmawiałem z prezesem dużego banku, który powiedział, że część afer, o jakich dowiedzieliśmy się w ostatnim czasie, jest wyrazem nerwowości wywołanej końcówką prywatyzacji. Różne środowiska próbują zabezpieczyć dla siebie ważne pozycje. Niewykluczone zresztą, że rację mają ci, którzy mówili mi: największe afery jeszcze nie wyszły na światło dzienne. Gdy się przeanalizuje znane informacje o największych aferach ostatnich piętnastu lat, to prawie przy każdej z nich pojawiają się osoby związane ze służbami specjalnymi. Albo byli funkcjonariusze, albo tajni współpracownicy, albo ludzie wciąż w nich pracujący.

– Przegrana Bumaru to ponoć rozgrywka między tajnymi służbami cywilnymi i wojskowymi.

– Nie wiem, czy to prawda. Oceniam natomiast, że wiele podstawowych problemów, z którymi III RP nie potrafi sobie poradzić, wynika z zadziwiających powiązań w obrębie pewnych instytucji. Grzegorz Żemek, główny oskarżony w sprawie FOZZ-u, jako tajny współpracownik komunistycznego wywiadu wojskowego miał oficera prowadzącego, który dziś jest pułkownikiem i wiceszefem Wojskowych Służb Informacyjnych[15]. Ten sam wojskowy wywiad w latach 80. uczestniczył w międzynarodowym handlu bronią, w tym na Bliskim Wschodzie, gdzie w grę wchodziły kontakty także z organizacjami terrorystycznymi. W podobnych operacjach w latach 90. brały udział WSI. Z ustaleń Sejmowej Komisji ds. Służb Specjalnych wynika, że w jednym i drugim przypadku pojawia się Marek D., dziś szef WSI. Mamy do czynienia z ciągłością powiązań, interesów i osób, która musi niepokoić. A wiąże się to m.in. z tym, iż od czasu upadku komunizmu WSI nie zostały poddane żadnej zewnętrznej kontroli, żadnej weryfikacji kadrowej i finansowej.

– One miały być nie tyle zweryfikowane, co rozwiązane. Dlaczego tak się nie stało?

– Gdybyśmy chcieli sięgnąć do najgłębszych przyczyn, to z jednej strony trzeba by wskazać najważniejsze osoby w państwie, zaś z drugiej zerknąć na Wschód. A jeśli sięgniemy nieco płyciej, to przyczyną tego jest istniejący, pasożytniczy układ interesów, przy realizacji których wykorzystywane są tzw. aktywa operacyjne tajnych służb, a więc źródła informacji, sposoby zjednywania jednych ludzi i zastraszania innych, przełożenia na różne grupy biznesowe, czy wreszcie dołączanie ludzi z nowych elit do starych układów gry. Przecież porządku w WSI nie zrobiono nawet wtedy, gdy Ministerstwem Obrony Narodowej kierowały ekipy postsolidarnościowe. Również Jerzy Urban pisał w swoim tygodniku, że o aferach związanych z działalnością WSI informował wprost odpowiednich ministrów, premiera, prezydenta i nic się nie stało. Generał Tadeusz Rusak, szef WSI w latach 1997-2001, w wywiadzie udzielonym we wrześniu ubiegłego roku Dziennikowi Polskiemu powiedział, że spotkał się w tej instytucji z taką skalą nieprawidłowości, że rozważał jej rozwiązanie. Głównym powodem, który miał powstrzymać go przed tym krokiem była delikatna natura procesu wchodzenia Polski do NATO.

– W przypadku spółki Ostrowski Arms[16], WSI okazały się jednak wyjątkowo nieporadne. I bez względu na to czy one naprawdę nic nie wiedziały, czy tylko tak udają, to jest chyba dobry moment na ich rozliczenie?

– Służby jednak nie muszą się zachowywać w sposób jasny dla obserwatorów z zewnątrz. A poza tym służby są zaradne inaczej. Natomiast, jeśli ludzie odpowiedzialni za kierowanie służbami lub za ich nadzór uznają, że one sobie nie dają rady, a występujące patologie przekraczają normy społeczeństwa demokratycznego, wówczas sprawa powinna być już sprawą publiczną.

– Rzecz w tym, że żadna z ujawnianych publicznie afer nie była dotąd do końca wyjaśniona. Dlaczego? Dlatego, że te środowiska są tak rozbudowane, czy tak silne?

– Nawet w najbardziej dojrzałych demokracjach zakłada się zgodę na istnienie enklaw, które wyłączone są z demokratycznych procedur. Taką enklawą są m.in. tajne służby. Przyjmuje się bowiem, że musimy im pozwolić na łamanie lub naginanie prawa tam, gdzie inne instytucje nie mogą tego robić. Godzimy się więc np. na to, by korzyści pozyskane z funduszu operacyjnego były zwolnione z obowiązku zeznań podatkowych, by służby mogły naruszać prawo obywatela do prywatności, np. zakładając podsłuch. W ten sposób chronimy się przed poważnymi zagrożeniami. Problem w tym, czy istnieje efektywny mechanizm kontroli tego, co dzieje się w enklawie. By enklawa nie infekowała swoimi „specjalnymi” metodami demokratycznego otoczenia.

– Kto ma ją kontrolować, skoro ani pierwsze, ani drugie osoby w państwie nie reagują na ujawniane skandale?

– W państwie demokratycznym są instytucje, które powinny pełnić tę rolę. Ale jeśli premier Miller doprowadza w czasie swojej kadencji do nominacji w administracji rządowej na wysokie stanowiska kilkunastu, co najmniej, osób, o których związkach z tajnymi służbami PRL wiemy (dzięki temu, że działa ustawa lustracyjna), to powstaje pytanie, czy SLD ma tak słabe rezerwy kadrowe, że musi sięgać po kapusiów, czy też Leszek Miller jest zakładnikiem tego środowiska? Może jest tak, że kluczowe osoby w państwie są zakładnikami tych środowisk, ponieważ w swoim życiorysie mają sprawy niewyjaśnione w sposób przekonywujący: a to pieniędzy moskiewskich, a to decyzji finansowych podczas kierowania Urzędem Kultury Fizycznej i Sportu? A to są sprawy, o których ktoś może posiadać szczegółowe informacje.

Jakość nadzoru nad służbami zależy od jakości – także moralnej – naszych polityków. Statystycznie rzecz biorąc, wydaje się np., iż wśród posłów jest więcej osób będących na bakier z prawem, niż w społeczeństwie. Jeśli klasa polityczna jest zdemoralizowana, to oczywiste, że nie jest w stanie kontrolować tajnych służb, bo to właśnie one mają w ręce haki na polityków. Przecież ktoś, kto sam ma coś za skórą, nie będzie dociekliwy w obliczu nieprawidłowości mających miejsce w służbach. To one trzymają w garści swoich własnych kontrolerów. W ostatnich dwóch latach sporządziłem dwa raporty dla funkcjonującej w Genewie fundacji zajmującej się procedurami demokratycznego nadzoru nad instytucjami dysponującymi środkami przemocy. Szło m.in. o ocenę skuteczności procedur demokratycznej kontroli nad służbami specjalnymi w dzisiejszej Polsce. Proszono m.in., bym wskazał, jaką wiedzę i doświadczenie z szeroko rozumianym sektorem bezpieczeństwa państwa mają członkowie Sejmowej Komisji ds. Służb. I okazało się, że w dziewięcioosobowej komisji tylko posłowie opozycji – Macierewicz, Miodowicz i Wassermann mieli wcześniej jakieś w tym względzie doświadczenie. Natomiast wśród pozostałych tylko poseł SLD Marczewski miał związki z owym sektorem, mianowicie pracował w milicyjnej drogówce. Czy to przypadek, że do tej komisji wysunięto ludzi bez doświadczeń w zakresie działania instytucji, które mają nadzorować? Wyobraźmy sobie, że wysyłamy do kontroli mleczarni osoby, które nie mają żadnej wiedzy o bakteriologii. Poseł Wassermann powiedział mi, że często jedynym narzędziem kontroli i nacisku na służby jaki ma ta komisja sejmowa, są media. Groźba, że o nieprawidłowościach powie się na konferencji prasowej.

– Pod warunkiem, że media nie są również narzędziem w wojnie między grupami interesów.

– To prawda. W PRL-u spora część środowisk dziennikarskich była zinfiltrowana przez SB i służby wojskowe. I jest też prawdą, że dzisiaj zatrudnia się jako dziennikarzy bardzo młodych ludzi, często bez ukończonych studiów, którzy nie mają ani poczucia własnej wartości, ani głębszego rozumienia świata, bo są niedouczeni. A takimi ludźmi można łatwo manipulować. Zatem i media są w stanie tylko częściowo te funkcje kontrolne pełnić. Na przykład, gdy niedawno ukazała się w prasie informacja o osobistym uwikłaniu Leszka Millera w łódzką fundację, dla której pieniądze przekazywał pewien biznesmen związany ze środowiskiem służb i te pieniądze były w niejasny sposób zagospodarowywane, to inne media nie podjęły tej kwestii. Gdy w czasie przesłuchań przed sądem w sprawie Rywina pojawiły się nowe tropy, to one także zostały zignorowane. Gdybyśmy chcieli szukać tego, co jest podstawowe, to trzeba zwracać uwagę na te obszary, gdzie są lub będą największe przepływy finansowe. Wyraźnie też widać, że w grupach biznesowych, które starają się te największe kąski kontrolować, obecni są ludzie służb.

– Czy to znaczy, że jeżeli prowadzi się duże interesy, to trzeba mieć za sobą służby specjalne?

– Ciepło, ciepło. Kilka razy spotkałem się z taką opinią, że jeśli się robi interesy powyżej pewnego poziomu, to trzeba się z tym układem jakoś dogadać. Bo jak się tego nie zrobi, to się wypada z gry. I tu wskazywano casus Romana Kluski. Urósł tak daleko, że powinien się dogadać z układem postesbecko-wojskowym. Nie zrobił tego, więc został z gry wyproszony.

– Czy przeprowadzona na początku transformacji dekomunizacja uwolniłaby nas od takich sytuacji?

– Od części schorzeń uwolniłaby nas na pewno. Myślę o rozsądnej dekomunizacji, która nie dotyczyłaby setek tysięcy członków PZPR, tylko grupy ludzi pełniących kluczowe stanowiska w PRL-u. Ale nie mieliśmy elit solidarnościowych zdolnych do przeprowadzenia dekomunizacji. Ci, którzy naprawdę jej chcieli, nie potrafili działać, zaś ci, którzy byli dekomunizacją zagrożeni, tak ją przedstawiali, by wykazać jej absurdalność. A to, że część polityków dawnej opozycji była agentami tajnych służb, nie ulega najmniejszej wątpliwości.

– Więc gdyby przeprowadzono dekomunizację, to trzeba by szukać nowych elit, które byłyby w stanie i miałyby moralne prawo, żeby rządzić państwem?

– Znany w Polsce niemiecki publicysta, Klaus Bachman napisał kiedyś, że polskie elity kulturalne nie przetrwałyby głębokiej lustracji. Ponieważ w obecnej sytuacji politycznej i kulturalnej dekomunizacja nie ma szans powodzenia, od kilku lat popieram inicjatywę wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych[17]. Taka zmiana ordynacji dałaby efekt dekomunizacyjny. Nasze państwo utraciło zdolność do samoreformowania się, więc potrzebny jest mu swoisty szok wyborczy. Ale o tym mówiłem już ze sto razy.

– A ile razy trzeba powiedzieć, żeby to zaczęło się zmieniać?

– Trzeba mówić bez końca. Tak samo jak zęby trzeba myć bez końca. Musimy dbać nie tylko o higienę jamy ustnej, ale także o higienę życia publicznego.

2. Zaufanie to także jest zmowa

Fakt, 27 grudnia 2007

Profesorowie z Polskiej Akademii Nauk szacowali, że skarb państwa w wyniku afer węglowych stracił nawet 50 mld złotych (w latach 1993-2005). Tak wysoka suma pokazuje, że mamy do czynienia ze szkodami o strategicznym znaczeniu dla państwa.

To, że do dziś wiele ogniw mafii węglowych nie zostało odsłoniętych, po raz kolejny pokazuje, że państwo polskie nie potrafi troszczyć się o swoje podstawowe – właśnie strategiczne – interesy. Co potrafi państwo polskie?

Działać niekonsekwentnie i ulegać zorganizowanej presji środowisk węglowych: z jednej strony układowo-aferowych, z drugiej biurokratyczno-związkowych. Wśród przyczyn tego stanu rzeczy są nieprzejrzyste struktury własnościowe. Ale też wątłość i sztywność struktur państwa, gdy porównamy je ze sprawnością i elastycznością nieformalnych, niekiedy czysto kryminalnych, powiązań. Wreszcie, występujące przez lata w policji i prokuraturze postawy lęku wobec możliwości świata przestępczego.

Mafie węglowe (jak i wiele innych afer) pokazują, że państwo polskie jest mniej sprawne i mniej szczelne od aferowych brudnych wspólnot („brudna wspólnota” to określenie nieżyjącego już wybitnego socjologa Adama Podgóreckiego).

Zmowa milczenia to jeden z podstawowych mechanizmów, dzięki którym sprawcy przestępstwa przez lata mogą pozostawać bezkarni. By taka zmowa działała, między sprawcami musi występować wysoki poziom wzajemnego zaufania. W obliczu takiej zmowy (zwłaszcza w wykonaniu doświadczonych graczy) jedynym sposobem zdobycia dowodów są ofensywne działania policji i tajnych służb. Działania tego typu, jak tak krytykowane operacje Centralnego Biura Antykorupcyjnego.

Warto mieć świadomość, że wywieranie presji na CBA, by zrezygnowało z ofensywnych form działania zanim wykazano rzeczywiste nieprawidłowości w pracy Biura, to zmniejszanie ryzyka, na które narażeni są przestępcy.

Z punktu widzenia mechanizmów aferowej zmowy najbardziej prawdopodobnym powodem samobójczej decyzji Barbary Blidy było jej przekonanie, że zmowa milczenia pękła i ktoś, może dla ocalenia ważniejszych graczy, wydał ją na pożarcie tym strasznym politykom IV RP. Politykom, którzy wizję państwa stojącego na straży prawa i dobra publicznego chcieli traktować poważnie. Zwróćmy w tym kontekście uwagę na ten fragment słynnej rozmowy Józefa Oleksego z Aleksandrem Gudzowatym. W pewnym momencie były marszałek Sejmu, były premier RP, były minister spraw wewnętrznych i administracji, były szef SdRP itd. mówi o swoich partyjnych towarzyszach: W d... by tego Wassermanna pocałowali, jakby mogli, żeby tylko ich nie ruszył.

Te słowa Oleksego były dobrym komunikatem dla opinii publicznej, choć z początku nie do wyborców był on skierowany. Komunikatem, że politycy uwikłani w mętne przedsięwzięcia wreszcie czują respekt przed swoim państwem. Że tym razem to nie policjanci i prokuratorzy lękają się dobierać aferzystom do skóry, ale że duszę na ramieniu nosi „sitwa lewicowa”, która Polskę „miała w d...” (to znów nieoceniony Józef O.).

A dziś – dobrze, że sprawy mafii węglowej trafiają do sądu. Obawiać się należy wszelako, że rozmaite sitwy odzyskały już „zaufanie” do ich państwa; nikogo nie muszą już „całować w d...”, gdyż wystarczy – po staremu – przemawianie do ręki.

W dyskusji telewizyjnej po słynnej prokuratorskiej medialnej prezentacji powiązań ogniskujących się wokół Najlepszego Płatnika, Kazimierz Kutz, reżyser, wówczas senator, obecnie poseł PO, wystąpił w roli typowego ściemniającego, twierdząc, że ludzi takie rzeczy nie interesują. Zdaniem wybitnego artysty ludzi mają nie interesować mechanizmy powodujące, że państwo polskie staje się chłopcem na posyłki kogoś pozostającego w cieniu. Nie tak dawno redaktorzy Dziennika, Sławomir Cichy i Tomasz Szymborski, w tekście o mafii węglowej pisali, że Śląsk od lat toczy gangrena węglowej korupcji. A artysta/polityk-amator z tego regionu radzi opinii publicznej, by odwracała oczy od prezentacji odsłaniającej ważne mechanizmy oligarchicznej gry. Moralista może być taką postawą zaskoczony. Socjolog wie, że artyści – spójrzmy na nich historycznie – tyleż razy faktyczne mechanizmy życia społecznego odsłaniali, co mistyfikowali.

Zatem propagowanie ściemniania „artystycznego” nie zaskakuje. Wybitny reżyser, gdy wchodzi w rolę polityka, występuje jako postulator zasłony milczenia wokół aferowych zmów.

Pewnie nie tylko on, ale także i premier Donald Tusk jako postulator powszechnego zaufania nie zdają sobie sprawy, że zmowa milczenia też należy do tych zjawisk, gdzie podstawą jest zaufanie.

3. Mafia w rdzeniu państwa

Dziennik, 18 maja 2006

W 2000 r. ówczesny wicepremier i minister finansów Leszek Balcerowicz powołał rządowy zespół do walki z korupcją, który miał przedstawić gotowe projekty zmian w prawie. Przy tej okazji Gazeta Wyborcza spytała Waldemara Kuczyńskiego, ówcześnie doradcę premiera Buzka: Czy nie obawia się Pan, że ta inicjatywa skończy się tak samo jak powołanie zespołu ds. obiurokratyzowania gospodarki, to znaczy nie przeniesie wielkich efektów? – Decyzja Leszka Balcerowicza, aby podjąć wysiłek w tym kierunku, była absolutnie słuszna. Inna sprawa, w którą stronę zespół ten ewoluował. Obrósł w podzespoły i podkomisje, które zgłaszały kolejne propozycje. Niektóre z nich były trudne do realizacji, bo napotykały mur zastygłych grup interesu. Myślę, że w przypadku zespołu w sprawie korupcji tak nie będzie (Gazeta Wyborcza, 17 maja 2000 r.). Wygląda na to, że przed powołaniem owego antykorupcyjnego zespołu nie pokuszono się o ustalenie, skąd brała się siła grup, których nie potrafił przemóc minister, wicepremier rządu, szef partii i profesor światowej sławy w jednej osobie.

A dziś? Wtorkowe zatrzymania dość wysokich urzędników Ministerstwa Finansów każą się zastanowić, czy działająca tam grupa mafijna ma coś wspólnego, a jeśli tak, to co, z układem, o którym często mówią politycy PiS. Definicja mafii mówi, że jest to organizacja przestępcza, która zmniejsza ryzyko swojej działalności, zapewniając sobie współpracę organów władzy: polityków, policjantów, prokuratorów.

„Układ” to coś znacznie poważniejszego, chociaż o wyraźnych cechach mafii: to sploty grup interesów, wyrosłe ze starego systemu, które przeorganizowały się, dostosowały do nowych warunków i starają się przy transformacji ustrojowej przechwytywać największe kąski. Z tego punktu widzenia grupa wskazana we wtorek nie jest grupą rdzeniową układu, choć mogła istnieć właśnie dzięki jego osłonie. Typowe dla tej grupy powiązania były latami bezkarne dzięki temu, że dużo od nich silniejszy i szerszy „układ” tajniacko-polityczno-biznesowy splot interesów paraliżował zdolność państwa do reagowania na korupcję, pozbawiając rządzących woli politycznej niezbędnej do wprowadzania głębokich zmian. Układ zanarchizował państwo i stworzył przestrzeń, w której mniejsze i większe grupki mogły bezkarnie robić nielegalne interesy.

Same zatrzymania wysokich urzędników ministerstwa na długo przed jakimkolwiek wyrokiem nie stanowią dowodu, że rozpoczęła się nieodwracalna destrukcja „układu”, ani że polska mafia została w pełni ujawniona. Zatrzymania te ukazują natomiast, że poważne patologie weszły do rdzeniowej instytucji państwa, którą jest Ministerstwo Finansów. Kiedy kilka lat temu Rzeczpospolita ujawniła, że w niektórych pionach tego ministerstwa osobami odpowiedzialnymi za gromadzenie informacji skarbowych byli dawni funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa, informacja ta została zmarginalizowana. Dziś nasuwa się pytanie, czy osoby zatrzymane przedwczoraj były powiązane z tamtą grupą?

Wiele też wskazuje na to, że sprawa ujawniona w Ministerstwie Finansów sięga daleko poza jego mury: pojawiają się nazwiska polityków, mówi się o kancelariach doradców podatkowych, którzy kierowali swoich klientów, by załatwili swoje problemy u odpowiednich osób w ministerstwie. Jeżeli przez układ będziemy rozumieli splot interesów potrafiący istotnie ograniczyć ryzyko wpadki przy jednoczesnym maksymalizowaniu korzyści, to nie ma wątpliwości, że te wchodzące tu w grę powiązania mają taki charakter.

Wydaje się, że tego typu układów jest jednak dużo więcej: ludzie pracujący w rozmaitych urzędach centralnych po odejściu zakładali różne kancelarie doradcze, podatkowe, korzystając ze znajomości, które w urzędzie zostały. Klient polecany przez odpowiednią kancelarię łatwiej uzyska zgodę np. na utworzenie kolejnego kierunku studiów przez prywatną wyższą uczelnię lub koncesję gospodarczą niż podmiot z ulicy.

W funkcjonowaniu niektórych takich kancelarii jest regułą, że „na papier” wykonują pewne drobne usługi, a pod stołem płaci się za gwarancje uzyskania pewnych pozwoleń, ulg etc. Tego typu legalne wypustki nielegalnych interesów są dość powszechne. Podobnie działają np. te firmy ochroniarskie, które oficjalnie się wynajmuje za nieduże pieniądze, ale prawdziwe opłaty przekazuje się im za wymuszanie płatności lub wypieranie konkurencji z dochodowych rynków.

Oznak szerokiego rozprzestrzenienia się pasożytniczych powiązań zwanych układem III RP dostarcza mnóstwo: afera InterAmsu, w której pracowali funkcjonariusze PRL-owskiego wywiadu; afera birmańska dotycząca eksportu uzbrojenia z dużymi prowizjami wypłacanymi funkcjonariuszom służb; afera mielecka, która miała miejsce mimo ochrony kontrwywiadowczej WSI nad zakładami w Mielcu; afery paliwowe, w których infrastruktura wojskowa była wykorzystywana do bardzo rozbudowanych nielegalnych operacji; afery bankowe z uwikłaną w nie Wojskową Akademią Techniczną. Takich afer, o których dziś już mało kto pamięta, było bardzo wiele. Były one jednak spychane na margines świadomości, nawet jeśli początkowo media je nagłaśniały, to zazwyczaj nie drążyły do końca.

Wieloletni dziennikarz Gazety Wyborczej, zapytany przeze mnie, dlaczego tak często oni jedynie sygnalizowali istnienie jakiejś afery, lecz nie podejmowali głównych tropów, odrzekł: w Gazecie przyjęto, że trzeba dać okrzepnąć polskiemu, niedojrzałemu kapitalizmowi. W istocie jednak Gazeta, która przez wiele lat nadawała ton innym mediom opiniotwórczym de facto oślepiała opinię publiczną i ułatwiała okrzepnięcie nie zdrowemu kapitalizmowi, ale pasożytniczym układom. Przestępczość zorganizowana nie powstaje z dnia na dzień. Układy powiązań między biznesem, politykami i mafią nie formują się znienacka. W Polsce miały jednak na to wiele lat, kiedy prawie nikt im w tym nie przeszkadzał.

Nie wiem, czy doczekamy się przełomu i rozpoznania głównych najważniejszych niejasnych powiązań. Dziś jest po temu wola polityczna, ale istnieje ryzyko, że kiedy wśród podejrzanych znajdą się polityczni koledzy i sprzymierzeńcy, ta wola osłabnie. Liczne afery konstruowano w sposób „ekumeniczny” – do łupów dopuszczano przedstawicieli otwarcie zwalczających się ugrupowań. W radach nadzorczych, funduszach, agencjach i innych gremiach zasiadali przedstawiciele wszystkich bodaj środowisk. To skutecznie zniechęcało prokuratorów do drążenia tych najbardziej złożonych spraw, by przypadkiem nie strzelić gola do własnej bramki.

Dlatego nie jest jeszcze przełomem nadkruszenie układu zasiedziałego w jednym ministerstwie. Prawdziwy egzamin nowa władza zda wówczas, kiedy rozpracowując jakąś aferę natknie się na nie marginesowe postaci z własnego środowiska i nie zawaha się wyjaśnić sprawy do końca. Taka sytuacja prędzej czy później nastąpi, bo we wszystkich środowiskach politycznych w Polsce utworzyły się sieci klientowskie. To zaczyna się od względnie niegroźnego załatwienia komuś pracy, ale może kończyć na bardzo niebezpiecznym zacieraniu śladów przestępstw. Na takie mechanizmy środowisko PiS jest nieco mniej podatne niż inne, ale nie składa się ono z samych aniołów. Kiedy Centralne Biuro Antykorupcyjne rozbije także takie kręgi powiązań, w których znajdą się ludzie kojarzeni z PiS, wówczas będzie można mówić o zasadniczym przełomie i odnowie państwa.

Dobrym prognostykiem przełomu stało się wtorkowe wydarzenie: oto same instytucje państwa ujawniły poważne patologie; nie była to reakcja na publikacje prasowe. Za rządów Leszka Millera standardem było, że dopiero gdy media wyraźnie naprowadzały na afery, organy państwa ociężale brały się do ich rozpracowania. Wynikało to m.in. stąd, że funkcjonariusze policji, CBŚ lub ABW rozpracowując jakąś aferę dochodzili do przekonania, że ich przełożonym nie zależy na prowadzeniu jej do końca. Wówczas organizowali przecieki do mediów, w ten sposób utrudniając swoim zwierzchnikom tuszowanie sprawy. Tymczasem we wtorek media dowiedziały się o wszystkim od organów państwa, które zaczęło się oczyszczać samo. Jednak o prawdziwym przełomie będziemy mogli mówić wtedy, kiedy nie skończy się na tej jednej sprawie, ale gdy ujawnione zostaną kolejne podobne układy i nastąpią prawomocne wyroki sądowe. W tej chwili nie czas na ogłaszanie triumfu, że rozbito układ, choć pewien krok uczyniono. Widać wolę nowej władzy, by rozpracować powiązania paraliżujące prawidłowe funkcjonowanie państwa.

Układ oczywiście będzie się bronić. Jego obroną jest także szczucie mediów na nową władzę. W ten sposób buduje się ogromną niechęć dla każdego posunięcia rządzących. Wczoraj usłyszeliśmy, że duże uprawnienia dla CBA będą szkodzić przedsiębiorcom: obawiam się, że autorzy takich komentarzy mogą być nieświadomymi instrumentami broniącego się układu.

4. Bez dziedzictwa starych układów

Rzeczpospolita, 15 października 2009

Trudno wyrokować czy CBA, prowadząc postępowania, nie złamało żadnych procedur i na ile profesjonalnie je prowadziło. Taką opinię można wydać dopiero po dokonaniu audytu spraw prowadzonych przez tę służbę.

W przypadku policji jednym z podstawowych kryteriów przyznawania nagród jej funkcjonariuszom jest to, czy w daną procedurę włączył się prokurator, a następnie sędzia, wydając odpowiednie postanowienia, które oznaczają sankcje dla osób zatrzymanych. Oznacza to bowiem, że postępowanie było prawidłowe i skuteczne.

Centralne Biuro Antykorupcyjne, jak każda inna tajna służba, ma swoją kuchnię ukrytą, więc na bezpośrednich danych w tym momencie oprzeć się nie możemy. Sprawę mogą nam jednak nieco naświetlić informacje np. z Gazety Wyborczej, która zarzuca CBA stosowanie podsłuchów, wykorzystywanie tajnych współpracowników, agentów, prowadzenie gier operacyjnych, współpracę z FBI, posługiwanie się fikcyjnymi firmami i dokumentami. Jeśli informacje te są prawdziwe, oznacza to, że arsenał środków prawnie dostępnych dla tego typu służb był szeroko wykorzystywany. Ale to jest argument na rzecz CBA, a nie przeciwko niemu.

Tymczasem gdy analizuję prasowe ataki na CBA, znajduję wiele retoryki, emocji, sztuczek perswazyjnych, wreszcie niepokoju, bardzo mało zaś konkretnych faktów.

Laurka od premiera

Skoro Beata Sawicka została postawiona przed sądem, a jeden z oskarżonych w aferze gruntowej już został przez sąd skazany, to mamy konkretne dowody skuteczności CBA w tropieniu przestępstw. Oznacza to bowiem, że najpierw prokuratura i sąd wydały zezwolenie na prowadzenie działań operacyjnych, następnie został napisany akt oskarżenia, a w końcu wydany wyrok. Nawet gdyby druga instancja zmieniła jego treść, i tak oznacza to, że CBA przeprowadziło operację prawidłowo.

Zarzuty dotyczące wysokich kosztów pracy agentów również wydają się chybione, a często wręcz populistyczne. To narracja podobna do rzucania haseł o „tanim” państwie przez premiera Donalda Tuska lecącego rejsowym samolotem do USA, a potem przez dwie godziny zablokowanego na lotnisku. Nie powinniśmy w ten sposób rozmawiać na temat służb specjalnych.

Państwo nie musi być tanie, powinno być sprawne (wtedy podatnicy otrzymują to, za co płacą). Jeśli dzięki staraniom CBA iluś biznesmenów zrezygnowało z podjęcia prób korupcyjnego dotarcia do urzędników, to jest to poważna korzyść, niezależnie od tego, iż trudno ją przeliczyć na konkretne sumy. Jeżeli informacje portalu Wprost.pl, że Donald Tusk ma pretensje do ABW, iż nie potrafiła wykryć afery hazardowej i stoczniowej (choć ma te same instrumenty co CBA), są prawdziwe, to tym samym premier wystawił CBA i Mariuszowi Kamińskiemu laurkę.

Bondaryk nie jest bezstronny[18]

Nie dziwi mnie zaciekłość, z jaką niektóre środowiska atakują Centralne Biuro Antykorupcyjne. To pierwsza tajna służba stworzona od podstaw w niepodległej Polsce. Instytucja powstała bez dziedzictwa starych układów, a przez to jest trudno przenikalna dla nieformalnych grup interesów, także obcych służb. CBA to jedno z ważnych ogniw w systemie bezpieczeństwa państwa – być może kluczowe. Gdyby jego nowy szef Paweł Wojtunik miał w jakikolwiek sposób CBA demontować, mielibyśmy do czynienia ze sprawą nadającą się do Trybunału Stanu.

Obecna dyskusja dotycząca służb jest oparta na błędnych założeniach. Zamiast rozmawiać o problemach CBA, powinniśmy rozważać problem nadzoru nad służbami w ogóle. W listopadzie 2008 roku premier Donald Tusk przy okazji zdjęcia klauzuli tajności z raportu w sprawie działalności CBA przygotowanego przez ministra w Kancelarii Premiera ds. walki z korupcją Julię Piterę powiedział, że w pewnym sensie CBA jest bardziej Prawa i Sprawiedliwości, a ABW – „bardziej nasza”, czyli Platformy Obywatelskiej.

Te słowa premiera to nic innego jak przyznanie, że Krzysztof Bondaryk, szef ABW, nie jest bezstronny. Jeśli więc dymisjonuje się Mariusza Kamińskiego pod zarzutem upolitycznienia, to – przy założeniu dobrej woli premiera – powinno się równocześnie zdymisjonować Bondaryka.

5. Rozbicie układu

Rozmawiał Jerzy Pawlas Tygodnik Solidarność, 2 marca 2007

– Niektórzy członkowie Komisji Weryfikacyjnej byli szykanowani w miejscu zatrudnienia. Czy nie obawia się pan uczestniczyć w takim ryzykownym przedsięwzięciu?

– Jeszcze od czasów PRL-u raz po raz jestem pytany: czy się nie obawiam? Uporczywe powtarzanie tego pytania świadczy o niezdrowej aurze, jaka w Polsce panuje. Mam nadzieję, że rozwiązanie WSI przyczyni się do rozproszenia części przynajmniej społecznych lęków związanych z tajnymi służbami. Jako ekspert Komisji Weryfikacyjnej mam dostęp do wielu materiałów wytworzonych przez WSI. Dla socjologa badającego zakulisowe wymiary życia społecznego to niebywała okazja. Moi koledzy, zachodni badacze służb, zazdroszczą mi, że mogę studiować materiały dotyczące operacji, które trwały jeszcze w ubiegłym roku. Wiedzę o świecie służb wcześniej oglądanym przez szybę, np. dzięki rozmowom z byłymi (rzadziej aktualnymi) funkcjonariuszami, mogę teraz weryfikować zaglądając do dokumentów. To możliwość tak unikalna, że byłoby grzechem z niej nie skorzystać.

– Opozycja krytykuje raport o WSI, kwestionując zasadność umieszczenia w nim wielu nazwisk.

– Wśród osób odpowiedzialnych za zaniechania na obszarze WSI znajdują się znaczący przedstawiciele opozycji – ministrowie Onyszkiewicz, Komorowski, Szmajdziński. To w dużej mierze kształtuje stosunek opozycji do raportu. Zamiast analizy, mamy urazy. O kiepskiej jakości debaty publicznej świadczy fakt, że o komentarze proszony jest senator N., znany z wypowiedzi emocjonalnych, pozbawionych analitycznych treści. Jak dotąd, w debacie wokół raportu niestety chyba przeważają głosy cynicznych polityków i rozhisteryzowanych komentatorów.

– Henryk Wujec utrzymuje, że Antoni Macierewicz niszczy państwo, że konsekwencje publikacji raportu o WSI będą tragiczne. Czy likwidacja WSI ostatecznie przecina porozumienia okrągłostołowe i stąd taka wrzawa?

– Niezależnie od tego, czyje zaniechania bądź lęki przed wejściem na pole minowe tajnych służb powodowały, że patologie w WSI mogły umacniać się przez kilkanaście lat, to odpowiedzialność dotyczy całej formacji postokrągłostołowej. To ona nie pozwoliła na bliższe przyjrzenie się instytucji, która była instrumentem sowieckiej polityki imperialnej. Opinię publiczną udało się przekonać, że źródłem wszelkiego zła była SB. Jaruzelski i Kiszczak, nawiązując do polskiego sentymentu do wojska, do tradycji oręża polskiego, zdołali wmówić społeczeństwu, że wojsko było instytucją bardziej czystą, narodową. Tymczasem, o ile SB było narzędziem partii i państwa do kontrolowania społeczeństwa, to wojsko i jego tajne służby były narzędziami sowieckiej kontroli nad Polską. Rosjanie pozostawili SB do dyspozycji partii, z tajnymi służbami wojska było inaczej. Dzięki płk. Kuklińskiemu wiemy, że imperium sowieckie miało ofensywne plany. Niektórym sowieckim generałom marzyło się oparcie granic komunizmu o Gibraltar. Jeżeli więc czytamy, że tacy towarzysze jak Sekuła i Oleksy byli szkoleni przez Agenturalny Wywiad Operacyjny, to winniśmy mieć świadomość, że był on zadaniowany według rosyjskich planów podboju, a nie wymogów bezpieczeństwa Polski.

– Tymczasem krytykujący raport podnoszą zarzut, że publikacja to prezent dla Rosjan?

Tak może mówić ten, kto nieuważnie raport przewertował. Wynika przecież z niego, że WSI były niezdolne do uszczelnienia się wobec Rosjan. Wyrosły z tajnych służb peerelowskiego wojska – zaprojektowanych i nadzorowanych przez Sowietów od lat 40 XX

Aż do momentu wejścia tam Antoniego Macierewicza, WSI pozostawały instytucją nieprzejrzystą dla organów kontrolnych państwa budującego demokrację.

– Jaka była rola pułkownika Aleksandra Makowskiego w przygotowaniu rozmów „okrągłego stołu”?

– FOZZ uważany jest za matkę afer III RP, za wzorcowy mechanizm przepompowania środków publicznych w ręce prywatne przy użyciu zasobów tajnych służb. W świetle zawartych w raporcie elementów biografii Makowskiego, należy uznać, że mamy do czynienia z modelowym przykładem ukrytego rozgrywającego, pośrednika o unikalnych możliwościach i talentach, być może nawet współkonstruktora tego, co nazywany Układem. Makowski funkcjonował i w służbach cywilnych, i wojskowych, w sektorze gospodarczym (przypomnijmy firmę Inter Commerce) i w sektorze bezpieczeństwa (firma ochroniarska Konsalnet). Wygląda na to, że był on jednym z głównych rozgrywających w Układzie, który paraliżował zdolności polskiego państwa do samonaprawy. A biorąc pod uwagę, że kierowany przez pułkownika wydział XI departamentu I MSW PRL prowadził ważną agenturę w „S”, jest bardzo prawdopodobne, że Makowski odegrał istotną rolę także przy manipulacjach okrągłostołowych.

– Jak ocenić skuteczność służb, które w ciągu kilkunastu lat nie złapały ani jednego szpiega? Wynikałoby z tego, że zawiodły metody moskiewskiego szkolenia?

– Gdy wcześniej czytałem analizy zbiorcze kontrwywiadu WSI, odnosiłem wrażenie, że są one profesjonalne i dość precyzyjnie nakreślają główne kierunki rosyjskiego pracy wywiadu w Polsce, jak i stopień natężenia penetracji. Widać, że oficerowie z niższych szczebli trafnie diagnozowali zagrożenia. Jeżeli nie było kontrwywiadowczych efektów, to odpowiedzialne są wyższe szczeble WSI. Nie bez kozery mówiono, że gdyby nie szpiedzy rosyjscy z łona WSI, to kontrwywiad cywilny nie miałby kogo łapać. Takie były konsekwencje niepełnej realizacji operacji „Gwiazda” – mającej określić wpływy rosyjskie w WSI. Sporządzenia mapy tych wpływów nie dopilnował nikt, kto nadzór nad WSI miał w zakresie swoich obowiązków, z prezydentem Wałęsą włącznie.

– Komisja weryfikacyjna skierowała 12 spraw do prokuratury. Zarzuty dotyczą około stu osób. Czy to wszystkie przypadki działalności służb?

– Na podstawie materiałów, z jakimi miałem okazję się zapoznać, można potwierdzić, że obecny stan wiedzy o WSI to jedynie wierzchołek góry lodowej. Wiele informacji o nieprawidłowościach nadal pozostaje do odkrycia lub zinterpretowania.

– Działalność gospodarcza WSI obejmowała różne przedsięwzięcia – jak nielegalny handel bronią czy mafia paliwowa. Czy można jakoś oszacować straty finansowe państwa w wyniku tej aktywności służb?

– Ważniejsze od strat finansowych wydaje się oszacowanie szkód strukturalnych. To bowiem, co porusza w tym raporcie, to skala zaniechań wobec patologii. Narastały one także dzięki temu, że służby metodą propagandy szeptanej tworzyły aurę swojej wszechmocy (np. w środowiskach biznesowych). Słowa „układ trzyma wszystko” wypowiadali sami ludzie służb. To miało odstraszyć tych, którzy chcieliby dochodzić głębszych przyczyn patologii. Policjanci i prokuratorzy wiedzieli, że jak zaczną szukać agenturalnych źródeł nielegalnych operacji biznesowych, to nie dostaną wsparcia od swoich szefów.

– Po 1989 roku powstała Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, która miała kształtować ład medialny. Tymczasem wydaje się, że w dużej mierze kształtowało go WSI. Przy powstawaniu TVN czy Polsatu czają się cienie agentury. Czy można na ten temat powiedzieć coś bardziej konkretnego?

– Obecnie jest to trudne. Myślę jednak, że w trakcie mojego procesu z panem Solorzem pewne mechanizmy zostaną pokazane (skierował on pozew do sądu po programie „Misja specjalna” w TVP).

– Czy obowiązkiem WSI było też monitorowanie działalności medialnej ojca Tadeusza Rydzyka?

– Tajne służby zazwyczaj najpierw szukają bezpiecznego, zgodnego z ustawą punktu zaczepienia, by potem wchodzić na inne obszary problemowe. Kwestia częstotliwości mieści się w obszarze bezpieczeństwa państwa. Nadajniki Radia Maryja korzystać miały z częstotliwości wojskowych. Można więc było od tego rozpocząć i przy okazji rozpracowywać inne sprawy. To częsta praktyka. Najpierw zainteresowanie służb skupia się na osobie, co do której można mieć uzasadnione podejrzenie o korupcję lub szpiegostwo. Przy okazji rozpracowuje się te osoby z jej otoczenia, które są politykami.

– Czy można podać przykłady oddziaływania służb na życie polityczne w kraju, na kształtowanie opinii publicznej?

– Raport zawiera osobny rozdział na temat inwigilacji przez WSI środowisk politycznych – głównie prawicowych. Widać, że tzw. inwigilacja prawicy prowadzona przez grupę Lesiaka z UOP nie była tylko wypadkiem przy pracy. Co do oddziaływania na opinię publiczną... Współcześnie oddziaływanie na świadomość społeczną nie przebiega w taki sposób, że wpływowymi dziennikarzami steruje się wydając im polecenia. Obok sterowania jest jeszcze kontrola, inspiracja albo neutralizacja. WSI przez lata skutecznie neutralizowały zagrożenia wobec siebie. Nie trzeba rządzić, żeby neutralizować. Gdy generał Dukaczewski latem 2005 r. zaprosił mnie na rozmowę, to nie tylko dlatego, iż chciał zorientować się, co wiem o WSI i dlaczego postuluję rozwiązanie tej organizacji. Chciał także – przez oswojenie – zneutralizować komentatora, który opinii publicznej prezentuje pewne argumenty.

Gdy mówimy, że WSI kogoś inspirowały, to nie znaczy, że inspirowany musiał zdawać sobie z tego sprawę. Pozostając przy przykładzie medialnym. Coraz rzadziej bywa tak, że służby mają agenta, któremu dyktują, co ma pisać. Jeżeli ktoś jest wybijającym się dziennikarzem, to zazwyczaj chce mieć poczucie autonomii. Takiej osobie nie można rozkazywać, ale można ją inspirować, podsuwając, np. w trakcie towarzyskiej rozmowy, pomysły, materiały, kierunki argumentacji i kontakty.

– Służby, biznes, politycy, gangsterzy – czterech do brydża w rzeczywistości grubokreskowej. Czy można już mówić o rozbiciu patologicznym układu, który demolował państwo?

– Myślę, że rozwiązanie WSI prześwietliło i rozmontowało matecznik, z którego tzw. Układ korzystał. Dzięki rozwiązaniu WSI wszystkim, w tym ludziom biznesu, pokazano, że w Polsce nie ma miejsca, gdzie można by się ukryć przed państwem prawa. Teraz nie ma już instytucji, która byłaby zamknięta przed dociekliwością prokuratorów, którzy mają dość odwagi i umiejętności, by szukać prawdy.

6. Bezradność zaskórniaków

Wprost, 20 kwietnia 2008

Ileż to razy słyszeliśmy: tę sprawę trzeba wyjaśnić do końca, to sprawa honoru policji, prokuratury, tajnych służb, wojska, państwa polskiego (niepotrzebne skreślić). Zazwyczaj kończyło się na słowach. Taka jest uroda polskiej transformacji. Tak też może być ze sprawą uprowadzenia i zamordowania Krzysztofa Olewnika.

Między niekompetencją i głupotą a zorganizowanym spiskiem są możliwe sytuacje pośrednie. Gdy przedstawiciele władzy publicznej przewlekle nie wykonują zadań zgodnych z naszym wyobrażeniem dobra wspólnego, mówimy o braku woli politycznej. Niekiedy, by zrobić porządek – czyli doprowadzić daną instytucję do sytuacji, w której wykonuje swoje statutowe zadania – trzeba narazić się całej, niekiedy szeroko rozbudowanej, sieci interesów.

Zasada umoczenia

Nie jest w stanie faktycznie reformować niesprawnej lub/i skorumpowanej instytucji publicznej ktoś, kto jest „zaskórniakiem”, tj. coś ma-za-skórą. W strukturach obrosłych postagenturalnymi nieformalnymi powiązaniami, często utkanymi wokół zasobów komunistycznego państwa policyjnego, jakim był PRL, ludzie układów z natury rzeczy doskonale wiedzą, kto co ma za skórą. Przypomina się zasada umoczenia: na odpowiedzialne stanowiska nie mianuje się osób, na które nie ma haków. Oto jeden z mechanizmów tzw. układu. Poprzestańmy na jego prostej definicji: układ to sieć nieformalnych, w istotnej mierze skrytych powiązań, dzięki którym jakaś grupa osób (interesów) uzyskuje nienależne korzyści.

Nie trzeba przynależeć do układu, by nie być w stanie z nim walczyć. Wystarczy być zaskórniakiem. Wtedy na pewne terytoria się nie wkracza, pewnych typów interesów się nie pod-waża. Oto niewola polityczna. Takich zniewolonych w polskiej polityce jest sporo. To m.in. (przede wszystkim?) osoby mające problemy lustracyjne, problemy z udokumentowaniem swojego majątku albo z ujawnianiem swoich wcześniejszych miejsc pracy i klientów.

Wcale nie trzeba być uwikłanym w daną aferę, nie trzeba mieć wspólnych interesów z konkretną siecią patologicznych powiązań. Nie trzeba być członkiem danej – jak mówił nieżyjący wybitny pol-ski socjolog Adam Podgórecki – brudnej wspólnoty i zarazem być sparaliżowanym w obliczu potrzeby zdecydowanych działań naprawczych. Można mieć związane ręce ze względu na swoje inne uwikłania. Osoby, którym w każdej chwili ktoś może wyciągnąć ich „chwalebną” przeszłość doskonale nadają się na elity słabego państwa. Państwa bezradnego: z jednej strony w obliczu wewnętrznych grup gangsterskich, a z drugiej – w obliczu lobbingu korporacji międzynarodowych.

Obezwładniające uwikłania

Kontakty Lecha Wałęsy z SB jeszcze z lat 70. legły u podstaw jego stosunku do lustracji. Związki szefa MSW w rządzie Leszka Millera, Józefa Oleksego z tajnymi służbami wojska PRL czyniły go ministrem malowanym. A przygody wicepremiera (premiera) Marka Belki z instrukcją wyjazdową Służby Bezpieczeństwa także miały swój wpływ na jego politykę niekopania-sięz-koniem. I najwyraźniej różne, mniej lub bardziej ze sobą powiązane brudne wspólnoty leżały u źródeł nieudolności i krętactwa policji oraz części środowiska tajnych służb, gdy przyszło do nie/wyjaśnienia zabójstwa gen. Marka Papały. Ale cóż nam po mnożeniu przykładów. Należy pamiętać o ogólnym mechanizmie.

Konflikt interesów

Uwikłani szefowie instytucji są niezdolni by przełamywać patologie w podległych im ogniwach. Ważną odmianą takich uwikłań jest sytuacja konfliktu interesów. Ponieważ pojęcia tego nie rozumieją niektórzy posłowie, w tym przewodniczący sejmowej komisji śledczej ds. nacisków na służby, Andrzej Czuma z PO, należy się kilka słów przypomnienia. Konflikt interesów zachodzi, gdy człowiek działa w warunkach podwójnej lojalności, czyli powinien realizować cele, których jednoczesne osiągnięcie w danej sytuacji nie jest możliwe. Na przykład gdy szef tajnej służby albo prokuratury ma dziś nadzorować postępowania wobec podmiotów, które wcześniej były jego materialnymi dobroczyńcami. Wyobraźmy teraz sobie, że ów szef jest człowiekiem do szpiku kości uczciwym i chce stać po stronie interesu publicznego. Mimo to jednak sytuacja nadal jest dla instytucji państwa bardzo niekorzystna. Bowiem sam fakt owego konfliktu jest postrzegany przez funkcjonariuszy i pracowników podległych owym szefom, którzy – zgodnie z odruchami biurokratycznymi – wahają się przed działaniami na szkodę grup interesów, które wcześniej obecnemu szefowi instytucji państwowej czyniły samo dobro.

W takim oto konflikcie, w typie uwikłań, znajdują się obecnie np. Krzysztof Bondaryk, szef ABW i Zbigniew Ćwiąkalski kierujący Ministerstwem Sprawiedliwości. Minister Julii Piterze i premierowi Donaldowi Tuskowi to nie przeszkadza. Ale gdy zginie kolejny niewinny człowiek – będzie za późno.

7. Narzędzie opinii publicznej

Rozmawiał Kamil Hoffmann IKP, 10-12 maja 2002

– Jak ocenia pan dotychczasowy przebieg lustracji?

– Ocena przebiegu lustracji, podobnie jak ocena każdego innego zjawiska zależy od tego, z jakiej perspektywy spojrzymy. Od momentu wydania w 1993 r. mojej książki W uścisku tajnych służb: upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy patrzę na lustrację nie przez pryzmat moralnych rozliczeń, oddania komuś sprawiedliwości czy ukazania prawdy o przeszłości jako wartości samej w sobie. Lustracja interesuje mnie przede wszystkim jako mechanizm, od którego zależy jakość funkcjonowania państwa. Urzędnik państwowy powinien być lojalny wobec konstytucji, zasad prawnych i wyborców. Jeśli ów urzędnik był lub jest marionetką jakichś innych instytucji formalnych lub nieformalnych, to wątpliwa staje się jego lojalność wobec zasad prawa, konstytucji i elektoratu. Z tego punktu widzenia postrzegam lustrację jako jedną z procedur, która ma utrudnić wprowadzenie do organizmu państwa ludzi, którzy mają zobowiązania inne niż wobec trzech wymienionych elementów; lustracja ma zatem służyć jakości rządzenia.

W Polsce zarówno klimat społeczny, jak i warunki instytucjonalne sprawiają że żadna pomyślana racjonalnie lustracja nie może się powieść nawet w okrojonym, ale efektywnym stopniu. Układ sił antylustracyjnych jest potężny. Grupy, które umownie można nazwać „środowiskami służb specjalnych” mają pozycje operacyjne (czyli agentów) w różnych środowiskach. Lustracja pozbawiłaby ich tych agentów, w związku z tym utrudniają jej przeprowadzanie.

– Czy Pańskim zdaniem konieczne jest lustrowanie dziennikarzy i osób mających wpływ na media?

– Głośny był niedawno przypadek dziennikarza, o którym wiemy, że był tajnym współpracownikiem SB o pseudonimie Ketman[19]. Jednak jedno pytanie w szeregu interesujących dyskusji wokół tej sprawy nie zostało jak dotąd postawione: czy ten człowiek mógł być w latach 90. przez kogoś szantażowany i manipulowany? Jeżeli jakaś część mediów jest zinfiltrowana, albo mówiąc łagodniej, inspirowana przez obecne środowiska tajnych służb, to media przestają one pełnić funkcję czwartej władzy, która ma kontrolować trzy pozostałe władze: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

9 lutego 1996 roku, krótko po objęciu funkcji ministra spraw wewnętrznych, Zbigniew Siemiątkowski publicznie dał wyraz swojemu zaszokowaniu z powodu zakresu agentury UOP w mediach; później wycofywał się z tej wypowiedzi. Czy w świetle tej informacji nie należy inaczej patrzeć na takie zjawiska, jak nagłe pojawianie się w mediach fal tekstów na pewne tematy? I na wygaszanie zainteresowania opinii publicznej pewnymi kwestiami.

– Czy lustracją trzeba objąć także pracowników instytucji finansowych?

– We współczesnym świecie ważne miejsce pełni tzw. piąta władza, czyli bank centralny. W Polsce jest konstytucyjnie zagwarantowane, że Rada Polityki Pieniężnej z chwilą powołania uzyskuje niezależność wobec wszystkich władz: ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej i także od czwartej władzy, to znaczy kontroli medialnej. Gdyby zatem ludzie, którzy pełnią funkcję w owej piątej władzy kiedyś byli agenturalnie związani, pojawiłoby się zagrożenie, że mogą to wykorzystać np. przedstawiciele międzynarodowego kapitału spekulacyjnego. Gazeta Wyborcza z 13-14 czerwca 2001 roku podała iż „Od początku roku do Polski napłynęło 11-14 mld dol. kapitału portfelowego (spekulacyjnego) ”. Czy dysponując środkami finansowymi tego rzędu nie jest opłacalny np. zakup materiałów kompromitujących (np. pochodzących z byłej Wojskowej Służby Wewnętrznej) jakiegoś pracownika NBP?

– Lustracja przebiega dość wolno. Czy pańskim zdaniem prowadzone są zakulisowe działania tajnych służb, które prowadzą do zahamowania procesu lustracji?

– W mojej ocenie rzecznik interesu publicznego, sędzia Bogusław Nizieński robi, co może. Natomiast zasoby, które ma do dyspozycji, uniemożliwiają efektywne przeprowadzenie lustracji. Przeprowadzana jest ona przecież przez sądy, a sądy lustracyjne są tak samo sprawne jak cały wymiar sprawiedliwości w Polsce. Wystarczyło dopilnować, aby sądownictwo pozostało w zapaści i lustracja będzie kulała. Nie potrafiono stworzyć mechanizmów, które sprawiłyby, aby ta priorytetowa dla jakości rządzenia, dla jakości państwa procedura przebiegała sprawnie. Innymi słowy, wszystko wskazuje na to, że państwo polskie jest organizmem na tyle skorodowanym, że nie potrafi skutecznie wyznaczać priorytetów, nawet tych łączących się z jego sprawnością.

– Jak ocenia pan niedawną ustawową decyzję o wyłączeniu z lustracji agentów wywiadu i kontrwywiadu[20]?

– Jak dowiadujemy się o tym, co jest dla kogoś najważniejsze? To, co jest najważniejsze robimy w pierwszej kolejności. Przyjrzyjmy się, co zrobiła formacja postPZPR-u (myślę zarówno o części w parlamencie i w pałacu prezydenckim) zaraz po objęciu władzy. Przeprowadzono przez parlament korekty ustawowe, które powodują, że lustracja z jednej strony zostanie istotnie okrojona. A przecież w istocie chodzi o ochronę przez opinią publiczną konkretnej grupy osób (według różnych szacunków od kilkudziesięciu do kilkuset osób związanych z tzw. wywiadem i tzw. kontrwywiadem PRL19). Mówię „tzw.”, gdyż mamy wystarczająco dużo informacji, aby twierdzić, że w okresie PRL wywiad nie prowadził działań naprawdę ważnych dla interesów państwa. W przeważającej części zajmował się zwalczaniem Kościoła i demokratycznej opozycji. Teraz SLD uznał, że danie tym osobom prawa zajmowania bardzo wysokich urzędów publicznych bez ujawniania ich agenturalnej przeszłości jest ważniejsze niż wszystkie inne sprawy w kraju. W pierwszej kolejności nie zabrano się za reformę kodeksu pracy, za ustawodawstwo socjalne, za budżet czy pakiet dla przedsiębiorczości. Zajęto się tworzeniem warunków dla osłony byłych funkcjonariuszy i agentów tajnych służb PRL. Czy znaczy to, że rezerwy kadrowe SLD są tak wąskie, iż obecna ekipa rządząca nie potrafi się bez tej grupy ludzi obyć? A może w ten sposób Prezydentkraju (bo to on wystąpił z inicjatywą ustawodawczą) spłacał jakieś zobowiązania, realizował obietnice?

– Jakie będą skutki tej nowelizacji dla całokształtu procesu lustracyjnego?

– Dopuszcza się w ten sposób byłych funkcjonariuszy albo osoby, które były marionetkami wywiadu lub kontrwywiadu do obejmowania funkcji kierowniczych. Tym ludziom nie przywraca się jakichś zabranych im przez wcześniejszą wersję ustawy lustracyjnej praw obywatelskich. Z nieznanych powodów uznano, że te kilkadziesiąt – bądź kilkaset – osób powinno obejmować ważne funkcje państwowe. Czy to nie jest wyraz kryzysu instytucji państwa? Skoro w narodzie prawie czterdziestomilionowym państwo nie potrafi obyć się bezkilkudziesięciu czy kilkuset osób, które przed rokiem 1989 były związane z tajnymi operacjami dwóch instytucji służb specjalnych, to co to nam mówi o organizmie państwa?

– Czy można mówić o powiązaniu służb specjalnych z konkretną opcją polityczną?

– Wiele wskazuje na to, iż środowiska służb specjalnych stanowią osobny podmiot w polskiej polityce. Jest on pod istotnymi względami niezależny od Urzędu Prezydenta i rządu RP, dwóch konstytucyjnie umocowanych ośrodków władzy. Poseł SLD, Zbigniew Siemiątkowski, były minister spraw wewnętrznych, potem koordynator służb specjalnych w rządzie Włodzimierza Cimoszewicza, który po wygranych przez SLD wyborach pełnił obowiązki szefa UOP, w lipcu 2001 powiedział, że zaprojektowana przez niego re-forma służb specjalnych ma „głęboko przeorać strukturę, która kształtowała się przez dziesiątki lat, oplotła nieformalnymi wpływami całe państwo i do tej pory jak chce, to działa poza kontrolą i bezkarnie”. Myślę, że intencją reformy służb specjalnych, którą chciało zrobić SLD, było sensowne założenie, że trzeba służby poddać kontroli państwa, gdyż się za bardzo zautonomizowały. Niektórym politykom prawicy do dziś wydaje się, że służby działają ręka w rękę z SLD lub z Moskwą. One tymczasem wytworzyły własne układy interesów, stały się niepodległe także wobec SLD. I teraz okazało się, że ta reforma jest okrojona, że WSI nie będą rozmontowane, że przetrwają tylko w nieznacznie zmienionej postaci. To pokazało, że układ sił w służbach specjalnych był silniejszy niż urząd prezydenta, niż elita SLD skupiona wokół premiera Millera. Również ustawa, która paraliżuje lustrację, stanowi wyraz siły tych środowisk. Wskaźnik tego, kto jest najsilniejszy.

– Jak ocenia Pan próby wykorzystywania lustracji w doraźnych rozgrywkach politycznych (tzw. „sprawa Tomaszewskiego” [21])?

– Czy poza zabiegami niektórych polityków AWS (a nie urzędu rzecznika interesu publicznego bądź sądu lustracyjnego) wokół sprawy Tomaszewskiego może Pan podać inne przykłady tego typu nadużyć? W opinii publicznej zrobiono wokół lustracji aurę czegoś niestosownego. Nie jest uważana za instytucję, poprzez którą państwo chroni swoje kadry przed niewłaściwymi uwikłaniami. Patrzy się na lustrację przez pryzmat sprawy Janusza Tomaszewskiego albo przez pryzmat emocjonalnej i gołosłownej tezy Aleksandra Małachowskiego, że sąd lustracyjny wydaje stalinowskie wyroki. To pewien mechanizm manipulacji.

Z lustracją walczy się na kilku poziomach. Doprowadza się do tego, żeby urząd rzecznika interesu publicznego nie miał zasobów pozwalających na dokładne analizowanie dostarczonych materiałów. Oświadczenie lustracyjne w pierwszym rzucie wypełniło ponad 20 tysięcy osób. Poza tym przez długi czas blokowano powołanie sądu lustracyjnego, a w momencie, gdy już został powołany, ogranicza się jego zasoby kadrowe i materialne. Również wytwarzanie negatywnej aury wokół lustracji w mediach jest formą walki z nią.

– Czy na podstawie swoich badań może Pan stwierdzić, że region kujawsko-pomorski był jakoś szczególnie infiltrowany przez komunistyczne służby bezpieczeństwa, czy też sytuacja nie odbiegała od „ogólnopolskiej normy”?

– Moje badania nie obejmowały archiwaliów z tego regionu. Nie mogę zatem takiej oceny sformułować. Analiza strukturalna i kontekstowa wskazują, że było to województwo typowe. Toruń ze względu na uniwersytet był miastem o gęstszej tkance opozycyjnej i, na zasadzie odwzorowania, był też miastem o gęstszej tkance agenturalnej. Organa państwowe starają się nadążać za zjawiskami, które postrzegają – słusznie bądź nie – jako niebezpieczne. Ponieważ natężenie zjawisk „wrogich”, czyli opozycyjnych było w Toruniu większe niż w regionach, w których nie było uniwersytetu ani tradycji opozycyjnych, to nasycenie agenturą też było większe. Na poziomie badawczym nic więcej nie można powiedzieć, bo byłyby to już spekulacje.

– Czy samo przyznanie się do współpracy ze tajnymi służbami PRL może być satysfakcjonujące dla społeczeństwa, czy też „wyznanie win powinno być szersze”?

– Chciałbym, żebyśmy wiedzieli więcej niż to wynika z obecnych procedur lustracyjnych. Sędzia Jan Krośnicki, który był przewodniczącym sądu lustracyjnego, stwierdził, że „osoby lustrowane mówią rzeczy zupełnie niezgodne z tym, co działo się podczas rozpraw sądowych. (...) Potem, ci sami ludzie na korytarzu, przy blasku kamer zachowują się inaczej – grają”. Popełniono poważny błąd utajniając rozprawy lustracyjne nawet tam, gdzie nie wchodzi w grę bezpieczeństwo państwa – a takie sytuacje zdarzają się rzadko. Istotne jest nie tylko to, że ktoś przyznał się do tego, że będąc na stypendium w Leningradzie współpracował z polskim kontrwywiadem. Zastanowić się trzeba, przeciw komu on tam pracował? Przecież nie pracował przeciwko służbom sowieckim. On najprawdopodobniej szpiegował swoich kolegów, którzy byli na stypendiach bądź kontraktach. Chciałbym, żebyśmy wiedzieli nie tylko, że dana osoba była tajnym współpracownikiem SB, ale także, aby było podane opinii publicznej, na czym jej dokładnie działalność polegała. Pod tym względem procedury lustracyjne są wadliwe. Nie dowiadujemy się, na czym polegała współpraca ze służbami, jeżeli sam zainteresowany nie chce tego ujawnić.

– W którym kierunku potoczy się lustracja?

– Myślę, że wiele spraw pozostanie niewyjaśnionych, niezałatwionych. Lustracja będzie wygaszona. Spójrzmy na lustrację z punktu widzenia polityki czy dyskursu publicznego. Polskie życie polityczne jest pełne niewyjaśnionych spraw. Jednym z elementów, który przyczynia się do tego, że jakieś tematy są najpierw sygnalizowane w mediach, a potem tuszowane, to różne nieformalne wpływy. Dziś już nie muszą mieć związku z agenturą z lat 80. czy wcześniejszą – powstały nowe układy. Lustracja winna być postrzegana jako narzędzie dla opinii publicznej pozwalające zajrzeć za kulisy sprawowania władzy, na mechanizmy uzależnień. W państwie istnieją różne instytucje kontrolne, takie jak np. NIK. Lustracja mogła być jedną z nich. Być może dlatego jest tak zaciekle zwalczana, gdyż zakłada równość obywateli wobec prawa. Opinię publiczną zmanipulowano, wprowadzono w błąd tak, iż nie zechciała z narzędzia, jakim jest instytucja prawnie uregulowanej lustracji skorzystać.

8. Lustracja dla chóru

Rzeczpospolita, 22 lutego 2005 współautor Radosław Sojak

Mówiąc o lustracji często podkreśla się konieczność dotarcia do prawdy o systemie komunistycznego zniewolenia. To jednak nie wyczerpuje sprawy. Cywilizowana, ale dość szeroko zakrojona lustracja, to jedyna procedura, dzięki której możemy rozpoznać ważne mechanizmy transformacji ustrojowej. Mechanizmy odpowiedzialne za przewlekłe schorzenia III RP. Bez lustracji nie będziemy w stanie rozwikłać zagadki, którą sformułował Lech Kaczyński, mówiąc o dziwnym pomieszaniu „udzi, którzy mieli wspaniałą przeszłość i rzeczywiście walczyli bohatersko z komunizmem, z ludźmi, którzy mieli przeszłość ohydną”.

Jednak już dziś można podjąć próbę socjologicznego opisu przestrzeni słabości i zła w III RP. Przestrzeni podtrzymywanej, a w niektórych obszarach ciągle wzmacnianej, przez brak cywilizowanej i szerokiej lustracji. Będzie to opis trójwarstwowy.

Warstwa pierwsza – gracze

Często wskazywanym symptomem uwiądu III RP są afery wybuchające na styku gospodarki i polityki. Spójrzmy na nie chłodnym okiem.

Afery można robić po amatorsku oraz profesjonalnie. Na czym polega tu profesjonalizm? Na doborze osób, które potrafią trzymać język za zębami, kłamać i rozpoznawać kłamstwa innych. Osób zdyscyplinowanych w grze zespołowej, ale potrafiących twórczo reagować na wydarzenia. Polega na koordynacji zespołowych działań. Na łączeniu różnych zasobów – informacji, pieniędzy, dojść i wyjść; na przygotowaniu wariantów awaryjnych i operacji osłonowych. Na odwracaniu uwagi postronnych obserwatorów; na wplataniu podstępów w naturalne toki zdarzeń; na rozpisywaniu zadań na różne, na pozór ze sobą niezwiązane, ręce.

To wszystko elementarz tajnych służb, a zwłaszcza wywiadu.

Być może irytująca niesprawność państwa w zwalczaniu afer bierze się m.in. stąd, że maszyneria państwa staje naprzeciw rodaków stosujących wobec swoich metody, które opanowali w celu infiltracji terytorium wroga.

Z tego typu przeciwnikiem nie uporają się źle zarządzane i często zdemoralizowane policja, prokuratura i sądy. Nie tylko ze względu na własne słabości, ale także ze względu na naturę wroga, który często przenika do ich szeregów, który ma przełożenia na media, którego kontaktów nie jest w stanie rozgryźć najbardziej nawet inteligentny i oddany prokurator (załóżmy romantycznie, że mający wsparcie swoich szefów). Nie sposób bowiem zidentyfikować powiązań z definicji ukrytych i na swoją ochronę przywołujących argumenty racji stanu, osłony aktywów tajnych służb, tajemnicy handlowej etc.

Gracze to sami najbardziej swoi: zdemoralizowani w układzie. Nie jest ich tak wielu: kilka, może kilkanaście tysięcy. Ale są dobrze uplasowani i potrafią koordynować swoje działania. W tej grupie chodzi nie tylko o ludzi ongiś zdeprawowanych; idzie także o dzisiejszych przestępców. Układ zainfekował naszą demokrację i gospodarkę grą na haki, podejrzliwością i paraliżem decyzyjnym.

Próbowali te powiązania prześwietlać uczciwi policjanci, prokuratorzy i sędziowie. Próbowali, dopóki nie zauważyli, że „kopią się z koniem” (może dzięki tej formule Marek Belka ma poczesne miejsce w dziejach III RP[22]). W tym przypadku lustracja jest niezbędna jako pomoc śledcza dla policji i prokuratury. Jednak lustracja tej grupy rzuci światło jedynie na część mechanizmów, gracze nie działają bowiem w próżni. Istnieje warstwa osób, będąca dla nich istotnym zapleczem.

Warstwa druga -fellow travelers, czyli zastraszeni

Tę warstwę tworzą już tylko sami swoi: tajni współpracownicy i kontakty operacyjne. To ludzie przez służby zdemoralizowani, ale po 1989 roku pozostawieni samym sobie. Współpracowali, ale nie zostali włączeni do żerującego na transformacji układu. Mimo to odgrywają dlań istotną rolę. Nie trzeba nimi bezpośrednio sterować – robi to ich przeszłość. A dokładniej strach przez jej ujawnieniem.

W tej grupie są zdeprawowani, choć niekoniecznie przestępcy. Nie wykonują poleceń w grach rozpisanych na role, nie robią rozgałęzionych interesów. Mało kto zna ich przeszłość. Ale oni sami wiedzą... Nie, niekoniecznie to, że pracowali dla instytucji będącej głównym instrumentem sowieckiego panowania nad Polską. Wiedzą, jaka jest moc tajnych służb. Wiedzą, że są instytucje, z którymi nie można zadzierać, które potrafią sterować pozornie przypadkowymi zdarzeniami. Takimi przekonaniami infekują swoje najbliższe otoczenie: „Nie wychylaj się”, „Nie wychodź przed szereg”. Gdy ktoś zaczyna walczyć z układem (lub układzikiem), pytają: „Nie boisz się?”. Ilu takich „troskliwych” pytań trzeba, by zachwiać determinacją najuczciwszego nawet prokuratora?

Ludzie warstwy drugiej to swoista rozproszona, nieopłacana (choć nie do końca i nie zawsze nieświadoma) agentura wpływu. Czyjego? Graczy. Fellow travelers wiedzą, że lustracja jest niepotrzebna, a dekomunizacja nie-do-wykonania; że trzeba wybrać przyszłość; że nie należy przesadzać z IPN. I uprzejmie nie kryją przed nami swych cywilizowanych poglądów. Poglądów często pochodnych wobec ich biografii. Ilu ich jest? Tylu, ilu agentów tajnych służb PRL-u – kilkaset tysięcy. Gdzie są? W mediach. W firmach. W spółdzielniach mieszkaniowych. W partiach politycznych. Na uczelniach...

Efektem ich wpływu była zapewne nieobecność w dyskursie publicznym wielu motywów, o których dziś głośno. Motywów, które zaczęto podejmować dopiero po ujawnieniu afery Rywina.

W stosunku do takich ludzi lustracja jest potrzebna, by odróżnić autorytety pozorne od fałszywych. Byśmy mogli domagać się od osób wywierających istotny wpływ na kontury życia publicznego ukazania ich balastu życiowego; prywatnego balastu, który stał się – drogą wpływu społecznego – balastem dla III RP.

Niestosownie byłoby zapomnieć, że są wśród nich ludzie złamani i sponiewierani przez służby. Ale naiwnością – niedopuszczalną w przypadku badacza – byłoby pomijanie tego, że pobudki sporej części z nich były nader niskie. To do nich odnoszą się słowa historyka z IPN Pawła Machcewicza: Zwykle godność ludzką można było kupić już za połowę średniej krajowej, czasem dorzucano paszport. I to jest porażająca wiedza.

To jednak nie koniec.

Warstwa trzecia – chór

Tu sytuacja jest w sensie psychologicznym i socjologicznym najsubtelniejsza. Tu nie mamy do czynienia z „ichnimi” samymi swoimi. Tu już występują „nasi”, którzy dzięki wpływom dwóch pierwszych warstw ulegli antylustracyjnej histerii.

Jak to się stało? Poza osobami, które współpracowały z ogniwami komunistycznego państwa policyjnego, były bardzo liczne grupy, które przez to państwo zostały dotknięte, czy – może lepiej –  ukąszone. To nie muszą być osoby zdemoralizowane, raczej takie, które paraliżuje niepewność. Niepewność dotycząca tego, jak w aktach utrwalono np. ich służbowe kontakty z oficerami SB. Niepewność, czy nie przekroczyli jakiejś granicy plotkując z funkcjonariuszami. Obawa, że może jednak zawiedli. W chórze są także ci, którzy uwierzyli, że za samo oddychanie w Peerelu można było dorobić się teczki. Tutaj także należy umieścić tych, dla których kwestią smaku jest nieruszanie ubeckich archiwów, którzy brzydzą się radykalizmu (w tym etycznego).

Przynajmniej część z nich zwątpiła w samych siebie. Ów brak wiary i pewności wytwarza trudno uchwytną metodami badawczymi nauk społecznych warstwę świadomości lub podświadomości społecznej, która jest podglebiem dla rozwoju dalszych schorzeń. „Nic nie róbmy, może się samo ułoży”. „Nie należy nikogo potępiać, bo przecież...”. „Chyba nie pójdziemy w tej sprawie do sądu”. Chórzyści raczej nie użyją haków, ale czy potrafią sprzeciwić się, gdy robi to ktoś inny? Zazwyczaj nie korumpują, ale czy mają odwagę przeciwstawiać się korupcji?

Nadmierna wyrozumiałość wobec słabości tworzy grunt, na którym zakorzenia się anomia – rozpad norm społecznych, któremu towarzyszy pojawienie się reguł nieformalnych i rozmazanych (zatem: antyreguł), opartych na układach, przysługach i odmowie wiedzy.

W czasie transformacji, gdy ład instytucjonalny jest chwiejny, mamy do czynienia z liczną warstwą ludzi, którzy utracili zdolność jasnego osądu moralnego. Powziąwszy wątpliwości wobec samych siebie, nie chcą oceniać innych. Problem w tym, że gdy polska rzeczywistość dramatycznie domaga się śmiałych decyzji, oni pozostają sparaliżowani przeszłością.

Tu idzie nie o przestępców i nawet nie o zdeprawowanych. Tu idzie o zagubionych, słabych, pełnych wątpliwości co do tego, co im wolno. Tu idzie o odmowę wiedzy, raczej podświadomą aniżeli cyniczną. Ilu ich (nas?) jest? Jeśli weźmiemy pod uwagę cały PRL, to ukąszonych przez państwo policyjne jest pewnie ze dwa – trzy miliony. Może więcej.

Tu impuls lustracyjny jest potrzebny, by dać odwagę konfrontacji z własną biografią. W wielu przypadkach wystarczy po prostu rozwiać niepokój: pokazać, że w wyniku jednej rozmowy z SB nie można było zostać TW, że przypadkowe plotki o kolegach z pracy nie czyniły donosicielem. Ale i trzeba – jest spory obszar niepewności – dać zagubionym szansę wyznania swoich obaw. Jak zauważyła Jadwiga Staniszkis: Ludzie, którzy uważają, że gdzieś zawiedli, zaczną jeszcze raz robić rachunek sumienia. I to może najbardziej pomóc. Lustracja jest potrzebna, by dać chórzystom szansę oczyszczenia się, niekiedy publicznej spowiedzi i by nam wszystkim pozwolić zrozumieć znaczenie wybaczania – innym i sobie.

Po co więc lustracja?

By graczy namierzać, odsuwać od wpływu na życie publiczne i karać (chyba że zdecydujemy się na wariant abolicyjny, o którym pisał Andrzej Zybertowicz, komentując sprawę Rywina – Rzeczpospolita, 8 marca 2003 r.). Fellow travelers należy ujawniać i piętnować tylko wtedy, gdy już w III RP zabrali się za wytyczanie konturów naszej wolności, demokracji i prawa. Chórzystom trzeba dać możność uzyskania spokoju, wybaczenia i skonstruowania siebie na nowo. Stąd potrzeba Komisji Prawdy i Wybaczenia[23]. Bez prawdy i wybaczenia nie „dotlenimy” naszego cherlawego życia obywatelskiego. Michnikowe wybaczenie przez amnezję okazało się skuteczne tylko powierzchownie. I na krócej niż rzecznicy takiego podejścia się spodziewali. To m.in. ta amnezja przyczyniła się do anemicznego i fasadowego charakteru naszej demokracji.

Kilka lat temu profesorowie Jerzy Hausner i Mirosława Marody opisali zjawisko instytucjonalizacji nieodpowiedzialności. Nie potrafili jednak, naszym zdaniem, trafnie zidentyfikować ani źródeł tego zjawiska, ani mechanizmów podtrzymujących jego masową skalę. Wskazane tu trzy wymiary lustracji trzeba wziąć pod uwagę, by uzupełnić ustalenia tych badaczy. Wyodrębniwszy te trzy warstwy, lepiej uchwycimy to, co nazywane bywa kulturą bezkarności.

Ale nie tylko. Czy (po Rywinie) można pisać o funkcjonowaniu mediów bez uwzględnienia wymiaru zakulisowego? Czy (od czasu komisji orlenowej i PZU) można bez analizy wymiaru agenturalnego analizować nieprawidłowości małych i wielkich prywatyzacji? Czy (po Starachowicach) można pisać monografie środowisk lokalnych w Polsce bez uwzględnienia układów polityczno-kryminalnych? A w wymiarze ogólniejszym: czy stać Polskę na dalsze odsuwanie wiedzy o zakulisowych obszarach transformacji ustrojowej?

Bez lustracji nie zdiagnozujemy poprawnie polskich problemów. Bez spojrzenia w oczy złu komunizmu nie będziemy w stanie uporać się ze słabościami dzisiejszymi. Zaglądanie do archiwów to ani pornografia emocjonalna, ani babranie się w szambie, to pierwszy krok do – użyjmy słów dużych – oczyszczenia duszy narodu.

Nie mamy jednak złudzeń. Gracze zdefiniowali już swoje interesy – są twórcami demokracji fasadowej i będą jej bronić. Wśród zastraszonych fellow travelers są pewnie i tacy, którzy chcieliby oczyścić swoje życie. Ale w oceanie paskudztwa, jaki rozlał się po III RP, nie widzą sensu takiej przemiany. To do chórzystów głównie ten tekst. By zauważyli, że gracze nie są tak silni jak jeszcze kilka lat temu. I by zechcieli uznać, że to nasza determinacja wyznacza granice determinizmów społecznych.

9. Państwo prawa wpadło w pułapkę

Fakt, 13 stycznia 2005

Społeczeństwo często zachowuje się jak kocioł pod parą. Jest w nim wrzenie, a gdy zawory nie wypuszczają dostatecznych ilości pary, zaczynają się problemy.

Zamieszanie wokół teczek tajnych służb można potraktować jako znak, że ważne problemy społeczne nie są rozwiązane i wcale nie musi chodzić tylko o te związane z PRL-em. W warunkach kryzysu społeczeństwo często potrzebuje kozła ofiarnego. Na podobnej zasadzie działa sprawa teczek: z jednej strony poszukuje się sposobu wyrażenia krzywd i rozczarowań, z drugiej toczy się grę.

Zbigniew Siemiątkowski mówi, że gdy zostanie zrealizowany projekt ujawnienia materiałów IPN autorstwa Ligi Polskich Rodzin, ucierpią środowiska solidarnościowe. Z kolei LPR zakłada, że bardziej ucierpią liberalne i ugodowe wobec komunistów środowiska postsolidarnościowe. Pamiętajmy jednak, że lustracja uderzyła także w osoby związane z SLD. W administracji Leszka Millera była spora gromada osób, które przyznały się do związków z tajnymi służbami. PRL była państwem policyjnym, a tajne służby były podstawowym filarem władzy. Wpływ służb rozgałęział się więc nie tylko na opozycję, ale także na sam aparat władzy.

Obecnie różne siły polityczne liczą, że skorzystają na otwarciu archiwów IPN. Ale czy istnieją procedury gwarantujące, że ujawnianie nazwisk funkcjonariuszy i współpracowników tajnych służb będzie zgodne z zasadami państwa prawa? Powołanie trzech komisji śledczych jest dowodem na to, że w Polsce instytucje państwa prawa (w tym sądownictwo) nie działają należycie. A skoro sądownictwo od dawna jest niewydolne, to jakie efekty da nałożenie na jego barki dodatkowego zadania sprawdzenia, czy osoba, której przypisano współpracę z tajnymi służbami PRL, faktycznie to robiła?

Być może należałoby wprowadzić jasną regułę, że każdy funkcjonariusz lub współpracownik komunistycznych tajnych służb, który bezpodstawnie podważałby ustalenia ekspertów IPN, musiałby ponieść pełne koszty sądowej weryfikacji danych archiwalnych.

10....zostaną bezlitośnie rozliczeni...

„Najważniejsze wydarzenia 2007 roku, których zabrakło w mediach” Dziennik, 26 grudnia 2007

Jakie ważne wydarzenie mijającego roku umknęło uwadze mediów? DZIENNIK zapytał o to znanych publicystów, historyków, politologów, ekonomistów i pisarzy. Część z nich wskazywała na konkretne zdarzenia, jak np. koniec epoki dolara jako światowej waluty czy wyeliminowanie Samoobrony z polskiej sceny politycznej. Inni zwracali uwagę na zjawiska rozłożone w czasie. Na przykład udział w ostatnich wyborach ludzi urodzonych po 1989 roku i konsekwencje szczytu klimatycznego na Bali[24].

Najbardziej niedocenionym newsem była wypowiedź Donalda Tuska. 7 listopada br. powiedział on: Tacy ludzie, którzy usiłują niszczyć autorytet Polski i życia publicznego w Polsce wewnątrz i za granicą, zostaną z tego bezlitośnie rozliczeni. Takich rzeczy nie wolno robić.

To słowa Donalda Tuska w związku z tekstem Rzeczpospolitej, w którym zapowiadano przygotowywaną przez dwóch historyków IPN książkę dokumentującą kontakty Lecha Wałęsy z tajnymi służbami PRL. Wydarzeniem nie jest książka, której jeszcze nie ma, ani też problem agenturalności Wałęsy, ani nawet sama wypowiedź Tuska, o którym już było wiadomo, że będzie premierem.

Wydarzeniem jest reakcja mediów i tzw. opinii publicznej na te słowa – reakcja, której nie było. Zachęcam Czytelników do przeprowadzenia eksperymentu myślowego, jaka byłaby reakcja dziennikarzy i środowiska akademickiego, gdyby takie słowa padły pod adresem jakichś badaczy z ust Lecha bądź Jarosława Kaczyńskich. Wtedy usłyszelibyśmy, że używają oni języka stalinowskiego, języka Józefa Cyrankiewicza, który po Poznaniu ’56 mówił: „Kto podniesie rękę na władzę ludową, temu władza tę rękę obetnie”. Dowiedzielibyśmy się, że Kaczyńscy mają totalitarne zapędy do rządzenia nauką, że ograniczają autonomię badań naukowych, a każdy profesor, który przeciwko nim nie protestuje, jest tchórzem i sługusem PiS.

Brak reakcji gorliwych obrońców demokracji na słowa obecnego premiera pokazał, że w polskim życiu publicznym nie stosuje się równych standardów, a u źródeł wielu krytyk PiS nie leżała wcale troska o demokrację, lecz polityczno-biznesowy i środowiskowy interes.

11. Lustracja w świecie hipokryzji

Rzeczpospolita, 15 maja 2008 (artykuł powstał na zamówienie Dziennika, który jednak ostatecznie odmówił jego publikacji).

Platforma Obywatelska nie chce zmierzyć się z problemem dokończenia lustracji, co postulowała jeszcze nie tak dawno. To jednak wcale nie oznacza, że mamy z lustracją spokój. Że ten proces się zakończył i nie będzie miał dalszego ciągu.

Książka o systemie kłamstwa

O tym, jak będzie przebiegać dalsze oczyszczanie sumień po epoce PRL, przesądzi reakcja mediów i polityków na książkę doktorów Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka o agenturalnej przeszłości Lecha Wałęsy. Ukazać się ma za miesiąc i wtedy zapewne się przekonamy, czym rzeczywiście jest polska lustracja.

W istocie nie jest to publikacja o młodym robotniku, który w latach 1970– 1976 dał się osaczyć tajnej policji i zdradzał swoich kolegów. To będzie książka o zbudowanym już w III RP systemie kłamstwa, który nie dał Lechowi Wałęsie szansy wyznania błędów młodości i poproszenia rodaków o wybaczenie. O systemie tym bardziej perfidnym, że – jestem tego pewien – Lech Wałęsa i wielu innych takie wybaczenie od rodaków by otrzymało.

To, jak kluczowe media zareagują na wspomnianą książkę, która obnaży mechanizm manipulacji i zakłamania działający w latach 90. i dwutysięcznych, pokaże faktyczny stosunek do prawdy. Bo o stosunku Platformy do lustracji możemy już dziś przypuszczać, że jest racjonalny z punktu widzenia partyjnego interesu. Wiele wskazuje na to, że u genezy grup biznesowych, które zbudowały dwa koncerny mediów elektronicznych – Polsatu i ITI – znajdujemy także działania środowisk tajnych służb PRL.

Tak się składa, że oba te koncerny sprzyjają Platformie. W tym świetle odwrócenie się PO od wcześniejszych zapowiedzi pełnego otwarcia akt dawnych służb jawi się jako zachowanie racjonalne. Platforma jest gotowa zapomnieć o prawdzie, byle tylko utrzymać się przy władzy.

Lustracja porcjowana

Z drugiej strony nie zrozumiemy ostatniej wyborczej porażki PiS, nie uświadomiwszy sobie, że życie społeczne jest zawsze mieszaniną trzech składników: prawdy, kłamstwa i złudzeń. I każdy z tych składników jest niezbędny, żadnego z życia społecznego usunąć nie sposób. Szeroko zakrojona lustracja, jaką forsował PiS i której podciął skrzydła Trybunał Konstytucyjny, przyniosłaby społeczeństwu – a zwłaszcza elitom intelektualnym – taką dawkę prawdy, na jaką wiele środowisk nie było gotowych.

Amerykański badacz kłamstw Paul Ekman wskazuje, że powiedzenie komuś, kto kłamie, że kłamie, wymaga sporego wysiłku emocjonalnego. O wiele łatwiej jest biernie kłamstwa znosić i udawać, że nie dzieje się nic zdrożnego. Dla wielu byłych TW ich przeszłość jest ciężarem, który chcieliby zrzucić: wyznać winy i uzyskać przebaczenie. III RP wywarła jednak na nich presję, by szli w zaparte.

Spójrzmy więc na lustrację z punktu widzenia naszych środowisk zawodowych: powiedzenie koledze – profesorowi, sędziemu, dyrektorowi – że kłamał, twierdząc, że nie współpracował z SB, wymaga wyczerpującej emocjonalnie konfrontacji nie tylko z nim samym, ale często z szerszym środowiskiem. Nie tylko naraża na przykre konsekwencje – towarzyskie, zawodowe, nawet finansowe, zrywa też tkankę zaufania. Dla wielu osób nawet ułomne, oparte na hipokryzji zaufanie jawi się jako coś lepszego od poszukiwania przykrych prawd.

François de la Rochefoucauld wskazał, że hipokryzja to hołd składany cnocie przez występek. Jako socjolog nie mogę nie zauważać, że bez hipokryzji i bez pewnej dozy kłamstwa społeczeństwo nie może trwać. Dlatego lustracja jako pełnowymiarowe odsłonięcie agenturalnych uwikłań prawdopodobnie w Polsce nie zaistnieje. Ale lustracja jako porcjowanie informacji o prawdziwych mechanizmach PRL oraz o konflikcie interesów ludzi rozdających w karty w III RP będzie następowała.

Gontarczyk i Cenckiewicz jak Gross

Książka o Wałęsie rzuci światło m.in. na postawy niektórych członków Trybunału Konstytucyjnego, którzy w warunkach konfliktu interesów orzekali o konstytucyjności ustawy lustracyjnej oraz stronniczo dookreślali sposób jej funkcjonowania. Ale czy będzie publicznie oceniane milczenie pozostałych sędziów, którzy nie potrafią zdystansować się od postaw swoich kolegów?

Reakcje na książkę Gontarczyka i Cenckiewicza będą testem rzetelności wielu intelektualistów, dziennikarzy oraz właścicieli mediów. Popatrzmy na dyskusję wokół Strachu Jana Tomasza Grossa. Padał argument, że my, Polacy, musimy nareszcie odsłonić sami przed sobą trudne fragmenty naszej historii. Że bez powiedzenia prawdy o zbrodniczych pierwiastkach naszej przeszłości nie staniemy się zdrowym moralnie społeczeństwem.

Interesujące jest, czy ten sam argument znajdzie zastosowanie w sytuacji dużo nam bliższych niż zbrodnie tuż powojenne: idzie o zakłamanie elit III RP. Istnieją badania prof. Mariusza Jędrzejko, który rozmawiał z byłymi oficerami tajnych służb i ich tajnymi współpracownikami. Dla wielu byłych TW ich przeszłość jest wielkim ciężarem, który chcieliby zrzucić: wyznać winy i uzyskać przebaczenie. III RP wywarła jednak na nich presję, by szli w zaparte.

Jeśli atmosfera oczyszczenia nie zapanuje po publikacji wspomnianej książki, pozostanie nam czekać na Jana Grossa polskiej lustracji – kogoś, kto z drastycznymi szczegółami opisze najbardziej wstrząsające przypadki agenturalnego gnojenia ludzi i trzymania ich na uwięzi jeszcze w III RP. Wtedy może się ockniemy.

12. Sprawa Wałęsy

Rozmawiał Konrad Piasecki radio RMF FM, 27 maja 2008

– Panie profesorze, czy historię „Solidarności”, historię Lecha Wałęsy trzeba będzie napisać na nowo?

– Historię Polski od 1989 r. trzeba będzie pisać na nowo jeszcze kilka razy.

– A historię Lecha Wałęsy – młodego robotnika z lat 70. trzeba będzie przedefiniować?

– Myślę, że tak.

– Pan zna książkę o przeszłości Lecha Wałęsy. Po jej lekturze bez wahań i wątpliwości powie pan: „Lech Wałęsa był współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa”.

– W świetle tych dokumentów, które zostały przeanalizowane przez autorów tej książki, należy to bez wahania powiedzieć.

– Bez wahań, bez wątpliwości?

– Jeśli nie został popełniony jakiś rażący błąd w ocenie materiałów, to bez wahań i wątpliwości należy to powiedzieć.

– Obaj wiemy, że Służba Bezpieczeństwa produkowała fałszywki, które miały obciążyć współpracą Lecha Wałęsę; produkowała dokumenty, które miały mu pokrzyżować drogę do nagrody Nobla. Może historycy popełnili jednak błąd?

– Zachowanie Lecha Wałęsy już po okresie jego bezpośredniej agenturalnej współpracy, czyli po latach 1970-1976, było tego rodzaju, że potwierdzałoby tezę o jego związkach, nawet gdyby tych dokumentów, które ocalały, było znacznie mniej.

–  Ale jednak potrafił się z tych związków wyzwolić. To jest współpraca zakończona w 1976 r.

– Nie mogę szczegółowo odnieść się do tego pytania, bo musiałbym przywoływać fragmenty książki, wyrwać coś z kontekstu. Fundamentalne pytanie, którego ta książka nie stawia, a które jest fascynujące – psychologicznie, socjologicznie – jest takie, czy Wałęsa wyzwolił się do końca?

– Pańskim zdaniem potrafił się wyzwolić?

– Są liczne przejawy tego, że prowadził samodzielną grę. W pewnym okresie się wyzwolił. Już poza samą książką mówiąc, ja noszę w sobie poważne wątpliwości, czy gdyby sprawa sprowadzała się tylko do jego uwikłań jako młodego, osaczonego robotnika, to dlaczego Wałęsa [nie] potrafiłby przyznać się i powiedzieć prawdę: „Byłem młody, osaczony, zaszczuty, nie miałem wsparcia”. To można zrozumieć, to można wybaczyć. Masa ludzi chciałaby to zrozumieć i mieć to za sobą.

– A może jednak dlatego, że to nieprawda, że Wałęsa się czuje człowiekiem fałszywie i niesprawiedliwie oskarżonym.

– Można zakłamywać się na różne sposoby i wielowarstwowo.

– Pańskim zdaniem to jest właśnie przypadek Lecha Wałęsy?

– Jego zachowanie w ostatnich dniach na to wskazuje.

– Ale jak ten współpracownik, młody robotnik, potrafiłby jednocześnie zerwać współpracę, stanąć na czele strajku i potem przez 10 lat być niekwestionowanym liderem podziemnej „Solidarności”?

– Tak w życiu bywa. Ludzie mają różne okresy swojego życia.

– Nie wykorzystano by tych dokumentów, nie zaszantażowano by go?

– Myślę, że szantażowano go. Myślę, że będąc przywódcą „Solidarności” mógł jednocześnie cały czas pozostawać na jakieś uwięzi.

– Pan był recenzentem tej książki.

– Byłem jednym z czterech recenzentów.

– Napisał pan w swej recenzji, że warto tę książkę wydać?

– Tak. Nie miałem wątpliwości, że książkę należy wydać, chociaż na maszynopisie naniosłem setki uwag.

– Warto burzyć pomniki? Warto burzyć mity? Warto burzyć mit Lecha Wałęsy?

– Czy warto budować samopoczucie społeczeństwa na kłamstwie? Czy warto budować na fałszywych założeniach wyobrażenia ruchu społecznego o tym, czym ten ruch był. To, że w „Solidarności” było ileś tysięcy agentów SB, to nie zmienia faktu, że były tam miliony ludzi, którzy uwierzyli w Polskę, uwierzyli w siebie.

– Tylko dzisiaj, po prawie trzydziestu latach pójdzie w świat informacja: „Lech Wałęsa był tajnym współpracownikiem peerelowskiej tajnej policji”. To jest informacja, którą świat zapamięta.

– Myślę, że gdyby ci wszyscy, którzy utwierdzali Lecha Wałęsę w zaprzeczaniu, rozważyli to wcześniej, to pana pytanie inaczej by dzisiaj brzmiało. 15 lat temu w świat poszłaby informacja, że był człowiek, którego tajna policja totalitarnego systemu gnoiła przez kilka lat, ale umiał się wyzwolić, bo w Polsce zaczęliśmy budować nowy ład na podwalinach prawdy a nie na podwalinach kłamstwa.

– Jako recenzent i jako naukowiec czytając tę książkę miał pan w sobie przekonanie, że jej autorzy pisali ją zgodnie z tą starorzymską maksymą historyków, czyli bez gniewu i zapalczywości?

– Tak. Miałem wrażenie, że autorzy w szeregu miejsc nie dopowiadali kropki nad „i” tam, gdzie można było to zrobić i nie wykazali się dociekliwością tam, gdzie można było dociekać, a gdzie ta dociekliwość jeszcze większe znaki zapytania postawiłaby wokół osoby prezydenta Lecha Wałęsy.

– Pytam dlatego, że Sławomira Cenckiewicza jednak kilkakrotnie oskarżano o to, że nie postępuje zgodnie z tą maksymą, że on się jednak zapala, że łatwo wysuwa oskarżenia, że nie konsultuje tego, co pisze, z bohaterami swoich dokumentów.

– Wiem, że część z tych oskarżeń była bezpodstawna i złośliwa. Wiem, że na jego temat, jak i na mój temat Gazeta Wyborcza wypisywała nieprawdę.

– A nie uważa pan, że autorzy tej książki powinni porozmawiać z Lechem Wałęsą, by poznać jego wersję tych wydarzeń?

– Powinni.

– Ale tego nie zrobili.

– Pytam się, na jakiej podstawie bezkrytycznie uwierzono Lechowi Wałęsie, że nie próbowali się z nim skontaktować.

– Na podstawie tego, co powiedział Lech Wałęsa: „Nikt ze mną nie chciał rozmawiać na temat tej książki, a ja chciałem”.

– Tak jest, ale dlaczego po raz kolejny bezkrytycznie uwierzono Lechowi Wałęsie?

– Dlatego, że autorzy tej książki milczą.

Jeśli ktoś milczy, to wierzymy temu, kto mówi?

Jeśli ktoś milczy, to wierzymy temu, kogo słyszymy. Dlaczego Cenckiewicz, dlaczego Gontarczyk nie powiedzą: „tak, próbowaliśmy dostać się do Lecha Wałęsy, on odmówił rozmowy z nami”?

– Mają swoje powody.

– Próbowali się dostać do Lecha Wałęsy? Próbowali z nim porozmawiać?

– Według mojej orientacji – tak.

– Lech Wałęsa odmówił?

– Według mojej orientacji – tak.

– Na koniec chciałem zapytać pana o komisję weryfikacyjną WSI. W pana przekonaniu była ona szczelna i nieprzekupna?

– Komisja liczyła 24 członków plus kilku czy kilkunastu ekspertów.

– Czy w uczciwość żadnego z nich pan nie wątpi?

– Tylko część osób znam bliżej. Nie mogę nikomu wystawiać świadectwa moralności, natomiast wiem, że była tam grupa osób – a te osoby poznałem bliżej – które robiły to z powodów patriotycznych.

– Ma pan przekonanie czy podejrzenie, że przeszukania i zatrzymania dotyczące właśnie wycieku aneksu do raportu z weryfikacji WSI miały jakieś drugie dno?

– Nie wykluczam, że to był test osób obecnie kierujących ABW co do tego, na jak wiele można sobie pozwolić z opinią publiczną.

13. Pisanie o Wałęsie to odwaga

Polska. The Times, 15 czerwca 2008

Wypowiadają się liczni, choć treść książki o Lechu Wałęsie znają nieliczni. Te wypowiedzi wyraźnie ukazują jakie standardy debaty publicznej stosują dyskutanci.

W gronie licznych znajduje się Jacek Żakowski polemizujący w Polsce z 11 czerwca 2008 z Tomaszem P. Terlikowskim. Gdyby przyjąć standard narracji, jakim redaktor Żakowski posłużył w tym tekście, trzeba by napisać tak: Nasuwa się przypuszczenie, że Żakowski, ministrant kapłana z Gazety Wyborczej, w tekście obrazującym antylustracyjną histerię, ukazał swoją furię i ból, ponieważ w jego publicystyce nie chodzi o prawdę i moralność, ale o władzę, pieniądze, karierę.

Co Państwo sądzicie o takim sposobie „argumentowania”? Tymczasem są to sformułowania, którymi redaktor Żakowski w swej polemice posłużył się wobec osób, które myślą inaczej niż jego środowisko. Ale taka stylistyka nie do końca obrazuje klasę Jacka Żakowskiego jako obrońcy czci Lecha Wałęsy.

Redaktor Żakowski pisze także: Prof. Zybertowicz całkiem otwarcie zapowiedział w radiu, że książka Cenckiewicza i Gontarczyka będzie końcem mitu Wałęsy. I dalej: IPN dążył do z góry określonego, nazwanego przez prof. Zybertowicza celu, którym jest zniszczenie mitu Lecha Wałęsy[25].

Tymczasem w radiu RMF FM na pytanie Konrada Piaseckiego: Warto burzyć pomniki? Warto burzyć mity? Warto burzyć mit Lecha Wałęsy?, odpowiedziałem: Czy warto budować samopoczucie społeczeństwa na kłamstwie? Czy warto budować na fałszywych założeniach wyobrażenia ruchu społecznego o tym, czym ten ruch był. To, że w Solidarności było ileś tysięcy agentów Służby Bezpieczeństwa, to nie zmienia faktu, że były tam miliony ludzi, którzy uwierzyli w Polskę, uwierzyli w siebie.

Jako że wierzę w zdolność istoty ludzkiej do uczciwych odruchów, liczę, iż jeśli redaktor Żakowski nie wskaże moich słów zgodnych z tym, co przypisał mi w swoim tekście, to wykaże odwagę cywilną i przeprosi – niżej podpisanego, czytelników Polski oraz Instytut Pamięci Narodowej – za bezpodstawne szkalowanie[26]. Redaktorowi Jackowi Żakowskiemu może nie mieścić się w głowie, że jego przeciwnicy polityczni mogą kierować się uczciwymi intencjami, że badacze IPN-u przede wszystkim chcą ustalić prawdę, winien uważać jednak, by nie stać się ofiarą swojej własnej narracji.

Studenci pytają mnie niekiedy, na czym polega dzisiaj patriotyzm. Wskazuję wtedy na odwagę cywilną, odwagę pójścia pod prąd, odwagę obstawania przy tym, w co się – niekiedy dopiero po dojrzałym namyśle – wierzy. Moim zdaniem taką odwagę (i zarazem rozwagę) wykazują autorzy książki o Lechu Wałęsie. Nie znam innych przedstawicieli nauk społecznych w Polsce po 1989 r., których obrzucono by taką liczbą niezasłużonych, bezpodstawnych obelg, wobec których używano by odczłowieczających metafor, których dorobek zawodowy próbowano by tak brutalnie i nierzeczowo kwestionować.

Moim zdaniem utwierdzanie społeczeństwa w nieprawdzie nie służy Polsce. Odwaga cywilna Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka – tak.

[15] Tę informację należy uściślić – wobec dostępnej wiedzy żaden z oficerów związanych z Żemkiem nie był wiceszefem WSI jako całej służby, natomiast jeden z nich w III RP został zastępcą szefa pionu kontrwywiadu, inny zaś wywiadu WSI – przyp. aut.

[16] To nazwa firmy, która „pokonała” Bumar w wyścigu o kontrakt iracki – przyp. aut.

[17] W latach późniejszych mój pozytywny stosunek do postulatu wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych uległ zmianie – zob. przypis 2.

[18]W Rzeczpospolitej tekst ukazał się z błędnym śródtytułem: „Bondaryk jest bezstronny” – przyp. aut.

[19] Chodzi o dziennikarza Gazety Wyborczej Lesława Maleszkę – przyp. aut.

[20] Po wyborach parlamentarnych 23 września 2001 r. rządy objęła koalicja SLDPSL. 22 października tegoż roku Prezydent Aleksander Kwaśniewski skierował do Sejmu projekt ustawy tak zmieniającej ustawę lustracyjną, by wyłączyć z niej osoby współpracujące z wywiadem i kontrwywiadem PRL. Była to jedna z pierwszych jego czynności po objęciu urzędu w drugiej kadencji. Potem taką inicjatywę podjęli posłowie, trzecim razem Senat. Trybunał Konstytucyjny stwierdził jednak, że współpraca z wywiadem i kontrwywiadem nie różniła się od pomagania innym pionom tajnych służb. – przyp. aut. 19 W świetle informacji dostępnych w sierpniu 2011 r. moje ówczesne szacunki były zaniżone. Z danych IPN wynika, iż sam kontrwywiad cywilny miał w 1984 r. ponad 16 tys. tajnych współpracowników. Liczba kilkaset może dotyczyć tych byłych współpracowników, którzy w momencie owej postkomunistycznej nowelizacji pełnili funkcje podlegające lustracji – przyp. aut.

[21] Chodzi o Janusza Tomaszewskiego, wicepremiera i szefa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w rządzie Jerzego Buzka. „Sąd pierwszej instancji uznał, że nie ma dowodów na to, by Tomaszewski współpracował ze służbami specjalnymi PRL. Od wyroku odwołał się Rzecznik Interesu Publicznego. W międzyczasie posłowie znowelizowali ustawę lustracyjną. Według niej osoba, która przed rozpoczęciem procesu odchodzi z funkcji podlegającej lustracji lub zostaje z niej odwołana (Tomaszewski został odwołany z rządu we wrześniu 1999 r., a proces ruszył w styczniu 2000 r), nie jest już dalej lustrowana, a jej proces jest umorzony” (http://www.rmf24.pl/fakty/news-lustracja-tomaszewskiego-umorzona, nId, 178204 – dostęp w sierpniu 2011) – przyp. aut.

[22] Słowa „Nie będę się kopał z koniem” wypowiedział w lipcu 2002 r. przy okazji rezygnacji z funkcji wicepremiera i ministra finansów w rządzie Leszka Millera – przyp. aut.

[23] Pomysł powołania takiej komisji był przed wyborami w 2005 r. częścią programu Prawa i Sprawiedliwości. Nie podjęto poważnej próby realizacji tego postulatu do czasu przegranych w październiku 2007 r. wyborów parlamentarnych.

[24] Cały akapit pochodzi od redakcji Dziennika – przyp. red.

[25]Wypowiedź J. Żakowskiego, zob.: http://www.polskatimes.pl/opinie/3104,zaslugi-walesy-sa-wiecej-warte-niz-kwity, id, t.html – przyp. aut.

[26] O ile mi wiadomo, redaktor Żakowski nigdy nie wystosował ani przeprosin, ani sprostowania – przyp. aut.

Część VI
Po 10 kwietnia 2010

Większość obywateli nie jest i nie będzie ekspertami od lotnictwa potrafiącymi kompetentnie wyjaśnić przyczyny katastrofy, ale każdy rodak jest ekspertem od polskości. Wspierając się, jesteśmy w stanie dać poparcie tym politykom, którzy zasługują na nasze zaufanie, takim na których nikt nie ma finansowych lub agenturalnych haków.

1. Gdzie jest interes narodowy?

„Rozmawiajmy o Polsce” Rozmawiała Alicja Dołowska Niedziela, 22-30 maja 2010

– 10 kwietnia pod Smoleńskiem w katastrofie lotniczej wraz z prezydentem RP Lechem Kaczyńskim zginęli m.in. szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego, przywódcy wszystkich rodzajów sił zbrojnych, szef IPN – depozytariusz wiedzy o zasobach zbioru zastrzeżonego, także politycy opcji uniezależnienia się energetycznego od Rosji. Jak by Pan zdiagnozował bieżącą sytuację z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego.

– Należy uznać, że poziom bezpieczeństwa Polski został osłabiony. Prezydent, mimo że nie miał w rękach bezpośrednich instrumentów związanych z zarządzaniem sektorem bezpieczeństwa, dysponował pośrednimi instrumentami. Jeśli pominiemy uprawnienie wetowania ustaw, które Prezydent uznawał za szkodliwe dla kraju, to do jego instrumentów należało też nominowanie lub odmowa nominacji generałów: wojska, policji, tajnych służb. Z tego instrumentu Prezydent korzystał. Ale najważniejszy jest może fakt, że zginęły także osoby zaangażowane w to, żeby rząd czuł na plecach oddech urzędu prezydenta.

– To znaczy?

– Ogólnie rzecz biorąc idzie o równowagę w systemie władz państwa, czyli o pełnienie przez Prezydenta roli de facto współkontrolnej w stosunku do innych władz państwa. Dla przykładu zatrzymajmy się na bezpieczeństwie energetycznym. Przez ponad rok w Kancelarii Prezydenta kierowałem Zespołem ds. Bezpieczeństwa Energetycznego. Między innymi na prośbę Prezydenta sporządzaliśmy projekty jego niektórych pism do premiera. Tą drogą Prezydent – domagając się np. określonych informacji o przygotowaniach do podpisania umowy gazowej z Rosją – wywierał na rząd presję, by należycie zabiegano o nasz interes narodowy. I mimo, że prezydent nie posiadał bezpośrednich uprawnień decyzyjnych w tym zakresie, to samo takie działanie służyło pluralizmowi. Poza tym członkowie naszego zespołu występowali niejednokrotnie z komentarzami w mediach, aby przekonywać opinię publiczną o wadze dywersyfikacji źródeł zaopatrzenia w energię. Utrudniało to działanie tym środowiskom, które zbyt ulegle prezentowały polskie stanowisko negocjacyjne.

– Czy w kontekście katastrofy pod Smoleńskiem uważa pan, że nasze służby specjalne odpowiednio zabezpieczyły tę wizytę?

– To sprawy techniczne, pozostające w kompetencjach takich instytucji jak BOR. Służby specjalne tylko w dość wąskim zakresie zajmują się zabezpieczeniami tego rodzaju. Ale np. w świetle informacji przekazanych przez rząd nie jest jasne, czy przedstawiciele naszych tajnych służb przejęli sprzęt elektroniczny osób lecących z prezydentem od służb rosyjskich, zanim służby rosyjskie mogły skopiować wszystkie dane.

– Czy służby specjalne kontrolują w tej chwili wyjaśnianie przyczyn katastrofy? Jak polskie instytucje powinny się zachować wobec tego śledztwa?

– Odpowiedź jest jasna: zachować się zgodnie z interesem naszego kraju. Nawet gdyby katastrofa wydarzyła się w państwie tradycyjnie demokratycznym o bardzo dobrej reputacji, to i tak śledztwu należałoby się przyglądać. Nawet w państwie, w którym zasady funkcjonowania systemu ruchu lotniczego są wysokiej jakości, to występuje naturalna skłonność strony odpowiedzialnej za katastrofę, żeby pomniejszać swoją winę. W takich katastrofach – jak mówią fachowcy – odpowiedzialność niejednokrotnie bywa podzielona, gdyż wypadki następują w wyniku splotu różnych zaniedbań. Żadna z poszczególnych nieprawidłowości nie musi powodować nieszczęścia, ale właśnie ich splot. Wydaje się naturalne, że każda ze stron chce wypaść jak najlepiej. I w sytuacji, gdy winny może być ktoś ze strony rosyjskiej (np. zaniedbanie procedur, słabe wyszkolenie kontrolerów, zła jakość sprzętu na lotnisku) albo winne mogą być instytucje polskie, które miały zabezpieczyć przylot, a śledztwo jest zarówno w rękach Rosjan jak i polskich instytucji – to racjonalna wydaje się obawa, że nie wszyscy będą dążyli do prawdy za wszelką cenę. W polityce występuje naturalna skłonność w każdej kryzysowej sytuacji, by analizować, czy odkrycie faktów zaszkodzi mnie i mojemu ugrupowaniu, a nie, jaka jest prawda. Prawda to wartość pozostająca na dalszym tle. Do prawdy dąży się tylko wtedy, kiedy nie może ona zaszkodzić własnemu ugrupowaniu.

– Ugrupowaniu jakiemu?

– W tym przypadku koalicji rządzącej, ale weźmy klasyczny przykład: gdy Andrzej Milczanowski oskarżył Józefa Oleksego o współpracę z wywiadem ZSRR i Rosji, było jasne, że przedstawiciele ówcześnie rządzących środowisk postkomunistycznych nie mieli interesu w tym, by sprawę uczciwie wyjaśnić, to bowiem ukazałoby Polakom skalę uzależnienia od towarzyszy ze Wschodu. Gdy ma miejsce typowy konflikt interesów: ustalenie przyczyn pozostaje w ręku podmiotu, dla którego prawda mogłaby okazać się niekorzystna, to obawy co do szans wykrycia prawdy są uzasadnione.

– Jak pan ocenia pomysł powołania międzynarodowej komisji do zbadania przyczyn katastrofy? Czy jest pan zwolennikiem takiej komisji?

– Ogólnie rzecz biorąc, to się wydaje rozsądne. Ale nie wiem, czy sytuacja prawna na to pozwala. Nawet jeśli sytuacja prawna pozwala, to w sensie etosu narodowego jest to co najmniej dwuznaczne, ponieważ pokazuje, że Polacy nie mają zaufania do własnego państwa. Myślę, że w tych dyskusjach lepiej przesunąć punkt ciężkości. Dzisiaj wydaje się najważniejsze dotarcie do prawdy o przyczynach katastrofy, a także o tym, co się działo po katastrofie, bo tu również są niejasności. Ale dla długofalowego interesu Polski najważniejsze jest budowanie instytucji, które na trwałe umożliwią docieranie do prawdy o sprawach trudnych. Zaangażowanie PO w obronę Lecha Wałęsy, który udzielił poparcia jej kandydatowi na prezydenta, a jednocześnie nie potrafił uczciwie przedstawić swojej przeszłości pokazało, że mamy do czynienia z ugrupowaniem, dla którego unieważnianie prawdy jest elementem gry. Dzisiaj powinniśmy ogniskować energię społeczną nie na powoływaniu komisji, które rozwikła smoleńską tajemnicę (bo to chociaż bardzo ważna, to jednak jednorazowa sprawa), ale na działaniach, które przyniosą skutek trwały dla naszego życia publicznego.

– Czy sposób, w jaki Polacy przeżyli narodową żałobę i więź, która wtedy połączyła wielu ludzi, pozwalają snuć nadzieję na zmianę sytuacji kraju tak bardzo osłabionego utratą części swoich elit?

– Energia społeczna, która wyraziła się w oddolnej aktywności w dniach skupienia po katastrofie, może zaowocować mobilizacją środowisk patriotycznych w wyborach samorządowych i parlamentarnych, a wcześniej dać poparcie kandydatowi na prezydenta RP niewspieranemu przez żadne niejasne powiązania. Skierowanie troski o Polskę np. ku kampanii polegającej na chodzeniu od drzwi do drzwi, do sąsiadów i znajomych, zapraszanie do rozmów o Polsce i zachęcanie do oddania głosu na kandydata bez agenturalnego wsparcia wydaje mi się ważniejsze od dociekana przyczyn katastrofy smoleńskiej.

– W jaki sposób o niej rozmawiać?

– Można zacząć tak: Chcesz pomóc Polsce? Razem możemy wzmocnić nasz kraj. Większość obywateli nie jest i nie będzie ekspertami od lotnictwa potrafiącymi kompetentnie wyjaśnić przyczyny katastrofy, ale każdy rodak jest ekspertem od polskości. Wspierając się, jesteśmy w stanie dać poparcie tym politykom, którzy zasługują na nasze zaufanie, takim, na których nikt nie ma finansowych lub agenturalnych haków. Jako obserwator procesów społecznych sądzę, że takie skierowanie uwagi i aktywności społecznej byłoby dla Polski owocniejsze od ekscytowania się kolejnymi internetowymi przeciekami o przyczynach katastrofy. Gdy wreszcie zbudujemy solidne państwo, przestrzeń debaty publicznej będzie szeroka a sama debata suwerenna, wtedy prawda prędzej czy później wyjdzie na jaw. A w sytuacji, gdy znaczna przestrzeń dyskusji publicznej zależy od kapitału obcego, nie mamy pewności, że prawda ma szanse wygrać. Spór o przyczyny katastrofy przypomina mi wypowiedź amerykańskiego filozofa Richarda Rorty’ego, który radził: Zatroszczmy się o wolność, wtedy prawda zatroszczy się sama o siebie. Jeśli ludzie mają poczucie, że żyją w wolnym kraju, to nie boją się mówić tego, co w ich odczuciu jest prawdą. Oczywiście, mogą się mylić. Wtedy konfrontacja różnych prawd i perspektyw różnych osób powoduje, że może się wyłonić – nienarzucana odgórnie – jakaś prawda wspólna. Natomiast gdy młodzi badacze, pod wpływem nagonki na autorów książki o Wałęsie, dochodzą do wniosku, że nie należy podejmować trudnych tematów, wtedy debata publiczna, w tym naukowa, kurczy się i prawda nie ma przestrzeni do rozwoju. Zamiast ekscytować się szczegółami technicznymi katastrofy, troszczmy się o instytucjonalne warunki, od których zależy nasza gotowość do obywatelskiego zaangażowania.

– To trudne, zwłaszcza przy obecnej atomizacji społeczeństwa.

– Kraje, które przeszły trudną drogę tworzenia oddolnych, obywatelskich więzi zaufania, zbudowały demokrację zakorzenioną, a nie dekoracyjną.

– Dlaczego nadchodzące wybory prezydenckie będą miały szczególne znaczenie? Czy będziemy wybierać pomiędzy III RP a wizją IV RP, zrywającej z dziedzictwem PRL-u?

– Jeśli dziedzictwo PRL-u polega m.in. na tym, że nie należy mówić prawdy o mechanizmach ówczesnej władzy, to symbolem tego dziedzictwa jest Lech Wałęsa, który pałeczkę swojego poparcia przekazuje Bronisławowi Komorowskiemu. Gdy tak wątpliwe postacie popierają kandydata na prezydenta wolnej Polski, jest to dla mnie ślad dziedzictwa starego systemu, ślad, który rodzi niepokój, że nieprawda będzie się cały czas kładła cieniem na polskim życiu publicznym.

Gdyby spojrzeć na nadchodzące wybory prezydenckie w wymiarze symbolicznym i duchowym, trzeba by spytać: jeśli katastrofa o tak potężnej symbolice nie zmobilizuje tych, którzy czują polskość w sercach, ale dotąd uważali, że nie bardzo rozumieją politykę i nie widzieli sensu, by się nią interesować, nie zmotywuje ich, by oddali głos w wyborach na człowieka, który nie ma żadnych niejasnych uwikłań, nie jest związany z mętnymi grupami hazardowych interesów – to jakie nieszczęście musiałoby się jeszcze w naszym kraju wydarzyć, żeby ludzie uznali, że trzeba powiedzieć: dajmy szansę Kaczyńskiemu! W tym sensie są to wybory szczególne.

2. Związane ręce Komorowskiego

Rozmawiał Mariusz Bober Nasz Dziennik, 18 czerwca 2010

– Rok temu powiedział Pan w jednym z wywiadów, że „jeżeli skala kryzysu będzie wymagała (…) wprowadzenia w życie trudnych decyzji instytucjonalnych, to PO okaże się do nich niezdolna”. W tym roku doświadczyliśmy chyba wszystkich możliwych kryzysów – od gospodarczego i budżetowego, po katastrofę z udziałem najważniejszych osób w państwie i klęskę żywiołową. Czy w ich obliczu rząd PO-PSL okazał się zdolny do wprowadzenia potrzebnych zmian?

– Wcale nie spotkały nas wszystkie możliwe kryzysy. Można sobie wyobrazić jeszcze gorsze: wojnę, epidemie czy też kryzys finansowy na skalę większą niż Wielka Depresja z 1929 r. Katastrofa smoleńska pokazała, że powinny być zmienione procedury bezpieczeństwa lotów najważniejszych osób w państwie. Ale brak takich procedur nie wywołuje od razu żadnych widocznych skutków. A uporządkowanie tej sprawy nie wymusza reform w innych obszarach funkcjonowania państwa, które również zmian wymagają.

– Właśnie, katastrofa smoleńska ujawniła niewydolność państwa polskiego i to na wielu płaszczyznach…

– Dla mnie jako badacza faktycznych reguł gry w społeczeństwo było to oczywiste co najmniej od połowy lat 90. ubiegłego wieku. W 2004

r. omawiałem podczas ogólnopolskiego zjazdu socjologicznego zjawisko diagnozy bez konsekwencji, dostrzeżone zresztą także przez osoby dalekie od myślenia niepodległościowego. Zjawisko to polega na tym, że chociaż poważne niesprawności w funkcjonowaniu państwa są dostrzegane i zdiagnozowane, to potrzebne rozwiązania nie są wprowadzane w życie. Wiemy o niesprawności służby zdrowia, sądownictwa, mediów publicznych, tajnych służb, ale państwo nie ma zdolności uporania się z tymi problemami.

– PO przez ostatnie lata wytwarzała wrażenie, że to ona ma monopol na unowocześnianie państwa…

– Platforma w ostatnich latach miała wyniki w wywoływaniu wrażeń, tylko co zreformowała? Państwo może być naprawiane na 3 sposoby: albo samo jest w stanie dokonać niezbędnych zmian, albo naprawa jest wymuszana oddolnie – przez społeczeństwo; może to być też dokonywane poprzez mechanizmy postkolonialne, a więc jakieś inne państwo lub międzynarodowe korporacje wymuszają modernizację. Ale wówczas dokonywane są tylko takie zmiany, które są potrzebne obcym podmiotom do tego, by płynnie mogły prowadzić swoje interesy. Problem polega na tym, że w Polsce, mimo, że mamy demokrację, czyli system pozwalający na samoregulację, państwo jest nieprzejrzyste samo dla siebie. Rządy PO raczej pogorszyły sytuację, ponieważ wielu jej polityków działa w sytuacji konfliktu interesów, co sprawia, że nie mają dostatecznie silnych motywacji, by wprowadzać reformy.

– Czemu więc kandydat PiS na prezydenta apeluje właśnie do PO o współdziałanie w reformowaniu państwa?

– Jarosław Kaczyński wyciągnął wniosek, że musimy zbudować w Polsce nowy typ porozumienia politycznego. Najwyraźniej uznał, że jeśli dwa główne ugrupowania postsolidarnościowe będą nadal prowadziły ze sobą ostrą walkę, to państwo polskie nie osiągnie zdolności do samonaprawy. Kaczyński przemyślał swoją rolę w polskiej polityce i, być może, rozstał się ze złudzeniem, że jest w stanie zbudować formację, która sama będzie w stanie wziąć odpowiedzialność za dopasowanie Polski do wyzwań współczesności w taki sposób, by nie zagubić naszej tradycji. Prezes PiS zrozumiał też, że Polacy są mocno podzieleni i budując przyszłość trzeba, by różne środowiska polityczne znalazły minimum porozumienia. Stąd dzisiejszy język prezesa PiS. To nie jest efekt tylko tego wstrząsu, jakim była dla niego śmierć brata i wielu bliskich, utalentowanych współpracowników w katastrofie smoleńskiej. To także rezultat wcześniejszych przemyśleń. Tymczasem Donald Tusk jakby wszedł w mentalność „starego” Jarosława Kaczyńskiego: pielęgnuje złudzenie, że jest w stanie uzyskać pełną kontrolę nad państwem i je reformować, gdy tylko w pałacu prezydenckim usadowi niezbyt „lotnego”, za to zależnego od siebie polityka. Ale przez ponad 2,5 roku rządów Tusk nie pokazał, że ma zdolność reformowania kraju.

– Czy w związku z tym nadzieje Jarosława Kaczyńskiego mają szanse na realizację, skoro w PO, może z powodu związków z nieformalnymi grupami interesu, nie ma woli do przeprowadzania rzeczywistych reform państwa służących społeczeństwu?

– Proszę zwrócić uwagę, że to, co robi prezes Kaczyński jest sygnałem zarówno dla PO, jak i dla wyborców. Sygnał dla Platformy jest następujący: wyciągnijcie wniosek, który ja wyciągnąłem; jeśli macie ambicje przejęcia pakietu kontrolnego nad państwem, to uznajcie, że w dzisiejszym dynamicznym świecie to jest nieskuteczne. Jeśli wyborcy dadzą Bronisławowi Komorowskiemu prezydenturę, to chociaż Donald Tusk może zyska złudzenie kontroli nad państwem, to reformy nadal nie będą przeprowadzane. Wyborcom Kaczyński mówi: głos na mnie to szansa na prawdziwy, kreatywny pluralizm w Polsce i odblokowanie potencjału rozwojowego.

– Do niedawna PO usprawiedliwiała swoją bezczynność rzekomym blokowaniem reform państwa przez śp. prezydenta Lecha Kaczyńskiego...

– Zaprzecza temu usprawiedliwieniu przykład mediów publicznych, które niewątpliwie wymagają reformy. Nie została ona należycie przeprowadzona w okresie rządów PiS. Gdyby Platforma naprawdę chciała je uspołecznić, postarałaby się o minimalne porozumienie w tej sprawie wszystkich sił politycznych. Zaproponowałaby PiS lub śp. prezydentowi Kaczyńskiemu opracowanie wspólnego projektu. Ale PO nie dotrzymała nawet umowy z SLD, przy poparciu którego mogła przecież odrzucić weto prezydenckie. Sytuacja ta pokazuje, że oskarżanie śp. Lecha Kaczyńskiego o blokowanie zmian jest nieuczciwe. To wymówka, bo albo PO nie ma woli do przeprowadzenia reform, bo jest uwikłana w jakieś ciche zależności z grupami interesów, albo jest niesprawna organizacyjnie. A może jedno i drugie.

– Wyborcy praktycznie już mogą ocenić zdolność PO do reform. Po katastrofie smoleńskiej przejęła niemal pełnię władzy w państwie. Jak ją wykorzystuje?

– Na razie Platforma zajmuje się tym, co wcześniej krytykowała u PiS, czyli przejmowaniem kontroli nad kolejnymi instytucjami państwa. Osłabia IPN, dogaduje się z Aleksandrem Kwaśniewskim, by osadzić na stanowisku prezesa NBP Marka Belkę, czy z innymi środowiskami, by obsadzić urząd Rzecznika Praw Obywatelskich. Gdyby PO rzeczywiście była partią obywatelską, zaczekałaby z tymi zmianami do wyborów prezydenckich, czyli do stabilnej sytuacji politycznej. Zastanawiam się w tym kontekście nad mentalnością Bronisława Komorowskiego. Ostatnio gra z Kwaśniewskim i ludźmi WSI, a poparcie dla niego deklarują tacy ludzie jak gen. Marek Dukaczewski [były szef WSI – red.] czy Włodzimierz Cimoszewicz. Ten ostatni zachęcał, byśmy przyłączyli się do rosyjsko-niemieckiego projektu Gazociągu Północnego, a więc wypowiedział się przeciwko naszemu interesowi narodowemu. Gdy słucham reklam wyborczych Komorowskiego, w których mówi, że całe życie służył Narodowi, odnoszę wrażenie, że został on wpuszczony przez Donalda Tuska w pogoń za władzą, w której kompletnie pogubił się. Nawet jeśli Komorowski zyska splendory pałacu prezydenckiego, to będzie tak uzależniony od różnych środowisk, że nie będzie zdolny do myślenia w kategoriach interesu narodowego.

– Od kogo może być najbardziej uzależniony?

– Mam na myśli głównie grupy biznesowe powiązane ze środowiskiem WSI, podobnie jak niektóre grupy medialne. Jeśli dzięki ich poparciu Komorowski wygra wybory, będzie miał ręce związane zarówno przez nich, jak i przez Donalda Tuska. Jeśli Komorowski opowiada bzdury na temat metod wydobycia gazu łupkowego, to zastanawiam się, kto mu je wkłada do głowy? Czy nie właśnie część środowiska WSI od lat związana z Moskwą? To Moskwa ma interes w tym, żeby w Polsce zarabiał Gazprom, a nie Polacy na wydobyciu gazu.

– Co nas czeka, gdyby PO przypieczętowała swoją władzę kontrolowaniem urzędu prezydenta w przypadku wygranej Bronisława Komorowskiego?

– Jego ewentualna wygrana niewielką przewagą i obecna kampania, która odblokowała potencjał PiS, otworzy dla tej partii drogę do wygrania wyborów samorządowych i parlamentarnych i rozpoczęcia rzeczywistych reform w kraju. Ale uwaga: to zależy od tego, czy środowiska niepodległościowe nie wpadną w defetyzm. Przecież już dziś widać, iż odnieśliśmy wielki sukces: tylu Polaków podniosło głowę, przestało się wstydzić swego patriotyzmu. Zobaczyliśmy, jak dla wielu rodaków ważne są symbole naszej państwowości, niepodległości i dumy. PiS już odzyskał potencjał koalicyjny, którego starano się go pozbawić przez ostatnie 3 lata.

3. Suwerenność na dalszym planie

Rozmawiał Stanisław Żaryn, Fronda.pl, 11 października 2010

– Czy polskie państwo przeszło już kryzys wywołany katastrofą smoleńską?

– Dla sporej części Polaków, a być może nawet dla większości, kryzys państwa nie jest oczywisty. Czym innym jest zrelacjonowanie odczuć jakiejś części społeczeństwa, a czym innym diagnoza badawcza prowadzona na gruncie intersubiektywnie przyjętych kryteriów. Wydaje się, że poprawna jest teza, że – sądząc po notowaniach Platformy Obywatelskiej – dla sporej części społeczeństwa kryzys państwa nie jest oczywisty.

– A dla Pana?

– Badacz musi określić kryteria, na gruncie których kryzys państwa może być stwierdzony. Jeśli np. zastosujemy model państwa, które jest wasalem wobec unijnych podmiotów lub/i międzynarodowych korporacji, to z tej perspektywy państwo, które sprawnie służy podmiotom zewnętrznym, wcale nie jest w kryzysie, ale pełni swoje funkcje. W badaniach nad globalizacją występuje pojęcie captive state – państwa zakładnika. To takie państwo, którego główną funkcją nie jest troska o interesy własnego społeczeństwa/narodu, ale zewnętrznych podmiotów, które chcą w danym kraju robić interesy. Takim podmiotom zależy, żeby w danym kraju była pewna minimalna stabilność, potrzebna dla realizacji ich interesów, ale demokracja może być czystą fasadą.

– Polacy mogą w ten sposób rozumieć normalność Polski?

– Wydaje się, że dzisiaj wielu Polaków normalność postrzega tak: dopóki paszport w domu, w portfelu karty do bankomatu, niepuste konto i można wydawać pieniądze na towary, których nie brakuje, to nie jest źle. A grupy wykluczone, zmarginalizowane ekonomicznie zazwyczaj są bez znaczenia, ponieważ nie mają zdolności do buntu. Dopóki te grupy, które posiadają zdolność do buntu – czyli od klasy średniej w górę, będą jeździły do hipermarketów, to dla nich będzie normalnie. Gdy ogłoszono kryzys finansowy, zastanawiałem się, czy parkingi przed centrami handlowymi zaczną pustoszeć. Skoro tak się nie stało, to znaczy, że ludzie postrzegają swoją sytuację jako stabilną. Gdyby rozpowszechniło się odczucie, że stracą pracę, będą mniej zarabiali w przyszłym roku, to zaczęliby oszczędzać. Jeśli tego nie robią, to znaczy, że poczucie optymizmu konsumenckiego jest wysokie. A z tym wiąże się akceptacja ładu politycznego. Dla sporej części Polaków ludzi kryzys państwa musi się pojawić w ich portfelach, by chcieli uznać, że istnieje problem.

To wąskie pojmowanie normalności jest częściowo pochodne wobec tabloidyzacji przestrzeni komunikacji publicznej, nawet tzw. poważnych mediów oraz powiązanego z tym celowego odwracania uwagi społeczeństwa od spraw ważnych (np. konstrukcji budżetu i nadużyć ze strony tajnych służb) i ekscytowania opinii publicznej personalnymi rozgrywkami.

Dla części Polaków własny interes jest ważniejszy niż dobro państwa?

Dla wielu dzisiejszych Polaków – należą do nich aktywni współtwórcy naszego kapitalizmu – suwerenność, niepodległość, tradycja, poczucie godności narodowej mają ograniczone miejsce w ich horyzoncie poznawczym.

Z czego to wynika?

Z jednej strony to efekt procesów cywilizacyjnych. W dziejach ludzkości nigdy wcześniej tak wielka część nie żyła w dostatku. Również w historii naszego narodu mamy do czynienia z bezprecedensowym dostatkiem. Drugim elementem, mającym wpływ na takie odbieranie rzeczywistości, jest fakt, że od czasu transformacji ton naszemu życiu politycznemu nadawały elity albo słabo niezakorzenione w polskości, albo z polskości wykorzenione. Te elity promieniowały wzorcami technokratyzmu, liberalizmu, kosmopolityzmu na dużą część społeczeństwa.

– Czy katastrofa smoleńska mogła zmienić sposób patrzenia części Polaków na państwo i politykę?

– Ze znanych mi badań wynika, że dla większości katastrofa ta nie stanowiła przełomu w sposobie patrzenia na swoje państwo. Chociaż dla sporej części Polaków tragedia z 10 kwietnia była sygnałem, że sprawy państwa idą w złym kierunku, to wydaje się, że dzięki sprawnej propagandzie te grupy interesów, które są beneficjantami obecnego ładu instytucjonalnego, potrafiły z powrotem przechwycić zbiorową wyobraźnię. A przynajmniej pozbawić ludzi zdolności do mobilizacji obywatelskiej.

– Jak taki sposób rozumienia polityki przez większość Polaków wpływa na scenę polityczną i rządzących?

– Ma to poważny wpływ na sposób prowadzenia polityki przez większość partii. Wielu, bodaj czy nie większość polskich czołowych polityków powtarza schemat myślowy XIX-wiecznego niemieckiego lidera związkowego, który powtarzał: „jestem waszym przywódcą, więc muszę podążać za wami”. Polityk może się wyborcom podlizywać albo z ich z wyobraźnią „negocjować” – tłumacząc np. niektórym, iż gubią swoją godność. W Polsce dominują obecnie politycy, którzy skutecznie się podlizują wyborcom – w tym drogą rozbudowy klientelistycznych form rozdziału dóbr. A wyobraźnię wyborców z kolei formatują będące w sojuszu z częścią polityków holdingi medialne.

– Taka sytuacja powoduje, że władza ma wolną rękę do działania, dopóki społeczeństwo nie odczuje negatywnych skutków ekonomicznych?

– Wystarczy bez sentymentów czytać dzieje ludzkości, by wiedzieć, że dwie techniki wyartykułowane przez starożytnych Rzymian są kluczem do rządzenia także dziś. „Dziel i rządź” to pierwsza z nich. Trzeba dzielić obywateli i łupy w ten sposób, by w pierwszej kolejności zabezpieczać potrzeby swoich sojuszników i uległych. Jeśli ci, którzy zostają twoimi klientami są dostatecznie wpływowi, to resztę społeczeństwa można ignorować. Technika druga to pamiętanie, że lud potrzebuje „chleba i igrzysk”. Dopóki gospodarka zapewnia odpowiedni poziom konsumpcji, a telewizja i clubbing pewien poziom ekscytacji, dopóty władza może czuć się komfortowo.

– Czy huśtawka emocjonalna, widoczna w tym roku w polskim społeczeństwie, osłabia możliwość kontroli władzy przez opinię publiczną?

– Badania nad systemami autorytarnymi wykazały, że taka władza może być trwała, jeśli jest sprzężona z dostatecznie rozgałęzionym systemem klientelistycznego podziału dóbr. System taki działa jak piramida. Okruchy z pańskiego stołu spadają na mniejsze stoły, z tamtych stołów na jeszcze mniejsze i tak dalej. Relacja lennika i pana wasalnego powtarzana jest na różnych szczeblach drabiny społecznej. Wyobraźnia socjologiczna podpowiada, że ludzie zapisują się do Platformy lub PSL przede wszystkim licząc na wejście właśnie w sieci klientelistyczne. Mają na to większe szanse niż przy zaangażowaniu się w działalność PiS-u.

– Dlaczego?

– Każda partia wytwarza pewien mechanizm klientelistycznego – tj. nieprzejrzystego i niesprawiedliwego – dostępu do cennych społecznie dóbr. Do dóbr takich należy obsadzanie różnych stanowisk. Innym ważnym dobrem są akty prawne ułatwiające bądź utrudniające prowadzenie działalności gospodarczej w pewnej branży.

Partie rządzące zawsze mają największy wpływ na rozdział dóbr rzadkich. A partia przy władzy, która w dodatku ma niskie standardy, gdyż jej kluczowe postacie są w bliskich relacjach z „Sobiesiakami”, wytwarza szczególnie sprzyjające warunki dla rozwoju klientelizmu, w tym korzystającego z dostępu do regulacyjnych uprawnień państwa. Sparaliżowanie CBA przez Donalda Tuska i rozmycie afery hazardowej to przecież wysłanie ważnego komunikatu do „swoich”. Można to odczytywać jako przekaz: możecie robić interesy z „Sobiesiakami”, nie dajcie się głupio nagrać, ale jakby co, to tu w centrali pomożemy, by nikt zbyt dociekliwie tych spraw nie badał. Sieć klientelistyczna to ważny stabilizator każdego systemu rządów. Taki stabilizator działa tak długo, jak jest się czym dzielić.

– Czy poziom klientelizmu PO i PSL może zagrażać demokracji w Polsce?

– Demokracja od początku III RP oscyluje. Mocno rozgałęziony i zakorzeniony klientelizm prowadzi do powstania układów hegemonicznych (monopolistycznych lub oligopolistycznych), które z demokratycznej konkurencji o władzę, z gry o publiczne definiowanie problemów społecznych, z faktycznej wymiany elit mogą uczynić pustą dekorację. W krajach autorytarnych klientelizm bywa chroniony przez cenzurę i przez zastraszenie opozycji. Dziennikarze i badacze nie mają możliwości prowadzenia dociekań albo nie mają możliwości publikowania wyników swoich prac. Gdy wiedza o faktycznej skali klientelizmu, nepotyzmu, korupcji w danym systemie demokratycznym zostaje odpowiednio nagłośniona, autorytet władzy upada. A gdy nie ma cenzury, tworzy się mechanizm poprawności politycznej, który działa jak quasi-cenzura. W demokracjach układy hegemoniczne bywają chronione przez klimat poprawności politycznej, niekiedy osiągającej poziom przemocy symbolicznej – ma to chyba miejsce we współczesnej Polsce.

Jako, że istotnym elementem systemu klientelistycznego III RP jest część środowiska służb tajnych, próbuje się neutralizować wszystkich, którzy starają się ukazywać opinii publicznej ukryte mechanizmy władzy, w tym selekcji elit. Atakowany jest Instytut Pamięci Narodowej, próbuje się niszczyć autorów książek o Lechu Wałęsie. W tym samym planie należy widzieć ataki na CBA, gdy było kierowane przez Mariusza Kamińskiego. Barbara Fedyszak-Radziejowska zwróciła uwagę, że tym, co jest wspólne dla społecznych funkcji IPN i CBA, jest wpływ informacji posiadanych przez te dwie instytucje na procesy doboru elit – polityki, mediów, gospodarki. IPN umożliwia opinii publicznej zajrzenie w biografie elit, CBA zaś (do niedawna) mogło patrzeć im na ręce.

Zrozumiałe jest, że gdy w demokracji klientelizm przekracza pewne ramy, pojawiają się zagrożenia dla wolności słowa. Stąd niemało zachowań polityków Platformy Obywatelskiej niedających się uzgodnić z liberalną wizją przestrzeni publicznej. Ich publiczne oceny książki Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka lub Pawła Zyzaka, gdyby nie były tak żałosne i smutne, byłyby nawet śmieszne. Na przykład ówczesny wicepremier Grzegorz Schetyna mówił: To jest książka z tezą, a ja takich nigdy nie tolerowałem. Tak jakby chciał wezwać: uczeni, piszcie książki bez tezy (tj. takie, które nikomu nie mają niczego do powiedzenia), to doczekacie się nagrody...

– Czy widzi Pan szansę na poprawę jakości polskiej demokracji bez wyeliminowania z życia publicznego grup byłych funkcjonariuszy służb PRL?

– Jest ku temu droga. Nazywam to dekomunizacją pozytywną. Zamiast oczyszczania instytucji państwa z takich ludzi, należy budować nowe instytucje, z założenia niedostępne dla tych grup. Tak zostały zaprojektowane IPN i CBA. Demokracja i rządy prawa, jak wynika z najnowszych koncepcji naukowych, utrzymują i rozwijają się tylko wtedy, gdy między różnymi zorganizowanymi grupami interesów istnieje przybliżona równowaga. Gdy żaden z głównych graczy nie jest w stanie uzyskać pozycji hegemona, wtedy rządy prawa są im potrzebne. Jeśli jednak jakaś grupa interesu potrafi uzyskać i utrwalić swą dominującą pozycję, wtedy demokracja więdnie.

– Jak można to zmienić?

–  Na to rada jest bardzo prosta (zgodnie z zasadą: „mówi się łatwo, robi się trudno”). Potrzebne są oddolne liczne inicjatywy zmierzające ku tworzeniu zinstytucjonalizowanych form zorganizowanego nacisku. W inny sposób nie można uchronić demokracji przed erozją. Pamiętam, gdy podczas karnawału pierwszej „S”, Adam Michnik, który był wtedy po stronie wolności, powiedział na jednej z debat na UMK, że władza ustępuje tylko pod pistoletem strajkowym. Dziś można powiedzieć, że władza powściąga swoje tendencje do nadużyć tylko wtedy, gdy działa w warunkach zinstytucjonalizowanego pluralizmu różnych interesów albo gdy staje w obliczu zorganizowanego oporu. Kiedy władza widzi, że pluralizm jest pozorny, a potencjał oddolnego oporu społecznego słaby, ulega pokusom. Brak kontroli demoralizuje. Na przykład, ponieważ opozycja parlamentarna była nieskuteczna, a media pozorują pełnienie roli czwartej, kontrolnej władzy, ekipa PO-PSL pozwoliła sobie na wynegocjowanie umowy gazowej fatalnej dla naszego interesu narodowego. Ekipa ta zaczęła ustępować dopiero wtedy, gdy inne grupy interesu – mające przełożenia na instytucje Unii Europejskiej – włączyły się do gry. Rząd skorygował swoje stanowisko negocjacyjne w rozmowach z Gazpromem nie wskutek merytorycznej wewnątrzpolskiej debaty, ale wskutek nacisku zagranicznych grup interesu, które za pośrednictwem agend Unijnych zakomunikowały, że zapisy umowy nie są zgodne z przyjętymi w UE standardami.

4. Działania niebezpośrednie

„Poważnie rozważam hipotezę zamachu” Rozmawiał Mariusz Bober Nasz Dziennik, 22-23 stycznia 2011

– Propagandowy raport Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (ros. MAK) pokazał fiasko całej polityki rządu Donalda Tuska, czy tylko tej wobec Rosji? Szef rządu twierdził ostatnio, że Polska przeszła ten test po katastrofie smoleńskiej bardzo dobrze i gratulowano mu w innych stolicach…

– Rząd Donalda Tuska znalazł się w trudnym położeniu, ale przesadne jest mówienie o fiasku jego polityki jako całości. W odczuciu wielu obywateli gospodarka i państwo nie funkcjonują w sposób rażąco gorszy od standardów PRL i III RP – takich, do których od lat jesteśmy przyzwyczajeni i które na co dzień tolerujemy. Warto jednak zastanowić się nad tym, co od czasu katastrofy smoleńskiej dzieje się w Polsce w przestrzeni komunikacji publicznej. Odnoszę wrażenie, że od 1989 r. aż do katastrofy smoleńskiej nigdy wcześniej z takim tupetem i tak często nie wypowiadano się publicznie wbrew polskiemu narodowemu interesowi. W mijającym tygodniu zaskoczyły mnie wygłoszone na żywo w TVP Info zaraz po rzeczowej wtorkowej prezentacji zespołu ministra Jerzego Millera komentarze Jana Osieckiego i Wojciecha Łuczaka (przedstawionych jako ekspertów od lotnictwa). Słuchając, jak tych dwóch komentatorów prześciga się w wykazywaniu niskiej wartości tej prezentacji, miałem wrażenie, iż oglądam TV Moskwa. Obydwaj panowie, „pijąc sobie z dzióbków”, bez ogródek atakowali prezentację. Eksponowali motywy wygodne dla MAK, kompletnie pomijając istotne informacje ujawnione przez polską komisję – takie ich zachowanie zostało odnotowane np. na portalu „wPolityce.pl”. Podobnie stronniczo i prorosyjsko sprawa katastrofy komentowana jest w wielu innych mediach. Odnoszę wrażenie, iż nawet podczas lansowania książek Jana Tomasza Grossa „samobiczowanie” Polski i Polskości w mediach nie było aż tak gorliwe.

– Tezy MAK, który obciążył pilotów, ignorując oczywiste fakty, wpisują się w tę propagandę? W ten sposób próbowano wzmocnić ten przekaz?

– Należy odróżnić dwa wymiary. Jeśli do katastrofy doszło głównie z winy pilotów, oznacza to także winę osób odpowiedzialnych za system szkolenia. Za to zaś odpowiadają osoby podległe premierowi Tuskowi. Jeśli – po katastrofie Casy – nie przeprowadzono reformy, to zapewne z tego powodu, że zmiany – wytrącając instytucje z zastygłych nawyków – zawsze wywołują czyjeś niezadowolenie. A premier Tusk problemów unika za wszelką (jak teraz widzimy: za wszelką dosłownie) cenę. Środowiska przyjazne Platformie godzą się jednak na to, by – ramię w ramię z MAK-iem – oskarżać pilotów, gdyż zarzuty wobec nich traktują jako swoisty „pomost”, po którym próbują przejść do tezy o odpowiedzialności śp. Prezydenta za katastrofę, by przedstawiać go, a przy okazji i brata Jarosława, jako człowieka nieodpowiedzialnego.

– Ta kampania to przejaw walki propagandowej czy jakiejś szerszej strategii?

– Wiele wskazuje na to, że od dłuższego czasu trwa kampania mająca na celu pozbawienie Polaków zdolności do racjonalnej oceny sytuacji, w tym określania faktycznych interesów swojego kraju. Spójrzmy na to przez pryzmat koncepcji brytyjskiego teoretyka strategii, Basila Liddell Harta, twórcy teorii działań niebezpośrednich. Rozumował on tak: gdy atakujemy kogoś wprost, to zazwyczaj mobilizuje się on, integruje i wtedy trudniej go pokonać. Jeśli zaś zaatakujemy czyjąś psychikę, jego wolę walki – i to w taki sposób, by osoba ta nie zorientowała się, że wypowiedziano jej wojnę, to może się okazać, że przeciwnik zostanie psychicznie rozchwiany, zatem pozbawiony części zdolności bojowych, zanim jeszcze dojdzie do konfrontacji fizycznej. Gdy przeciwnikowi na wojnie zabijemy jednego żołnierza, to ma on tylko jednego żołnierza mniej. Jeśli tego jednego żołnierza porazimy strachem, to będzie on siał defetyzm wśród swoich kolegów. Jeśli dowódcę wyższej rangi pozbawimy wiary w celowość oporu, to może zostać ograniczona sprawność wojska na szerszym odcinku frontu. A jeśli zostanie skutecznie wywarta presja psychologiczna na kierownictwo jakiegoś kraju, to może nastąpić takie rozchwianie zdolności decyzyjnych przywódców, iż nie wykorzystają oni nawet tych zasobów, które kierownictwo państwa ma w swej dyspozycji.

– I taki manewr zastosowano wobec Polski, wobec rządu, 10 kwietnia ubiegłego roku czy może później?

– Myślę, że ta metoda była stosowana wobec Polski od dawna, ale rzecz nasiliła się po 10 kwietnia 2010 r.

– Stosowana jest poprzez agenturę wpływu?

– Idealnym narzędziem do stosowania technik działań niebezpośrednich jest właśnie agentura wpływu. Rosja stosuje ją na nieporównywalnie większą skalę niż inne państwa.

– Dlaczego, Pana zdaniem, tak jest?

– W polityce międzynarodowej kraje rozwinięte wykorzystują narzędzia Public Diplomacy [ang. dyplomacja publiczna – red. NDz], tj. informowanie i wpływanie na opinię publiczną innych krajów głównie sięgając po tzw. soft power [ang. miękka siła – red. NDz]. Jest to rodzaj władzy polegający na oddziaływaniu poprzez atrakcyjność. Gdy np. miliardy ludzi na świecie oglądają transmisję z ceremonii wręczenia Oscarów w Hollywood, a niektórzy nawet budzą się w nocy [ze względu na różnicę czasu – red. NDz], by to oglądać, świadczy to o atrakcyjności amerykańskiej kultury masowej.

– Ale Rosja była do tej pory traktowana jako partner niewiarygodny, tymczasem raport MAK został przyjęty na Zachodzie niemal jak pewnik...

– Rosja nie jest dla Zachodu atrakcyjna ani kulturowo, ani turystycznie, ani artystycznie. Swoją niebagatelną pozycję na świecie zawdzięcza nie temu, że jest krajem bogatym, sprawiedliwym, temu, że ludzie oddychają tam swobodą i radością, ale dlatego, że ma siłę militarną, poprzez którą może zaszkodzić całej planecie i dysponuje surowcami strategicznymi. Na poziomie Public Diplomacy – komunikowania się z innymi krajami – Rosja ma poważny deficyt soft power. Ale nadrabia to agenturą wpływu, a w latach ostatnich częściowo również wykorzystywaniem zachodnich firm public relations.

– Dlaczego właśnie w Polsce tak silna jest agentura wpływu i nieformalne grupy interesu?

– Byliśmy w sowieckiej strefie wpływów, a tajne służby PRL były przez Moskwę zakładane, szkolone i nadzorowane. W wolnej Polsce nigdy nie zrobiono pełnego audytu tego dziedzictwa, a Wojskowe Służby Informacyjne rozwiązano dopiero w 17. roku transformacji. Nieformalne grupy interesu? One działają w każdym kraju mającym gospodarkę rynkową. Różnica między sytuacją Polski i innych demokracji polega na tym, że jesteśmy byłym państwem policyjnym, krajem postagenturalnym i wiele grup interesu nadal korzysta z zasobów tajnych służb PRL i także słabo nadzorowanych służb III RP. Druga różnica polega na tym, że w sytuacji, gdy w mediach mamy jałowy, pozorny pluralizm, a pewne schematy myślenia mają pozycję hegemonistyczną, media nie pełnią funkcji sprawnego kontrolera, którego nadzór powstrzymuje te nieformalne grupy interesów przed bezkarnym „hasaniem sobie”, przed docieraniem do ważnych polityków w tak bezczelny sposób, jak dzieje się u nas.

– Najbardziej ewidentne przykłady?

– Afera hazardowa: osoba skazana prawomocnym wyrokiem za korupcję ma bezpośredni zażyły kontakt z ważnymi politykami partii rządzącej. Gdyby media nie zachowywały się stronniczo w tej sprawie i próbowały tę aferę należycie naświetlić, z trudem byśmy akceptowali wybór na Marszałka Sejmu, tj. formalnie drugiej osoby w państwie, polityka, który miał bliskie relacje z biznesmenem skazanym za korupcję. Tymczasem media sprawę afery hazardowej szybko odpuściły – włącznie ze sprawą przecieku, w wyniku którego hazardowi biznesmeni zostali ostrzeżeni, że są śledzeni przez CBA.

– Ale przecież państwo może się zabezpieczyć przed taką agenturą wpływu...

– Kontrwywiadowi niełatwo jest ją identyfikować, ale jest to możliwe. Agent wpływu nie musi być nawet specjalnie wyszkolony, regularnie opłacany, ani łącznikowany. Wystarczy, że raz na jakiś czas zapewni mu się np. atrakcyjne wykłady za granicą, nagrodę, załatwi się dobre stypendium, posadę dla jego dziecka w międzynarodowej firmie, itd. W zamian on od środka podważa zdolność danego kraju do prawidłowego diagnozowania swoich interesów, np. starając się ośmieszać tych polityków, którzy jasno definiują interes państwa. Bez działań operacyjnych kontrwywiadu bardzo trudno jest udowodnić taką działalność – zwłaszcza zaś odróżnić prowadzonych agentów wpływu od „użytecznych idiotów”. Ciekawą analogią jest spostrzeżenie ks. prof. Waldemara Chrostowskiego, który odnosząc się do stanu dialogu polsko-żydowskiego ocenił, że głównym problemem nie są Żydzi, którzy dobrze pojmują racje swojego kraju i religii. Często problemem są Polacy pragnący przypodobać się Żydom. A w ostatnich miesiącach mamy do czynienia z całą, zadziwiająco liczną „chmarą” Polaków, którzy w „biczowaniu” naszych rzekomych kawaleryjskich wad chcą się przypodobać albo Rosjanom, albo Unii, podtrzymując tezę o naszej rzekomej irracjonalnej rusofobii.

– I to jest konkretny przejaw działania agentury wpływu?

– To jest przejaw kilku zjawisk. Agent wpływu „puszcza” pewną myśl w obieg. Może być tak, że inny agent daje jej pudło rezonansowe – zaprasza go do telewizji. Ale może być i tak, że ten pierwszy lub drugi jest użytecznym idiotą nie do końca pojmującym zasady gry. Nasz Dziennik niedawno [18-19.12.2010 r. – red. NDz] opisał interesujący przypadek red. naczelnego Rosyjskiego Kuriera Warszawskiego Władimira Kirianowa. Rozumiem, że Rosjanin może chcieć przekazywać w Polsce swój punkt widzenia, podobnie jak Polak ma prawo np. w Niemczech przedstawiać swoje poglądy. Tyle, że Kirianow – „ni z gruszki, ni z pietruszki”, nieproporcjonalnie do wagi tego, co ma do powiedzenia, jak i w stosunku do jakości i oddziaływania pisma, które wydaje, bywa zapraszany do polskich mediów, tak, jakby ktoś świadomie dawał mu do ręki pudła rezonansowe. Na jednej z konferencji Bogdan Święczkowski, szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w okresie rządów PiS, powiedział, że kontrwywiad namierzył wówczas kilku działających agentów wpływu. Obecnie nie wiem jednak, czy kontrwywiad ma odwagę, by kontynuować takie działania w sytuacji, gdy wobec Rosji ogłoszono nowe otwarcie (czytaj: miłość i uległość).

– Czyli polityka rządu ułatwia czy wręcz zabezpiecza funkcjonowanie rosyjskiej agentury wpływu w Polsce? A może ma decydujący wpływ na rząd?

– Agentura wpływu nie musi mieć decydującego wpływu na rząd. Wystarczy, że inspiruje ona pewne poglądy, które same się potem powielają w medialnej przestrzeni. PR-owska niby-polityka Donalda Tuska sprawiła, że w Polsce pojawiła się znamiona pajdokracji, czyli rządów młodzieży. Młodzi ludzie, z natury pozbawieni zmysłu politycznego, często łatwo ulegają tandecie, populizmowi, efekciarskim sztuczkom. W dzisiejszym świecie poprzez młode pokolenie niby-polityka „przesiąka” do niektórych ludzi dorosłych, ale często zakompleksionych. Badacze kultury współczesnej już dawno zauważyli zjawisko infantylizacji dorosłych i obniżania ich poziomu umysłowego w sprawach dotyczących spraw publicznych. Wielu młodych Polaków, bardzo słabo zakorzenionych w tradycji swojego narodu, nietrudno przekonać, że nowoczesne – tj. po „europejsku” – uprawianie polityki ma polegać na odrzuceniu balastu bolesnej historii stosunków polsko-rosyjskich, tak jakby w Moskwie nastąpił jakiś cywilizacyjny postęp ku demokracji. Tymczasem nic takiego się nie stało – u władzy są czekiści, których przywiązanie do zasad państwa prawa równa się pieczołowitości z jaką – według minister zdrowia Ewy Kopacz – miano przeszukać ziemię w miejscu rozbicia się TU-154 w Smoleńsku.

To w klimacie pajdokracji można było uwierzyć, iż władze rosyjskie afiszując się ze współczuciem dla Polaków jednocześnie twardo nie zadbają o swoje interesy już w pierwszych dniach po katastrofie smoleńskiej, ustalając korzystne tylko dla siebie procedury jej badania.

– A władze polskie wykazują zadziwiającą bezradność?

– Gdy przeczytałem przed kilkoma dniami, że polskie służby specjalne nie przygotowały rządu na neutralizację strat, jakie wyrządzi publiczna prezentacja raportu MAK ani do tego, by odpowiednio zareagował na inne posunięcia rosyjskie związane ze śledztwem smoleńskim, doszedłem do wniosku, że zachowały się w ten sposób, ponieważ zostały zdemobilizowane.

– Czyli przedstawiciele rządu...

– Analitycy wskazują, że premier Tusk znalazł się w pułapce skonstruowanej przez Rosjan. Zastanawiam się czy rzeczywiście, korzystając z profilu psychologicznego premiera, nie zaburzono jego zdolności do samodzielnej i racjonalnej oceny sytuacji. Być może premier, któremu bardzo zależy na dobrych relacjach z kluczowymi krajami Unii, Niemcami i Francją, uważa, iż nie zachowa ich bez pokazania, iż potrafi dogadać się z Rosją. Inaczej mówiąc – być może pogubił się tak bardzo, że w imię dobrych relacji z kluczowymi graczami UE jest gotów bardzo dużo poświęcić, włącznie z prawdą o Smoleńsku, od której zaczął swoje środowe, propagandowe wystąpienie w Sejmie, by tylko zachować wizerunek gracza, który potrafi rozmawiać z Putinem.

– I dlatego premier pozwolił na ustawienie Polski w pozycji petenta wobec Rosji?

– Może po samej katastrofie lub też wcześniej podlegał tak potężnej presji psychicznej, że stracił możliwość racjonalnej oceny sytuacji oraz naszego interesu narodowego. Nie wykluczam, iż prywatnie sam szef rządu wcale nie wyklucza hipotezy zamachu i że upadek samolotu z Prezydentem RP potraktował jako ostrzeżenie ze strony Moskwy także i dla siebie.

– Czyli dał się zastraszyć rosyjskim władzom?

– To, czego dowiedzieliśmy się na temat narzucenia przedstawicielom państwa polskiego sposobu prowadzenia śledztwa w Rosji wskazuje, że premier działał bez stosownych ekspertyz prawnych –  tj. w warunkach nie w pełni racjonalnej oceny sytuacji.

–  I dlatego hipoteza zamachu nie została rzetelnie zbadana? Jaki jest Pana pogląd w tej sprawie?

– Nie wiem, rzecz jasna, czy w Smoleńsku doszło do zamachu. Ale aktywność różnych podmiotów od pierwszych chwil po katastrofie, począwszy od plotki, że polski samolot rzekomo 4 razy podchodził do lądowania, poprzez sugestie, że Prezydent jakoby był pod wpływem alkoholu, do nader licznych tak otwarcie lub niemal otwarcie prorosyjskich wypowiedzi w polskich mediach –  to wszystko wygląda jakby od samego początku chodziło o coś więcej niż tylko o „naturalny” dla KGB-owskiego państwa instynkt mataczenia. Nie można poważnie rozpatrzyć hipotezy zamachu, z góry zakładając bezsensowność zamachu. Jasne, że w razie zamachu zostałyby podjęte różne działania dezinformacyjne mające na celu utrudnienie dotarcia do prawdy. A dużą ilość takich działań można traktować jako jedną z poszlak. Ale by znaleźć coś więcej niż poszlaki, by znaleźć faktyczne ślady zamachu, trzeba by od samego początku uruchomić w Polsce złożoną maszynerię gromadzenia i przesiewania rozproszonych informacji i dezinformacji. Jeśli zaś z góry taką hipotezę odrzucono, bo zepsułoby to rzekomą okazję poprawy stosunków z Rosją, to istotnie zmniejszono szansę na znalezienie kluczowych informacji. Tymczasem poszlak nie brakuje: mało staranne przeszukanie miejsca katastrofy, a później jej niezabezpieczenie, niszczenie kadłuba tupolewa przez rosyjskich funkcjonariuszy, zmiana zeznań kontrolerów, nieudostępnianie stronie polskiej danych itd. Ale nawet uporządkowanie wielu poszlak nie jest dowodem. Pytanie tylko, czy w Polsce ktokolwiek w sposób niestronniczy przeanalizował wszystkie dostępne poszlaki? I czy dziś nie jest już za późno.

Czy mamy np. teraz uwierzyć, iż ta sama ekipa polskiego rządu, która miesiącami nie poinformowała polskiej opinii publicznej, że posiada twarde dowody uchybień strony rosyjskiej (zapis nagrań z wieży), jednocześnie po cichu i na poważnie testowała hipotezę zamachu? Każdy badacz, każdy oficer śledczy i każdy prokurator wie, iż bez przyjęcia od początku pewnych hipotez nie zwraca się dostatecznej uwagi na pewne rodzaje informacji, nie utrwala się ich na czas, nie porządkuje i nie sprawdza.

5. Czy obudzono agentów śpiochów?

„Obudzono agentów śpiochów” Rozmawiał Krzysztof Świątek Tygodnik Solidarność, 20 maja 2011

– Według premiera Tuska i szefa MSZ Radosława Sikorskiego Polska jest tak bezpieczna jak nigdy dotąd. Podziela Pan tę ocenę?

– Trudno obronić tę tezę. Gdybyśmy np. chcieli porównać bezpieczeństwo systemu finansowego Polski do innych krajów UE biorąc pod uwagę poziom obecności kapitału obcego w bankach, to Polska wypada tutaj niedobrze. Jeśli spojrzeć z punktu widzenia proporcji, a raczej dysproporcji między naszym rzeczywistym potencjałem obronnym a stopniem wyposażenia i liczebnością armii Rosji czy Białorusi, to znowu sytuacja Polski wygląda nieciekawie. Jeśli popatrzymy na nasze bezpieczeństwo przez pryzmat wycofywania się USA z interesów w Europie, pod kątem niepewności co do tego, jakiej reakcji Niemiec można się spodziewać w razie kryzysu regionalnego, to negatywne przekonanie tylko się umacnia. Pamiętajmy też, iż NATO nadal nie ma wdrożonych procedur automatycznego reagowania (planów ewentualnościowych) na wypadek militarnego zagrożenia Polski.

– Po 10 kwietnia 2010 roku rząd przekazał prowadzenie śledztwa Rosji i nie domagał się powołania komisji międzynarodowej. Czy mógł dopuścić się nawet zdrady narodowej?

– Rzecz wymagałaby dokładnych analiz, bo pojęcie takiej zdrady zakłada, że ktoś świadomie związał swoje interesy z obcym krajem. Dziś prawdopodobnie nikt w Polsce nie ma pełnego obrazu sytuacji, ale wydaje się, że w grę wchodzi przedziwna, częściowo już w publicystyce opisywana, np. przez Rafała Ziemkiewicza, słabość charakteru Donalda Tuska. Premier zachowuje się tak, jakby w pewnych sytuacjach tracił zdolność odróżnienia rzeczy podstawowych od spraw koniunkturalnych. Rzecz ma jeszcze dodatkowy wymiar: jeśli w kwestiach o tak wysokiej społecznej widzialności, jak śledztwo smoleńskie oraz Ruch Autonomii Śląska Platforma pozwala sobie na zachowania rażąco kolidujące z Polskim interesem narodowym, to na co sobie pozwala w przypadku spraw, na które opinia publiczna jest znacznie mniej uczulona?

– W ciągu roku od katastrofy smoleńskiej rząd sfinalizował umowę gazową z Rosją. W naradzie polskich ambasadorów brał udział szef MSZ Rosji Siergiej Ławrow, a prezydenta Miedwiediewa nie może nachwalić się Bronisław Komorowski. Czy rząd Donalda Tuska zmienił orientację w polityce zagranicznej z prozachodniej na prorosyjską?

– Można odnieść takie wrażenie. Najwyraźniej rząd nie potrafi lub nie chce wykorzystać polskiego zakotwiczenia w UE jako dźwigni do prowadzenia partnerskich stosunków z Rosją.

– Polska po 10 kwietnia została po raz kolejny w historii osamotniona. Spotkaliśmy się z milczeniem USA i innych krajów NATO. Z drugiej strony rząd o pomoc w wyjaśnieniu przyczyn katastrofy się nie zwrócił.

– W pewnym sensie powtarza się sytuacja z powstania warszawskiego. Polacy, w starciu z przeważającymi siłami niemieckimi, dzięki odwadze i organizacyjnej kreatywności, wyzwalali całe połacie Warszawy. A politycy nie potrafili zbudować osłony politycznej dla tej operacji militarnej. Wiem, że w polskim wojsku i tajnych służbach nie brakuje osób, które chcą dobrze pracować dla swojego kraju. Ale do tego jest potrzebna wola polityczna i parasol polityczny. Jest wiele oznak tego, iż obecnie politycy bezpośrednio kontrolujący kluczowe instytucje polskiego państwa nie posiadają umiejętności i siły charakteru niezbędnych do tego, by dostępnymi zasobami umiejętnie się posługiwać. Jednym z takich zasobów jest właśnie członkostwo w NATO i UE. Czy po katastrofie smoleńskiej z tych atutów w ogóle korzystano? Przecież nie jesteśmy w Unii tylko po to, by stanowić rynek zbytu i bufor inwestycyjno-finansowy dla silniejszych państw Wspólnoty.

– Czy do zdrady stanu nie dochodzi także wówczas, gdy przywódca państwa w newralgicznej sprawie niewystarczająco zabiega o interes narodowy? Czy po katastrofie smoleńskiej rząd nie powinien powiedzieć NATO: sprawdzam?

– Wspomniana możliwa słabość charakteru premiera zapewne częściowo wiąże się z mentalnością PR-owską. U obecnie rządzących niemal w każdej sytuacji uruchamia się myślenie w kategoriach wizerunkowych. Jak rozegrać to, co się wydarzyło, by nie stracić w notowaniach. Natomiast myślenie w kategoriach racji stanu – jak rozegrać to, co się wydarzyło, by interes państwa był zabezpieczony – jeśli w ogóle się uruchamia, to na dalekim planie. O ile w stabilnej sytuacji politycznej mentalność PR-owska jest prawomocna, to gdy taka mentalność przejmuje kontrolę nad działaniami polityków w sytuacjach kryzysowych, powstawać mogą nieodwracalne szkody. W niektórych typach konfliktów władze autorytarne mają przewagę na władzami demokratycznymi, bo tyran czy dyktator, a przecież z pół-tyranią mamy do czynienia w Rosji, nie musi się liczyć z opinią publiczną. Rację stanu definiuje sam. Premier Tusk miał prawo swego czasu powiedzieć, że to on określa, co jest racją stanu, bo jako legalnie wybrany szef rządu dysponuje odpowiednimi instrumentami. Tylko aby mógł ją zdefiniować, musi wyzwolić się z mentalności PR-owskiej, która tyle razy dała mu poczucie sukcesu. Przesuwając z rządu do sejmu kilku polityków Platformy zmanipulował sprawę komisji hazardowej i wielu wyborców uznało, że nie ma żadnej afery. Tyle razy odniósł sukces PR-owski, że stał się być może ofiarą nawyków myślowych związanych z ochroną swojego wizerunku.

– W trakcie debaty w sejmie premier powiedział: Dla Polski lepiej znać prawdę i nie mieć wojny, niż nie znać prawdy i mieć wojnę. Czy ceną prawdy mogła być w tym wypadku wojna?

–  Premier posłużył się frazesem, bo oczywiście, że lepiej nie mieć wojny. Ale można być ofiarą niewypowiedzianej wojny, gdy jest stosowana metoda działań niebezpośrednich polegająca na pozbawianiu podmiotowości, wypłukiwaniu tożsamości narodowej, narzucaniu niekorzystnych traktatów gospodarczych, zarządzaniu wyobraźnią zbiorową przez wdrukowywanie poczucia winy i ogólnym deformowaniu debaty publicznej.

– Zatrzymajmy się przy tym ostatnim. W jednym z wywiadów mówił Pan o agentach wpływu, którzy podważają zdolność danego kraju do prawidłowego diagnozowania swoich interesów, np. starając się ośmieszać tych polityków, którzy jasno definiują interes państwa. Czy agenci rosyjscy wpływają w Polsce na media i w jakim zakresie? Czy możemy wskazać przykłady?

– Poza agentami wpływu, czyli ludźmi, którzy są szkoleni i opłacani przez obce państwo, by w przestrzeni komunikacyjnej innego kraju rozsiewać korzystne informacje i interpretacje, zawsze istnieją też użyteczni idioci. Bez dostępu do danych kontrwywiadu nie sposób odróżnić jednych od drugich. Gdy oglądałem w telewizji wystąpienie komisji ministra Jerzego Millera, która rzeczowo obalała nieuprawnione tezy raportu MAK, a potem w studiu TVP Info dwóch rzekomych ekspertów szukało dziury w całym, atakując raport komisji Millera, to miałem wrażenie, że przełączono mnie na jakiś kanał telewizji Moskwa. Polski analityk może wskazywać przyczyny katastrofy po naszej stronie; poznawczo jest to zasadne. Ale – gdy pozostaje się w zgodzie z faktami – nie można jednostronnie krytykować ustaleń komisji Millera nie dostrzegając żadnych słabości raportu MAK.

– Jak duży może być zakres aktywności rosyjskich agentów wpływu w Polsce?

– Gdyby w Polsce działały niezależne i sprawne ośrodki badania dyskursu publicznego, to można by przeanalizować, które z tysięcy wypowiedzi na temat przyczyn katastrofy były wypowiedziami nie tylko ewidentnie stronniczymi, manipulacyjnymi, ale także świadomymi dezinformacjami. Problem nie polega na tym, że jakaś część ekspertów, posługujących się polskim językiem w mediach, bezmyślnie przytacza rosyjskie argumenty. Problem w tym, że kolejne media i osoby bezmyślnie je powielają i wzmacniają. Mam wrażenie, że tak otwartego forsowania rosyjskiego interesu, jak stało się to po 10 kwietnia 2010, w polskiej przestrzeni medialnej nie było przez ostatnie 20 lat. Nasuwa to pewną hipotezę. W funkcjonowaniu tajnych służb, szczególnie o wieloletniej tradycji, a służby Rosji mają tradycje nie tylko sowieckie, ale jeszcze carskiej Ochrany, istnieje taki typ agentury, jak agenci-śpiochy. Śpiochy trzyma się latami, a niekiedy nigdy nie „odmraża”. Trzyma się w rezerwie na jakąś bardzo ważną sytuację. Duża ilość i silny rezonans głosów prorosyjskich obecnych w polskich mediach po katastrofie smoleńskiej sprawia wrażenie – mówię to jako obserwator bez dostępu do danych kontrwywiadu – jakby śpiochy zostały obudzone. Gdyby tak było, powstaje pytanie: cóż tak nadzwyczajnego z punktu widzenia Rosji się wydarzyło, że obudzono śpiochy? Choćby z tego powodu hipotezę zamachu warto poważnie rozważyć. Bo jeśli nie było zamachu, to dlaczego uruchomiono nadzwyczajne środki w przestrzeni komunikacji masowej? Nie twierdzę, że doszło do zamachu; tego nie wiem. Wiem za to, że dyskurs publiczny w Polsce ma liczne przejawy niesuwerenności, a ważne sprawy nie są dyskutowane proporcjonalnie do ich rangi.

– Po roku od tragedii żaden minister ani zwierzchnik polskich służb specjalnych nie poniósł konsekwencji politycznych.

– To pokazuje zagubienie i słabość premiera. Zanim powiemy o czyjejkolwiek zdradzie, trzeba wziąć pod uwagę, że w warunkach stresu ludzie się gubią. Pogubiony człowiek popełnia błędy, bo otacza się doradcami, którzy robią mu masaż ego, a nie otwierają horyzontów na wyzwania aktualnej sytuacji.

– Jak ocenia Pan nasze położenie geopolityczne? O Rosji mówiliśmy. Niemcy dążą do Europy dwóch ekonomicznych prędkości ze strefą euro jako grupą nadrzędną. Także nasze stosunki z USA wydają się nienajlepsze, skoro rząd amerykański występuje do rządu polskiego o przyspieszenie prac związanych z oddaniem mienia żydowskiego.

– Gdyby rząd amerykański zakładał, że władza w Polsce jest naprawdę silna prawdziwym poparciem społecznym, to nie odważyłby się na taki krok. Ale słabej kurze wszyscy włażą na głowę. Położenie geopolityczne w istotnej części jest pochodną sprawności państwa. Najważniejsze jest uruchomienie procesu odbudowy sprawnych instytucji. Na to obecna koalicja nie może sobie pozwolić – zbyt wiele bowiem cichych zobowiązań wobec silnych graczy (np. oligarchów biznesu) zaciągnęła. Gdy wysokie notowania władzy zależą przede wszystkim od właścicieli mediów, np. wytłumiających społeczne zainteresowanie aferą hazardową, to taka władza nie może pozwolić sobie np. na reformę sądownictwa, które bogatych i potężnych traktowałoby w sposób choćby trochę zbliżony do sposobu, w jaki traktowane są „doły” społeczne.

Część VII
Jak uszlachetnić Polskę?

Polityka to gra i misja. Misja to zespół celów wyższych, na których rzecz działamy poprzez grę. Działanie na rzecz misji bez gry jest nieskuteczne. Gra bez misji jest amoralna. (…) Sukces w polityce to osiągnięcie właściwych proporcji między grą i misją.

1. Niezbędny wstrząs kontrolowany

Rozmawiał Zdzisław Koryś Nasz Głos, listopad 2004

– Panie Profesorze, w naszym życiu publicznym zdaje się coraz bardziej dominować chaos. Coraz więcej zdaje się wskazywać, że najważniejsze osoby w państwie są uwikłane w rozgrywki grup interesów i gry służb specjalnych. Rozmywa się autorytet sejmu, rządu, prezydenta. Wszechobecna korupcja zdaje się sięgać szczytów władzy. Elita polityczna traci zaufanie i skuteczność działania. Wszystko to mierzy w autorytet i bezpieczeństwo państwa. III RP jest w kryzysie. Przed Polakami staje znowu wyzwanie naprawy państwa.

– Jeśli kryzys zdefiniujemy jako sytuację, w której dotychczasowe warunki życia społecznego (socjologowie mówią: instytucje), utraciły zdolność dalszej reprodukcji, to w tym sensie kryzysu chyba nie ma. Demokracja fasadowa, z którą mamy w III RP, zachowuje zdolność do istnienia. Jakieś mikrokonwulsje mogą trwać nawet bardzo długo – nie tworząc nic innego niż proces gnicia.

Wielu interpretatorów transformacji, np. Waldemar Kuczyński, przedstawia nieuzasadniony obraz optymistyczny. Ale spójrzmy na dwa choćby wskaźniki: poziom bezrobocia najwyższy u nas ze wszystkich nowych krajów Unii Europejskiej, w Polsce też, w świetle badań Transparency International, bardzo źle wyglądają wskaźniki skorumpowania. Już tylko te dwie informacje wywracają wszelkie podstawy do optymistycznej oceny.

– Urzędowy optymizm trzeba zastąpić raczej gorzkim realizmem.

– Niestety. I przy takiej optyce widzę trzy scenariusze rozwoju sytuacji w Polsce. Najbardziej prawdopodobny jest scenariusz dalszego gnicia. Najbardziej pożądana byłaby ścieżka wstrząsu kontrolowanego. Trzecia droga to scenariusz konwulsyjny. O ile jednak intelektualiści z grubsza potrafiliby określić elementy, z jakich powinna się składać pożądana przemiana instytucjonalna, dająca impuls do ozdrowieńczego wstrząsu kontrolowanego, to nie ma już jasności, kto miałby tego dokonać.

– Spróbujmy określić, co należałoby zrobić?

– Niezbywalnym elementem wstrząsu kontrolowanego jest przełom symboliczny – seria zaprogramowanych zdarzeń (albo wydarzenia, które dzieją się spontanicznie) uruchamiających społeczne przekonanie nie tylko, że tak dalej żyć nie można, a można zacząć żyć lepiej. I w sensie społecznym, a nie indywidualnego zabiegania o swe sprawy. Idzie o impuls pewnej wiary. Sytuacja jest bowiem taka, że nawet ludzie, którzy dobrze sobie w życiu radzą, mają wysoki status materialny i społeczny, nie wierzą, że w Polsce można coś naprawić, są przekonani, że ze schorzeniami musimy dalej żyć.

Sądzę, że bez wstrząsu symbolicznego, którego zabrakło w momencie wychodzenia z komunizmu, nie sposób zatrzymać procesu gnicia. Wstrząs symboliczny, jeśli nie ma nastąpić w trybie przypadkowym, konwulsyjnym, wymaga osób o charyzmie społecznej. Niestety nie widzę w naszym życiu publicznym osób o pozytywnej charyzmie. Działają zaś ludzie o negatywnej charyzmie, jak choćby Andrzej Lepper.

Z moich analiz wynika, że najtrafniejsze diagnozy uwikłań III RP stawiają przedstawiciele PiS-u, zwłaszcza bracia Kaczyńscy. Nie potrafią jednak zamienić trafnych interpretacji na projekt partyjnego czy obywatelskiego działania. Gdyby mieli swój rozum i energię Andrzeja Leppera...

Brak też u nas mechanizmów wprowadzających do gry politycznej świeżą krew, ludzi którzy uruchomiliby ów przełom symboliczny.

– Niepokoi mnie widzenie polityki li tylko jako gry.

– Polityka to gra i misja. Misja to zespół celów wyższych, na których rzecz działamy poprzez grę. Działanie na rzecz misji bez gry jest nieskuteczne. Gra bez misji jest amoralna. Te dwie płaszczyzny muszą się przenikać. Jeśli ktoś daje się pochłaniać samej grze o władzę, traci wartości. Sukces w polityce to osiągnięcie właściwych proporcji między grą i misją. Mam wrażenie, że gdy młodzi ludzie przychodzą do polityki, są pochłonięci grą, starsi zaś, jeśli mają poczucie misji, to często utracili już zdolność gry dopasowanej do wyzwań szybko zmieniającego się świata.

– Czy to oznacza pogrzebanie szans na zdrową demokrację w Polsce?

– W Polsce demokracja będzie, ale to od nas zależy, czy będzie fasadowa, odgórnie regulowana i hierarchiczna, czy też oddolna, uczestnicząca, obywatelska. Od tego zaś, jaka będzie w Polsce demokracja, zależy nasza pozycja w grze globalnej i europejskiej. Jeśli demokracja będzie fasadowa, staniemy się łupem silniejszych krajów i wielkich korporacji. Jeśli będzie obywatelska, pogłębiona, mamy szanse w pewnych wymiarach gry globalnej być partnerem.

– Od dawna Pan Profesor zajmuje się negatywną rolą służb specjalnych w państwie postkomunistycznym. Jak to możliwe, aby tajne służby w demokratycznym państwie pełniły rolę ważnego aktora na scenie publicznej?

– Przez 15 lat istnienia III RP żadna ekipa nie potrafiła sobie poradzić z tajnymi służbami odziedziczonymi po okresie komunizmu. Dziś nie ulega wątpliwości, że Wojskowe Służby Informacyjne muszą być rozwiązane i głęboko zreformowane. Również służby cywilne muszą przejść istotne reformy. Muszą być wypracowane pogłębione demokratyczne procedury nadzoru nad nimi. Zdolność ingerowania komisji sejmowej w ich funkcjonowanie jest zbyt płytka.

W III RP służby specjalne posiadają coś, co nazywam władzą negatywną. Nie rządzą krajem w sensie podejmowania decyzji, ale potrafią skutecznie blokować procesy prowadzące do oczyszczenia. Uważam, że w Polsce te negatywne procesy dawno przekroczyły poziom patologii, kiedy procesy chorobowe funkcjonują na obrzeżach organizmu i przejściowo. W III RP schorzenia korupcyjne znalazły się w samym rdzeniu systemu.

A informacyjnym rdzeniem współczesnego państwa są tajne służby. To specyficzna instytucja mająca bezpośrednie kontakty ze wszystkimi sferami życia społecznego, od świata przestępczego poprzez media, po szczyty polityki. To daje wielką możliwość nadużywania wpływów przy ograniczonych możliwościach kontroli. Tajne służby, niezależnie od tego, czy jest to kraj autorytarny czy demokratyczny, są swoistą enklawą, w obrębie której dopuszcza się funkcjonowanie procedur zakazanych na zewnątrz, takich jak nietransparentność, działanie na granicy prawa, manipulacja, dezinformacja. To jest enklawa, w której zaufanie zastąpione jest przez zinstytucjonalizowaną podejrzliwość.

W Polsce mamy do czynienia z taką sytuacją, że coś, co powinno być instytucją ściśle określonej enklawy, w której obowiązują specyficzne reguły, zaraziło otoczenie swoimi manipulacyjnymi metodami działania. Na przykład faktyczne, nie zaś te deklarowane, reguły gry gospodarczej odbiegają od tego, co jest zgodne z zasadami wolnego rynku i demokracji. A najgorsze jest to, że to, co się dzieje za kulisami demokracji, ma przewagę nad tym, co się dzieje na widzialnej scenie politycznej.

–  Czy tak się dzieje we wszystkich krajach postkomunistycznych?

– W znacznej mierze tak, bo przed 1989 r. wszystkie te państwa były w istotnym sensie policyjne, gdzie władza państwowa swoją zdolność do rządzenia opierała na masowej infiltracji prowadzonej przez tajną policję.

– Efekty tego stanu rzeczy mogą być groźne dla państwa?

– Nierozliczenie i nieujawnienie społeczeństwu tego dziedzictwa tajnej policji to jeden z błędów założycielskich III RP. Powoduje to, że w bardzo ograniczonej mierze rozumiemy to, co się dzieje. Państwo jest nieprzejrzyste dla samego siebie. Mimo ułomności lustracji, to dzięki niej dowiedzieliśmy się, że około kilkunastu wysokich urzędników od podsekretarza stanu w górę w administracji Leszka Millera było tajnymi współpracownikami komunistycznych służb. To dzięki lustracji poznaliśmy (częściowo) rzeczywisty charakter elit państwowych ekipy SLD-owskiej. A jednak i ta ograniczona, miękka lustracja budzi niepokój niektórych środowisk, np. Gazety Wyborczej.

– Musi być jakaś ważna tego przyczyna?

– Lustracja, ujawniając ukryte związki i lojalności, narusza interesy. W momencie, gdy coraz więcej danych IPN-u będzie szeroko dostępnych i poznamy kolejnych tajnych współpracownikach obecnych dziś w życiu publicznym, to ci wszyscy, którzy mają z tymi ludźmi wspólne interesy, znajdą się w gorszej sytuacji. Walka z lustracją pod płaszczykiem szczytnych haseł praworządności, sprawiedliwości, unikania krzywd w istocie utrudnia państwu i społeczeństwu uzyskanie przejrzystości, zorientowanie się po czyjej stronie jest lojalność danego funkcjonariusza publicznego. Jak ktoś 20 lat temu dał się zwerbować tajnej policji, to ma co najmniej dwie twarze, już przeszedł na drugą stronę. Może być zwerbowany przez inny wywiad, organizację przestępczą, być skorumpowany. Przekroczył pewną granicę.

– Czy zatem u nas dyskurs publiczny jest możliwy bez tej wiedzy, którą posiadają tajne służby?

– Istotą tajnych służb jest zdobywanie informacji, które dla większości obywateli są utajnione. Mają one dostarczać kierownictwu państwa informacji, na podstawie których mogą być podejmowane racjonalne i najlepsze dla kraju decyzje.

Równie dobrze jednak te służby mogą zajmować się prowadzeniem własnych operacji gospodarczych i związać ręce kierownictwu państwa. Jeśli ludzi tych służb ustawia się w rozmaitych instytucjach, to powstaje pytanie: czy te służby służą państwu, czy też państwo służy im. Do Rosji Putina odnosi się znane powiedzenie: inne państwa mają swoje służby, w Rosji służby mają swoje państwo. U nas jeszcze tak daleko sprawy nie zaszły, ale relacje między politykiem, który ma decydować i funkcjonariuszem służb, który ma wykonywać określone zadania, dawno uległy zachwianiu. Wiąże się to z okrągłostołowym sposobem wychodzenia z komunizmu.

– Mamy ciągle do czynienia z tajemniczymi dymisjami, błyskotliwymi awansami na wysokie stanowiska państwowe, zaskakującymi decyzjami, które trudno zrozumieć jako służące interesowi państwa.

– Taki przykład: fachowe czasopismo Business Week informuje o nominacji na szefa jednej z największych firm ubezpieczeniowych w Polsce. Jego wcześniejsza kariera nie wskazywała jednak, by posiadał doświadczenie wystarczające do objęcia tak odpowiedzialnej funkcji. To nasuwa przypuszczenie, że ten człowiek przyszedł spełnić jakieś zadania, ktoś go prowadzi, że wykonuje czyjeś zlecenia. Nie wiemy czyje, ale raczej nie akcjonariuszy.

– W książce Privatizing the Police State: The Case of Poland wydanej w 2000 r. w Stanach Zjednoczonych dowodzi Pan Profesor, że jedną z przyczyn naszej trudnej sytuacji jest prywatyzacja zasobów wytworzonych przez państwo policyjne. To interesująca teza. Prosiłbym o jej przybliżenie polskiemu czytelnikowi.

–  Wspólnie ze współautorką, prof. Marią Łoś, wykazujemy, że w wyniku błędnie przeprowadzonej prywatyzacji pasożytnicze układy z okresu komunizmu mogły się przechować i umocnić. Cała niemal nasza transformacja może być ujęta przez pryzmat prywatyzacji zasobów wytworzonych przez komunistyczne państwo policyjne. Na przykład tzw. niszczenie archiwów SB to w dużej mierze zasłona dymna dla sprywatyzowania tych archiwów jako zasobu do gier politycznych polegających na szantażu. Niektórzy badacze zachodni określają sytuację w krajach postkomunistycznych nawet jako zinstytucjonalizowany szantaż polityczny.

– Gra hakami, tak ulubiona przez postkomunistów?

– No właśnie, to nie przypadek, ale niestety utrwalony i główny sposób regulowania zachowań ludzkich w wielu obszarach życia publicznego. Powstała sytuacja, że jak na kogoś nie ma haków, to wypada z gry, bo nie można nim łatwo sterować. Dopiero umoczony jest swój, może zająć odpowiedzialne stanowiska. Część środowisk prawicowych tę zasadę przejęło. To była jedna z przyczyn upadku AWS-u; próbowano stosować metody esbeckie, ale w tej materii postkomuniści okazali się o wiele bardziej skuteczni.

– Może tu gdzieś trzeba szukać przyczyn słabości polityki w III RP? Jeśli jakimś wpływowym siłom coś wymyka się spod kontroli, uciekają się do brutalnych manipulacji, haków?

– Niestety przez lata nie było społecznego potępienia dla polityków, którzy wikłali się w mętne interesy. Profesor Andrzej Rzepliński zauważył, iż znamienne jest, że w polskim wymiarze sprawiedliwości w okresie transformacji w obliczu tak licznych afer nie pojawił się ktoś na miarę włoskiego sędziego Di Pietro, ktoś, kto by zyskał dobre imię, aurę „szeryfa” dzięki żelaznej konsekwencji w ściganiu afer. Na marginesie: z żalem trzeba też powiedzieć, że nie pojawił się w polskim Kościele kapłan o odnowicielskiej mocy.

– Bliskie związki biznesu z polityką to zdaniem większości analityków polskiej sceny publicznej, ale i w powszechnej świadomości, jedna z głównych przyczyn raka trawiącego organizm państwowy i społeczny III RP. Używając Pańskiego języka – to efekt błędnej prywatyzacji zasobów państwa policyjnego, usankcjonowany dodatkowo niespójnym systemem prawnym, korozją instytucji, niską kulturą polityczną?

– Tak, jak w żadnym społeczeństwie nie wyeliminuje się zupełnie przestępczości, tak nie można w pełni zlikwidować korupcyjnych związków biznesu z polityką. Może się to jednak dziać w atmosferze przyzwolenia i bezkarności albo potępienia. Ta aura potępienia rozwija się u nas dopiero w ostatnich dwóch latach. Przedtem nie uważano tego za coś zdrożnego. Aferzyści nie potraktowali więc ujawniania poprzednich afer jako przestrogi, bo „kary” ich spotykające wytworzyły sytuację, w której ryzyko związane z wielomilionowymi przekrętami stało się nikłe. Sprzyja temu niesprawność policji, prokuratury, sądownictwa, słaba presja opinii publicznej i niekonsekwentna postawa mediów. Jeśli się nie mylę, to telewizja publiczna nie wykryła żadnej z wielkich afer.

– Instytucje i system prawny III RP nie zostały chyba najlepiej zaprojektowane, ciągle pojawiają się jakieś luki, nieprawidłowości, niejasne kompetencje?

– Współczesne państwa są tak złożonymi systemami, że prawie niemożliwe jest uzyskanie pełnej spójności. Współczesny system prawa jest tak złożony, że zawsze będzie obfitował w luki i sprzeczności. Podstawowe jest jednak pytanie: czy w obrębie państwa istnieje jakiś zdrowy rdzeń stale wysyłający impulsy kontrolne i ozdrowieńcze? Wydaje mi się, że w Polsce takiego rdzenia nie ma.

– Powinniśmy zatem zacząć odbudowę państwa od stworzenia niemal od podstaw zdrowego rdzenia instytucji państwowych, systemu wartości, kultury życia publicznego, likwidacji chorej struktury postPRL-owskich pasożytniczych powiązań w gospodarce, grupach interesów, polityce?

– Aby planowane zmiany mobilizowały obywateli, muszą obejmować przekształcenie instytucji, ale też sferę symboliczną i winny zawierać wizję docelową. Po pierwsze trzeba odrzucić obecnie obowiązującą proporcjonalną ordynację wyborczą na rzecz ordynacji większościowej z jednomandatowymi okręgami wyborczymi[27]. To pozwoli na wymianę zdemoralizowanej, pozbawionej zaufania, nieskutecznej klasy politycznej, wprowadzi nową krew do polityki, winno dać początek kontrolowanemu wstrząsowi społecznemu.

– W okresie wychodzenia z komunizmu znalazły się środowiska, autorytety zdolne do zapoczątkowania przełomowych zmian. Trudno tu nie zauważyć roli Kościoła katolickiego. Dziś trudno dostrzec taki ośrodek krystalizacyjny.

– Nie widzę obecnie instytucji zdolnych do zapoczątkowania przełomu symbolicznego. Co więcej, muszę powiedzieć kilka gorzkich zdań o Kościele katolickim. Przede wszystkim hierarchia ma słabą wyobraźnię socjologiczną i nie potrafi artykułować racji na rzecz dobra wspólnego, wynikających z nauczania Kościoła. Zdarzają się natomiast ludziom Kościoła działania zakulisowe, postępowanie drogą na skróty, dziwne dogadywanie się z postkomunistami, miast prezentowania swych racji na forum publicznym (np. w sprawie odzyskiwania majątków skonfiskowanych Kościołowi w okresie PRL). Szokować winny (ale już nie szokują) uwikłania niektórych duchownych w gry biznesowe, choćby afera „Stella Maris”. Tego typu zjawiska osłabiają Kościół jako siłę zdolną do uruchomienia koła odnowy.

– Występowanie Kościoła w interesie publicznym, mówienie za społeczeństwo tak donośne w okresie komunizmu zostało stanowczo i skutecznie odepchnięte przez środowiska, które uzyskały decydującą rolę przy Okrągłym Stole i miały przemożny wpływ na kształt III RP. Pamiętamy te przestrogi przed państwem wyznaniowym, władczymi zapędami „czarnych”, propagandowy zgiełk, że w demokratycznym państwie nie ma miejsca dla

Kościoła w życiu publicznym, że religia jest rzeczą prywatną... Być może to spowodowało pewien paraliż, bierność Kościoła w formułowaniu zasad dobra wspólnego. W efekcie zabrakło Kościoła w momencie tak ważnym?

– Jako socjolog powiem, że nasz Kościół pogubił się w demokracji (nie sprawdzają się stare przez wieki sprawdzone nawyki działań na zapleczu i w cieniu), w prywatyzacji (czasem zbyt łapczywie sięgając po odebrany wcześniej majątek), kulturze konsumpcyjnej (duchowni zbyt rzadko są dla młodzieży wzorcami siły duchowej właśnie). Jakby skarlał w cieniu wielkiej postaci polskiego papieża. Ale to rzecz na dłuższą analizę – do której może to nie akurat Pana obecny rozmówca byłby najbardziej uprawniony.

– Czy współczesne państwo będące czymś w rodzaju systemu poziomych pajęczyn jest w ogóle sterowne, podatne na odgórne bodźce, ozdrowieńcze zabiegi, skoro uległo już infekcji?

– Zmieniły się zasady sterowania. W pewnych obszarach współczesne państwo pozostało jednak sterowne. Między innymi trzeba tu pamiętać o zasadzie pomocniczości – państwo nie powinno brać na siebie zadań, które mogą być realizowane przez grupy sąsiedzkie, osiedlowe, środowiskowe, obywatelskie etc. Z drugiej strony bez rozwiniętego zaplecza intelektualnego, o którym mówiłem wcześniej, współczesne państwo nie jest w stanie rozumieć warunków własnego funkcjonowania i reagować na wyzwania wewnętrzne (np. rozwój przestępczości) i zewnętrzne (np. na groźbę eksploatacji przez międzynarodowy kapitał finansowy).

– Z takim bagażem wchodzimy do Unii Europejskiej; jedni widzą w tym zagrożenie, drudzy ratunek dla Polski.

– Fakt wstąpienia do UE nie ma tak wielkiego znaczenia, jak się to czasem uważa. Decyduje jakość państwa; dziś mamy słabe państwo i słabych obywateli, w społeczeństwie dominuje niewiara, zwątpienie, prywata. Potrzebna nam wiara, że możemy wspólnie coś zrobić, aby życie nasze było bardziej godne i wygodne.

Powtórzę to, co 10 lat temu powiedziała prof. Jadwiga Staniszkis, że być może jesteśmy skazani na bycie swego rodzaju kolonią. Pytanie tylko, czy nas skolonizuje biurokracja brukselska, czy mafie postsowieckie. W świetle takiego wyboru lepiej by było, aby nas kolonizowała bardziej ucywilizowana biurokracja.

– Tyle goryczy i pesymizmu w słowach Pana Profesora...?

– Raczej realizm. Poziom tej zewnętrznej nowoczesnej kolonizacji zależy od siły naszych instytucji. Silne państwo sprawia, że obowiązują równe reguły gry dla rzemieślnika, dla handlarza z Białorusi i Ukrainy oraz przedstawiciela wielkiego koncernu z Zachodu. Ale jeśli państwo przymyka oczy na sztuczki podatkowe wielkiego zachodniego koncernu i pozwala, żeby handlarz z Białorusi poprzez nieopodatkowaną działalność gospodarczą mógł wygryzać z rynku polskich drobnych producentów, to państwo polskie nie pełni roli gwaranta reguł gry, przestaje być dobrem wspólnym, zostaje zawłaszczone przez rozmaite grupy interesów ze Wschodu i Zachodu, służby specjalne, lokalnych biurokratów, układy platformiasto-warszawski, eseldowsko-bandycko-starachowicki, postkomunistyczno-łódzki, bandycko-chrzanowski czy inny.

– Pewno nie znajdziemy jednego kamienia filozoficznego na wszystkie polskie niedole.

– Prawdopodobnie nic takiego nie istnieje. Problem jednak polega na tym, że małe kroki ludziom tak głęboko pogrążonym w zgorzkniałości i zwątpieniu nie wystarczają. Być może trzeba spojrzeć na problem mobilizacji społecznej w kategoriach konwersji religijnej, rozumianej jako pewna metafora. To musi być coś na kształt błysku iluminacji, w którym człowiek dostrzeże, że to, co robił, było złe i chce zmienić swoje życie. To powinien być jakiś impuls do skruchy połączony z wiarą w „dobrą nowinę” (rozumianą także na sposób świecki).

Chodzi o to, żeby ludzie uwierzyli, że choć dotąd pogrążeni w obojętności, apatii, korupcji, pozwalaliśmy na bezprawie wokół nas, to pewnego dnia jednak możemy powiedzieć sobie wzajemnie: chcemy żyć inaczej, możemy żyć inaczej, zrobimy coś dla kraju, bo w ten sposób najlepiej zrobimy coś dla siebie.

Ale to nie jest tak, że pewnego dnia ludzie niezależnie od siebie obudzą się z takim pomysłem. Muszą się pojawić charyzmatyczne jednostki, które zarysują pewną wizję. Rzecz w tym, żeby to była wizja racjonalna, nie czysto populistyczna. Potrzebny jest zatem racjonalnie myślący, obywatelski, nie-autorytarny przywódca.

– Od nas zależy, czy takie procesy będą miały miejsce, czy pojawią się tacy przywódcy?

– Najdłuższa podróż zaczyna się od pierwszego kroku. Ale czasem już pierwszy krok musi mieć charakter zrywu. Do tego potrzebny jest impuls. A najlepiej głęboka wiara. Jesteśmy tu od tysiąca lat – nie musimy ulec korupcji, globalizacji, konsumeryzmowi, tandecie, skłonnościom do zapominania własnych korzeni.

2. Moja Polska

„Potrzebna jest rekonstytucja polskości” Rozmawiał Piotr Pałka Fronda, grudzień 2008

– Udziela Pan wielu wywiadów, ale we wszystkich mówi Pan wyłącznie o służbach specjalnych, agenturze, układzie... Nie ma Pan ochoty porozmawiać o czymś innym?

– Na temat służb ciągle jest coś nowego do powiedzenia. Poznaję nowe dane, które pomagają lepiej rozumieć pewne mechanizmy... Ale o sensie życia można porozmawiać, o problemie tego, co niewyrażalne, o potrzebie rekonstytucji polskości. To zależy np. od aktualnego nastroju, rozmówców, otoczenia.

– Czym więc dla Pana jest Polska?

– Po lekturze Eseju o duszy polskiej uświadomiłem sobie, że i ja jestem ofiarą katastrofy cywilizacyjnej, którą opisał Ryszard Legutko. Wyniosłem z mojego domu rodzinnego, który był chyba dość zwykłym wtedy polskim domem, letnią religijność i letni patriotyzm. Chodziłem na religię, była Pierwsza Komunia, bierzmowanie itd. Poza rytualnym uczestnictwem nie było jednak głębszych rozmów o religii. Podobnie z Polską. Nie było wieczornych rozmów o tradycji, o korzeniach rodziny. Mama urodziła się na Wołyniu, dziadek był nadleśniczym u Radziwiłła. Gdy byłem nastolatkiem, zauważyłem, że w domu po cichu napomyka się o rzezi wołyńskiej. Nie rozmawiano ze mną o polityce, pewnie obawiając się, że w szkole coś wygadam. Nie wtajemniczano mnie w tę historię. Dopiero później dowiedziałem się od brata mamy, że w dniu rozpoczęcia rzezi zaprzyjaźniony z rodziną Ukrainiec wywiózł ich furmanką i uratował życie. Z powodu typowego dla komunizmu lęku, historycznych wstrząsów, rodzina nie przekazała mi naszej narodowej ciągłości (o szkole nie ma co mówić). Tak samo jak religia, w młodych latach także polskość była dla mnie letnia i rytualna. Nie stała się żywą częścią mej tożsamości.

Ponieważ jednak łatwiej wyrobić w sobie przywiązanie do polskości niż Łaskę Wiary, Polskę „odkryłem” w późniejszym etapie życia, żeby zogniskować swoją energię życiową wokół wartości.

– Ma Pan wielu wpływowych wrogów, proces z Zygmuntem Solorzem, proces z Milanem Suboticiem, dwa z Adamem Michnikiem. Cały czas – robią to głównie dziennikarze – podważa się Pana dokonania naukowe i metodologię. Zdarzyły się nawet insynuacje w Gazecie Wyborczej, że ma Pana jakieś nieczyste związki ze służbami. Jak Pan to znosi jako człowiek. Mierzy się Pan z tym „na chłodno”, czy też poszukuje siły w literaturze, w religii...

– Co do religii – tu mam problem, bo jestem agnostykiem. Jednak, z wiekiem, coraz bardziej tęskniącym za wiarą. Od pierwszych lat studiów jestem agnostykiem. Moja formacja intelektualna, typ lektur, analiz interpretacyjnych, które dostarczyły czegoś, co można nazwać językiem bazowym (na gruncie którego inne kody kultury są interpretowane) bardzo utrudnia wydobycie się z agnostycyzmu. Od lat jednak – i prywatnie i jako socjolog – przywiązuję dużą wagę do religii jako rusztowania tkanki społecznej. To, że jestem agnostykiem, nie powoduje jakiegoś dystansu wobec religii. Przeciwnie. Wiedząc, jakie koszty się płaci za agnostycyzm, nie zachęcam nikogo do płacenia tych kosztów i jako badacz podkreślam pozytywną rolę religii w życiu społeczeństwa. Zwłaszcza takiego jak nasze, polskie.

Agnostyk nie ma fundamentu transcendentnego, z poziomu którego odpierać można ataki. Ale moja formacja metodologiczna pomaga mi się odnaleźć w sądowych procesach. Zarówno wtedy, gdy występuję w roli pozwanego, jak i wtedy, gdy czytam insynuacje czy złośliwości Gazety Wyborczej albo obelgi zapisywane w Internecie.

Sala sądowa to okazja do obserwacji uczestniczącej. Badacz na własnej skórze i własnych emocjach może odczuć to, co przeżywają tysiące rodaków także stających przed sądami. Gdy antropolog kulturowy jedzie badać obce plemię, to często robi to, co tubylcy, także je i pije to, co oni. Jeśli im brakuje żywności, głoduje razem z nimi. Gdy staję przed sądem, myślę, że w zasadzie rozumiem jak ta maszyneria działa; przecież zawodowo zajmuję się mechanizmami władzy. Rozumiem, że trzecia władza to instytucja, że sędziowie są przecież na etatach, że mają swoje interesy, mają swoje antypatie i sympatie, zalety i ułomności. Mimo to nie jest to sytuacja pozbawiona stresu. Próbuję sobie wtedy wyobrazić, jak się czuje przeciętny szary człowiek, który nie rozumie tej maszynerii, a który przez taki walec biurokratyczny, jakim jest sądownictwo, zostaje przemielony.

Jako socjolog, zwolennik perspektywy konstruktywistycznej, jestem świadom, że to, co robi (a także to, co myśli) pani sędzia, co mówią adwokaci, to pewna konstrukcja społeczna. Coś umownego; to nie jest ostateczne ani prawdziwe. To gra. Czasem tak żenująco niepoważna, że chciałoby się śmiać; ale próbuję się do konwencji przystosować. Ta gra wytwarza bowiem skutki faktyczne – dla mnie i mojej rodziny. Nie mogę mówić do sędziego tego, co mi serce podpowiada. Próbuję znaleźć kod komunikacyjny z sędzią, kod który wejdzie w rezonans z jego instytucjonalną mentalnością. To jest w jakimś sensie frapujące wyzwanie, mimo że czasochłonne. Dla badacza to nie mniej interesujące niż rozmowy z funkcjonariuszami służb, którzy mówią o swoich problemach i np. proszą o ich zasygnalizowanie kierownictwu państwa. Takie doświadczenie miałem jako doradca premiera. Dla każdego państwa są to dwie kluczowe i newralgiczne instytucje o rdzeniowym znaczeniu: trzecia władza oraz tajne służby. Dla badacza, który zajmuje się przez lata zjawiskiem władzy w trybie książkowym, czyli z zewnątrz przygląda się rybkom w akwarium, a potem ma możliwość wejścia do wody – to przygoda. Koledzy badacze, którzy się zajmują służbami na Zachodzie, bardzo mi zazdroszczą, iż miałem możliwość czytania akt WSI, bo – jak mówią – często jedyny ich kontakt z oryginalnymi dokumentami to czytanie akt starszych niż 50 lat.

– I ta przygoda trwa.

– Tak. Mam wrażenie, że z każdym dniem lepiej rozumiem myślenie polityków, myślenie biznesmenów i sporej gromady postaci orbitujących między nimi.

– Na czym polega ta „rosnąca potrzeba wiary”, o której Pan mówi?

– To się różnie przejawia. W potrzebie transcendencji, w potrzebie ufundowania, w potrzebie bycia częścią większej całości. Można zastosować proste psychologizowanie, że z wiekiem człowiek uświadamia sobie swoje ograniczenia i chce nadać sobie sens poprzez bycie częścią czegoś, co tak łatwo nie przemija. Ale często nie wiemy, jakie są siły sprawcze naszych potrzeb.

W 1991-1992 roku byłem na stypendium w Cambridge University. Mieszkałem u miłej pani, która podjęła wobec mnie działalność misyjną. Była członkinią Kościoła Metodystów w miejscowości nieopodal Cambridge. Zabierała mnie na spotkania tej wspólnoty. Śpiewali piosenki, tańczyli, modlili się i byli uzdrawiani. Ze trzysta osób, niezależny kościół, odwiedziny wędrownych, profesjonalnych kaznodziejów. Ta pani bardzo chciała mnie nawrócić, a dla mnie to była ciekawa obserwacja uczestnicząca, bo nie miałem wcześniej doświadczenia z ludźmi, których wiara byłaby tak gorąca i ofensywnie demonstrowana na zewnątrz. Pamiętam, że rozmawiałem wtedy z człowiekiem, który się przeprowadził z Londynu do Cambridge i w książce telefonicznej Yellow Pages przeglądał ogłoszenia różnych wspólnot religijnych (Kościołów?) szukając takiej, gdzie wiara ma „dużo ognia”.

Tam ludzie czuli się uzdrawiani, mdleli, mówili językami. To działo się na wysokim poziomie emocjonalności. Część to byli ludzie bardzo inteligentni, dobrzy sąsiedzi, rodzice, ludzie godni szacunku, którzy poza tym mieli w sobie coś, co mojemu krytycznemu umysłowi trudno było oswoić. Na przykład, opowiadał mi pastor-przewodnik tego zgromadzenia: była u nas jedna pani, z którą się modliliśmy, żeby nie było trzęsienia ziemi w Kalifornii. Jak tylko wyjechała i przestała się modlić, za tydzień było tam trzęsienie ziemi. Zadawałem wtedy pytania niestosowne. Dlaczego się modlicie o uleczenie poszczególnej osoby albo o uzdrowienie związku między dwojgiem konkretnych ludzi? Dlaczego nie możecie się pomodlić do Pana Boga o całość. O zbawienie dla wszystkich, najlepiej za jednym razem.

– Standardowy zestaw pytań tzw. umysłu krytycznego.

– Tak. W odpowiedzi słyszałem różne wybiegi, które intelektualnie mnie nie zadowalały.

– I dlatego miłej pani nie udało się Pana nawrócić.

– Może dlatego. Potem sobie uświadomiłem, że aby dłużej się utrzymać w stanie takiego religijnego pobudzenia, trzeba być częścią wspólnoty. O tym mówił Emile Durkheim, jeden z założycieli socjologii: przez regularne uczestnictwo w pewnych rytuałach podtrzymuje się naturalność danej definicji rzeczywistości. Gdybym wrócił do Torunia i tam był podobny kościół, to kto wie, czy nie udałoby im się zdemontować mego sceptycyzmu. Przysłali mi jednak list z Anglii, w którym informowali, że najbliższy kościół zaprzyjaźniony z ich wspólnotą jest w Gliwicach.

Poza tym to doświadczenie wchodziło w dysonans z moją socjologiczną wiedzą o religii, o innych religiach, z wiedzą o tym, jak w umysłach ludzkich formowane są przekonania, jak się tworzy akrytyczne nastawienia poznawcze. Nawracającym nie było ze mną łatwo, bo znam psychospołeczną konstrukcję maszynerii, która powoduje zaangażowanie lub letniość. Mechanizm, według którego katolika można zamienić w muzułmanina. To wszystko stanowi filtr „chroniący” przed łaską.

– No dobrze, zna Pan przepis na zamianę katolika w muzułmanina, ale potrzeba wiary nadal rośnie.

– Nie wiem, czy jest sens tyle o sobie mówić, ale opowiem jeszcze ciekawostkę. Jak byłem aresztowany w 1982 roku, przyszła pani psycholog i zrobiła test osobowości. Trwał kilka godzin, zawierał chyba z pięćset pytań. W wynikach, które mi zakomunikowała, było m.in. zdanie: „socjalizacja w dolnych granicach normy”. W zupełności się z tym zgadzam. Myślę, że to legło u źródeł tego, co uznaję za swoje sukcesy akademickie. Człowiek słabo zsocjalizowany jest mniej wrażliwy na społeczną presję od kogoś dobrze zsocjalizowanego. Na przykład na nieartykułowane słowem, ale komunikowane językiem ciała wyrazy dez/aprobaty. Proszę sobie wyobrazić, że jestem na konferencji naukowej, atakuję jakąś sławę. Człowiek dobrze zsocjalizowany, odbierający mowę ciała osób na sali, od razu dostrzeże, że robi coś niestosownego. Słabo zsocjalizowany nawet tego nie zauważy. Mechanizm kontroli społecznej nad ludźmi nie-do-socjalizowanymi jest słabszy. Komuś dobrze zsocjalizowanemu trudno jest być nonkonformistą. Nie jestem zakorzeniony w religii, w polskości, w towarzyskości. To powoduje, że ponoszę mniejsze koszty emocjonalne mówienia rzeczy niepopularnych. I przez lata takie tylko niewielkie koszty ponosiłem. Z wiekiem pomyślałem sobie: a może chciałbym być zakorzeniony? Nie np. w jakiejś teraźniejszej partyjności, ale w czymś, co sięga swoimi korzeniami wiele wieków wstecz i co może ma klimaty, o których Jarosław Rymkiewicz pisze w Kinderszenen. Ci, którzy świadomie złożyli ofiarę ze swojego życia, zainwestowali w coś. Pomyślałem, że chciałbym być częścią ich biznesu. Chciałbym, by ich inwestycja nie została zmarnowana.

– Odczuwa Pan w jakiś sposób wspólnotę z innymi Polakami?

– Jest pewne zjawisko, nie do końca dla mnie zrozumiałe, w całym kraju mi się zdarza, że podchodzą do mnie na ulicy ludzie i mówią: panie profesorze, chcę panu podziękować. Pytam: za co? I czasem się powtarza narracja, którą nie całkiem rozumiem: jak pana słucham w telewizji, to czuję, że jestem w Polsce. Chyba nie wiem, na czym to polega, bo przecież w swoich wypowiedziach nie rzucam co minutę słów „patriotyzm” albo „Polska”. Może te rozmowy znaczą, że artykułuję sposób odczuwania problemów przez bardzo różnych ludzi. W sytuacji, gdy oni do mnie tak podchodzą, niekiedy mówią: jeszcze nam się uda Polskę uczynić dobrą i silną, kłaniają się i odchodzą, to mnie immunizuje na przykrości, które czynią mi ci, którzy – w złej lub dobrej wierze – mnie oczerniają.

– A literatura? Tam chyba nie brakuje ciekawych odniesień do Pana sytuacji.

– Z wielką literaturą mam rzadki kontakt. Gazety i raporty czytam zawodowo i analitycznie, to jest czasochłonne, bo niekiedy analiza jednego artykułu zajmuje tyle czasu, co przejrzenie pięciu dzienników. Czytuję dużo powieści, często poezję. Unikam jednak trudnej, klasycznej literatury, bo już moja praca wymaga myślenia o bardzo złożonych sprawach. Jak powieść jest zbyt wyrafinowana formalnie czy treściowo, to męczące. Teraz z pewną satysfakcją czytam Spisek Vladimira Volkoffa, widząc, że ktoś, kto ma licentia poetica, jest czasem w stanie lepiej ująć pewne zjawiska z obszaru polityki i władzy, niż badacz związany regułami poprawności metodologicznej.

– Volkoff jest świetnym pisarzem, doskonałym znawcą katolicyzmu i prawosławia, ale co tu dużo mówić: temat służb pojawia się w jego twórczości równie często jak w wywiadach z Andrzejem Zybertowiczem.

–  Trudno znaleźć pisarza zaglądającego pod powierzchnię zjawisk społecznych, który nie pisałby o służbach (śmiech). W wakacje czytałem na przykład Święte gry Vikrama Chandry. To hinduski pisarz, pewnie trochę zwesternizowany. Bohaterem jego książki jest miasto Bombaj. To także książka o uwikłaniu ludzi w gry biznesowe ze służbami w tle. Od pewnego poziomu gry od tajnych służb uciec nie sposób.

– Rok temu rozmawiałem z prezesem IPN Januszem Kurtyką. Wywiad dotyczył wyłącznie zbioru zastrzeżonego IPN. Kurtyka powiedział wtedy, że wśród akt, które z niego wyłączył są także takie, które rzucają nowe światło na sprawy niemal bieżące. Czy Pan także się na takie dokumenty natknął?

– Tak, choć oczywiście nie podam szczegółów. Często jest też tak, że wiemy coś, co jest bardzo prawdopodobne, ale nie ma procedury sprawdzenia, która dawałaby 100 procent pewności. Ta przygoda, czyli bycie jedną nogą w polityce, uświadomiło mi, że prawdopodobnie normą przy podejmowaniu decyzji politycznych przez kierownictwo państwa jest działanie w warunkach sporego zakresu niepewności. Bardzo często trzeba decydować na podstawie niesprawdzonych informacji.

– Czy jest możliwe, aby tę pewność w jakiś znaczący sposób podnieść?

– Całkowicie niepewności wyeliminować nie sposób. Gdyby jednak istniało analityczne zaplecze państwa, gdyby spora część naszej humanistyki nie była uprawiana sobie a muzom, ale służyłaby penetrowaniu problemów praktycznych, to obszar niepewności u polityków mógłby zostać istotnie zawężony.

– Często Pan mówi o braku tego analitycznego zaplecza. Przywołuje Pan przykład amerykańskich think-tanków o kosmicznych budżetach, ale czy stworzenie czegoś podobnego jest w ogóle w Polsce możliwe?

– Jest. Gdy byłem doradcą premiera Jarosława Kaczyńskiego, miał on koncepcję, by najbogatsze spółki skarbu państwa, które miały wtedy dobry standing, np. KGHM, przekazały po 100 milionów złotych dla każdej z kluczowych partii i to byłby kapitał założycielski dla długofalowo działających think-tanków. Takie przedsięwzięcie mogło być jednak zrealizowane tylko przy konsensusie politycznym, zostałem przeto przez premiera wysłany do jednego z posłów Platformy Obywatelskiej z nieformalną misją, by dowiedzieć się, czy kierownictwo jego partii jest tym pomysłem zainteresowanie. Gdyby PO się zgodziło, łatwiej byłoby uzyskać akceptację innych ugrupowań. To miał być, w założeniu, taki model niemiecki: think-tanki mają pieniądze w zależności od ilości głosów, jakie partia uzyskuje.

Otrzymałem informację o braku zainteresowania takim pomysłem. Oczywiście możliwe są też inne rozwiązania. Można sobie na przykład wyobrazić, że ustawa o bezpieczeństwie narodowym albo inna, zawiera zapis, że powstaje Narodowe Centrum Studiów Strategicznych. Jak to zrobić, żeby to było ogólnonarodowe, a nie partyjne? Na przykład stworzyć kilkanaście ścieżek monitorowania kluczowych zdarzeń i zapisać, że część z tych ścieżek zawsze jest do dyspozycji partii opozycyjnych (być może nawet pozaparlamentarnych, jeśli osiągnęły określony pułap głosów). Cykl prowadzenia projektów byłby dłuższy niż cykle parlamentarne. Przykładowo PSL, w trybie konkursu regulowanego przez akty prawne, obsadza swoje ścieżki. Reguły konkursów są jawne, przy otwartej kurtynie określają warunki brzegowe, ale każda z partii w ramach swoich ścieżek dobiera ludzi, którzy zgadzają się z jej wizją Polski. Nawet jeśli partia przegrywa wybory, jej ośrodek ekspercki dalej może w spokoju pracować. Chyba, że przegra jeszcze wybory kolejne... Ale to kwestia techniczna. Najważniejsze jest to, że można znaleźć środki i rozwiązania. Lepsze niż dawne Rządowe Centrum Studiów Strategicznych. Rozwiązał je Kazimierz Marcinkiewicz, ale nie powołano niczego nowego w to miejsce.

– Za jedną z patologii III RP uważa Pan przynależność dużej części elity intelektualnej do tzw. towarzystwa. Zasada przynależności do towarzystwa powoduje, że pewnych rzeczy nie mówią, że jest wiele obszarów tabu. W jakim stopniu powoduje to, że opis rzeczywistości, jaki otrzymują Polacy, jest zniekształcony.

– Formy towarzyskości, jakie dzisiaj istnieją w Polsce (choć nie wiem czy są one charakterystyczne wyłącznie dla Polski), w tym w świecie akademickim, czynią z wielu – skądinąd interesujących – osób karły intelektualne i moralne. Już gdy byłem na uczelni asystentem, zauważyłem następujące zjawisko: idę z kimś ze świata akademickiego na piwo. Rozmawiamy i myślę sobie, że ten człowiek ma bardzo ciekawe obserwacje na temat świata, niebanalne hipotezy, ciekawe interpretacje. Mówi rzeczy inspirujące w wielu obszarach, nie tylko o sytuacji w Polsce, na świecie, ale też o filozofii. Potem go/ją pytam nad czym pracuje, o czym pisze doktorat, habilitację, książkę, w jakim projekcie uczestniczy. I pamiętam swoje zdziwienie, że nagle rozmawiam jakby z kimś innym, z kimś, kto robi coś strasznie konwencjonalnego, przyczynkarskiego, letniego, bez polotu, bez odcienia intelektualnej przygody, coś, co od początku jest skazane na drugo-, trzeciorzędność, wtórność. Coś, co służy jedynie utrzymaniu się w akademickiej grze.

Mam dość szeroki ogląd nauk społecznych. Magisterium zrobiłem z historii, którą studiowałem na dwóch dobrych uniwersytetach (UMK i UAM), potem 12 lat uczyłem filozofii, doktorat z metodologii historii, następnie związałem się z socjologią, ale na stypendium w Cambridge byłem w departamencie antropologii kulturowej, w Sydney z kolei trafiłem na wydział prawa. Stypendium w USA (University of Michigan) otrzymałem, by uczestniczyć w seminarium z ruchów społecznych, a kolejny staż w Cambridge University to nauki polityczne.

Nie wiem, na ile to Polska specyfika, może jest tak, że ogromna większość naukowców na świecie to szaraki. Przecież w USA są setki uczelni, które są dość marne, ale my postrzegamy naukę amerykańską przez pryzmat tych kilkudziesięciu najlepszych uniwersytetów. Spotykałem profesorów z amerykańskich uniwersytetów stanowych czy angielskich prowincjonalnych uniwersytetów, którzy nie mieliby szans w konkurencji intelektualnej z moimi młodszym kolegami w Instytucie Socjologii UMK. Choć pewnie są od nas sprawniejsi organizacyjnie.

– Nie ukrywa Pan, że jedną z głównych czynności badawczych, jakie Pan wykonuje, jest codzienna analiza prasy pod kątem wpływu służb specjalnych na rzeczywistość. To było zresztą przyczyną ataków na Pana, można było usłyszeć, że to ten profesor, który czyta tylko gazety. Czy na podstawie tych Pana notatek byłoby możliwe napisanie alternatywnej historii III RP?

– Dałoby się na tej podstawie napisać 5 alternatywnych historii III RP, w zależności od tego na czym się skupimy. Załóżmy, że Pan i ja idziemy do biblioteki i zamawiamy rocznik Gazety Wyborczej z 1994 roku. Umawiamy się tak, że pan czyta wyłącznie teksty o nowych inicjatywach samorządowych, III sektorze, nowych projektach gospodarczych etc. Ja zaś będę czytał o aferach, korupcji... Każdy z nas napisze raport z tego, co przeczytał, spróbuje za rozproszonymi informacjami wychwycić tendencje i mamy gotowe dwa zupełnie inne wymiary transformacji. Mnie zawsze śmieszy, jak się mówi, że afera Rywina to było jakieś wielkie wydarzenie, że coś się wtedy diametralnie zmieniło. Blogerka Kataryna powiedziała, że po aferze Rywina istotnie zmieniła swój ogląd rzeczywistości, że przedtem rzeczywistość polską odczytywała w trybie gazetowyborczym. Mnie w sprawie Rywina nic nie zaskoczyło. To chyba oznaka tego, że wcześniej wypracowałem sobie prawidłowe narzędzia interpretacji III RP. W jednym z wywiadów powiedziałem nawet, że Adam Michnik chyba nie czyta własnej gazety, bo wyłącznie na podstawie artykułów o aferach w Gazecie Wyborczej jestem w stanie napisać druzgocącą analizę patologii III RP. Mimo ogromnej liczby przemilczeń tu Wyborcza jest mistrzem, w tej gazecie ukazało się wystarczająco dużo materiałów – co typowe: często unikających postawienia „kropki nad i” – z których czytelnik dociekliwy i nieuprzedzony mógł wyciągnąć pewne wnioski. Pod warunkiem jednak, że przyjmie określone założenia wyjściowe co do zakulisowych wymiarów naszej transformacji ustrojowej.

Z punktu widzenia źródeł informacji, pewnym przełomem był okres, gdy zostałem ekspertem Komisji Weryfikacyjnej WSI. Zyskałem bowiem możliwość rozmów z funkcjonariuszami służb i dostęp do akt. Ale to nie tak, że akta zawsze rozstrzygają sprawę. Analizując wielotomowe rozpracowanie pewnej afery, gdzieś przy siódmym tomie wiedziałem, że kluczowych rzeczy się z tych akt nie dowiem i konieczne będą rozmowy z funkcjonariuszami, bo sprawa się rozgrywa gdzieś pomiędzy dokumentami.

– Czyli ktoś, kto chce w miarę prawdziwie opisać historię ostatnich kilkunastu lat powinien być nie tylko teoretykiem, ale także praktykiem?

– Tak. Względnie powinien być kimś, z kim ci „praktycy” chcą rozmawiać. Z tego punktu widzenia moja praca jako doradcy prezydenta jest nie do przecenienia. Nigdy nie było mi tak łatwo docierać do wielu osób, ani one nie były nigdy tak skłonne, aby dzielić się swoją wiedzą, jak teraz. Aura bliskiego kontaktu z ludźmi władzy najwyższego szczebla powoduje, że wiele osób się otwiera, licząc np., że przynajmniej część z tego, co mi powiedzą, zostanie przekazane w górę.

– Kiedy będziemy mogli przeczytać Historię III RP autorstwa profesora Andrzeja Zybertowicza?

– Cały czas się zastanawiam, czy to jest ten priorytet? Może trzeba jednak napisać coś innego? Może ważniejsze byłoby napisanie tego, czego nie zrobił Ryszard Legutko w swoim Eseju o duszy polskiej: rozrysowanie projektu rekonstytucji polskości?

– Podejmie się Pan tego?

– Nie wiem. Zobaczymy. Trzeba na pewno zebrać pewne wątki, które zostały już wyartykułowane. W klimatach nie tylko Frondy.

Może synteza to za duże słowo, ale przydatna byłaby już systematyzacja wątków, które już w debacie publicznej się pojawiły. Niektóre w sposób pogłębiony. Choćby w tekstach Zdzisława Krasnodębskiego, Marka Cichockiego, Bronisława Wildsteina, Andrzeja Nowaka, Rafała Ziemkiewicza, ludzi Frondy, Tomasza Terlikowskiego... Ich myślenie nie jest osobne, widać strefy rezonansu. Ten projekt się wyłania. Trzeba go tylko usystematyzować, uzupełnić, pogłębić. Wizja rekonstytucji polskości. Chciałbym znać odpowiedź na pytanie, gdzie są dzisiaj najbardziej żywotne soki polskości. Nie na uczelniach, tam ich nie widzę. Czy są w podziemiach kościoła Świętego Krzyża, gdzie po moim wykładzie ludzie płaczą, mówiąc, że Kaczyński stracił władzę i co teraz będzie z Polską. Czy soki polskości są gdzieś w tzw. Polsce B? A może wśród tych, którzy nocą dzwonią do rozgłośni ojca Tadeusza Rydzyka?

– Jarosław Kaczyński ugryzł żubra w dupę?

– Myślę, że tak. Ten żubr co najmniej zadrżał, otrząsnął się, ale czy faktycznie się ruszył do biegu? Jarosław Kaczyński wykonał pewną pracę jako polityk, ale tak duże dzieła muszą prowadzić działania zsynchronizowane na wielu polach. Ktoś wykonuje swoją pracę jako artysta, ktoś inny jako uczony, jeszcze ktoś inny jako kapłan. Być może nie sposób odblokować potencjału polskości bez charyzmatycznej postaci w polskim Kościele?

– Widzi Pan taką osobę na horyzoncie?

– Nie, ale słabo znam się na sprawach Kościoła. Pamiętam jednak, że gdy były te smutne dni odchodzenia Jana Pawła II, stacje telewizyjne zapraszały wielu gości, aby komentowali to, co się dzieje. W telewizji pojawili się księża, teolodzy, zakonnicy..., osoby, których wcześniej tam nie widziałem. Wielu z nich mówiło bardzo ciekawie, widać było, że stoi za nimi duchowość, że to ludzie dużego formatu. Moja intuicja jest taka, że to jest potencjał w polskim Kościele, który przez jakieś negatywne ścieżki doboru kadrowego, być może związane także z postesbeckimi uwikłaniami, jest niewykorzystany. Ludzie z dużym potencjałem duchowym i intelektualnym nie nadają tonu polskiemu Kościołowi, ale oni są.

– Afera Rywina odegrała istotną rolę, ale nie był to trwały przełom. Wtedy podskórne działania trwały wiele miesięcy. Może już dzisiaj dzieje się coś takiego, co np. za rok spowoduje kolejne tąpnięcie? Ma pan jakiś scenariusz? Jak by to musiało wyglądać, aby był to prawdziwy przełom?

– Są szanse i mam pewne pomysły, jak to by mogło wyglądać. Gdybym o tym jednak powiedział, spaliłbym pewną strategię...

– Może więc na zasadzie samospełniającej się przepowiedni...

– Można by przedstawić tylko pewne elementy, a poza tym pewne mechanizmy mogą tu zadziałać odwrotnie. Na przykład przez samoobalające się przepowiednie. Opisawszy trajektorię pewnej gry interesów, można „złym duchom” uświadomić, na czym mogą się potknąć i niektóre gry biznes – państwo ustawić sprytniej. Tu nie ma pełnych determinizmów. Fakty może stworzyć ten, kto ma lepszy pomysł. A lepsze pomysły mogą mieć ci, którzy trafniej diagnozują nastroje i interesy społeczne i – co ważniejsze – trafniej odkrywają kody, dzięki którym do społeczeństwa można dotrzeć, zmobilizować je.

– Czy jest jakakolwiek afera wśród większych w III RP, o której mógłby Pan powiedzieć, że nie ma tam śladu zaangażowania ludzi związanych z tajnymi służbami?

– Myślę, że tak. Wyłonili się nowi gracze – choć niemniej zdemoralizowani. Ważne jest jednak to, że w większość wielkich afer są zaangażowane służby lub ludzie ze środowiska służb, tzn. były funkcjonariusz, obecny funkcjonariusz albo ich tajny współpracownik. Krótko po wybuchu afery Rywina rozmawiałem z pewnym człowiekiem, który pełnił wysokie stanowisko w jednym z rządów III RP, a wcześniej w PRL współpracował ze służbami cywilnymi i wojskowymi. Powiedział: największe afery jeszcze nie zostały ujawnione.

– Dlaczego?

– Odpowiedź jest prosta. Dlaczego wielkie afery w ogóle są ujawniane? Afera to złożone organizacyjnie przedsięwzięcie, mające na celu przepompowanie zasobów publicznych w ręce prywatne. Jakie są dwa główne powody ujawniania afer? Pierwszy jest taki, że aferzyści popełnili błąd w doborze ludzi i doborze środków. Ktoś się wygadał, zrobił coś niedokładnie, czegoś nie dopięto i sprawa wyszła na jaw. Potem drogą neutralizacji, medialnej czy prawnej często udaje się uniknąć odpowiedzialności karnej, ale w opinii publicznej afera już zaistniała. Drugi sposób najlepiej opisuje popularna metafora: jak ze sobą walczą gangi, to policja znajduje trupy. Jak walczą ze sobą grupy interesu, to jedni „palą” drugich dając gotowce „dziennikarzom śledczym”. A jak jest w przypadku, gdy afera jest przygotowana w pełni profesjonalnie przez wyszkolonych ludzi służb, którzy przestrzegają zasad konspiracji, nie dobierają osób nieodpowiedzialnych i mają dobre wsparcie w otoczeniu instytucjonalnym? Afera jest wtedy szczelna.

– I zarządzają często obiema stronami barykady.

– Tak jest. Potencjalnych przeciwników zneutralizowali albo poszli z nimi na ugodę, dzieląc się z nimi okruchami tortu. Wtedy afera może nigdy nie zostać opinii publicznej ujawniona. Jeśli afera to działanie z założenia utajone, to kto może ją lepiej przeprowadzić, niż ci, którzy przez lata byli szkoleni do działań skrytych. Jeśli pewne afery robiła wąska grupa tego typu ludzi, to one nie wyjdą na światło dzienne.

– Jak by dzisiaj wyglądała lista najbogatszych Polaków, powiedzmy pierwsza dwudziestka, gdyby pierwszy niekomunistyczny rząd przeprowadził lustrację.

– Proszę podać jakieś nazwiska.

– Na przykład Jan Kulczyk.

– Zacytujmy tygodnik Nie: W roku 1981 dr Jan Kulczyk założył w Polsce firmę Interkulpol. Kilka miesięcy później, już w stanie wojennym, został wiceprezesem (potem prezesem) izby gospodarczej skupiającej firmy polonijne. Było to ciało dokładnie kontrolowane przez Służbę Bezpieczeństwa. Bez „imprimatur” ze strony ówczesnego MSW dr Jan Kulczyk nie mógłby objąć tej funkcji, co rzecz jasna nie oznacza, iż w tym czasie był agentem SB. Zaryzykowałbym tezę, że te bardzo dawne i późniejsze kontakty ze specsłużbami do dziś procentują dr. Johanowi w biznesach, jakie prowadzi. Tyle tygodnik Nie (nr 32, 2004). Gdyby tak pisano od początku transformacji i tego typu związki poważnie analizowano, wiele spraw poszłoby inaczej.

Tu jest jednak inny ciekawy element związany z opozycją. Uświadomiłem to sobie czytając fascynującą książkę Joanny Wiszniewicz Życie przecięte. Opowieści pokolenia Marca. Ta książka dotyczy osób ze środowisk żydowskich, które w wyniku kampanii antysemickiej zostały wypchnięte z Polski. Są w książce motywy dające kontekst dla moich własnych doświadczeń. Zupełnie inna była poznawcza, moralna i środowiskowa sytuacja jakiegoś opozycjonisty czy grupy opozycjonistów z małego miasteczka, którzy z jakichś powodów, najczęściej moralnych, występowali przeciwko komunizmowi, ale ani nie rozumieli, jak to państwo działa, ani nie mieli żadnych powiązań z aparatem władzy. Oni poznawali metody działania tajnej policji metodą prób i błędów – dosłownie na własnej skórze. Inna zaś była sytuacja środowisk opozycyjnych, których ikoną jest Gazeta Wyborcza, których członkowie pochodzili z rodzin związanych z aparatem władzy PRL. W tym z rodzin z związanych z tajną policją. Oni od dziecka mieli wsparcie swojego środowiska, od początku wiedzieli, jak działa tajna policja i mieli kontakty towarzysko-rodzinne z tym aparatem. Jeśli ludzie z tych środowisk szli do więzień, czy byli brani na komisariaty, to czy byli tak samo traktowani jak nieznani nikomu ludzie z prowincji, dla których władza była Kafkowskim nieprzeniknionym molochem? Myślę, że warto się temu przyjrzeć bliżej.

Jako młody człowiek zupełnie nie rozumiałem tej maszynerii państwowej. Dopiero w stanie wojennym zacząłem studiować rolę służb w systemie. Pamiętam, jak rozmawiałem z ludźmi w trakcie festiwalu pierwszej „Solidarności” i mówiłem, że my tu sobie rozmawiamy, robimy wiece, rezolucje, wydajemy gazetki, a w tym samym czasie wszystko, co robimy, jest monitorowane, nagrywane itd. Moi rozmówcy nie chcieli mi wierzyć, myśleli, że mam obsesję. Porównajmy horyzont poznawczy i poziom ryzyka ludzi, którzy nie wiedzą, jak wygląda kontekst działalności dysydenckiej, z sytuacją tych, którzy wiedzą, jak to wszystko działa. Może to różnica między tymi, którzy walczą z systemem, a tym którzy toczą grę z systemem. Czasem walczą z systemem, ale wiedzą, że to jest pewna gra, której naturę – także w kontekście międzynarodowym – ogarniają.

– No, dobrze, ale jak to się ma do naszych milionerów.

– Dlaczego to skojarzenie ze sprawą Kulczyka... Wyobraźmy sobie, że ktoś chce prowadzić działalność biznesową i jest z rodziny, w której reguły gry w ramach systemu są już wcześniej rozczytane. Wiadomo, gdzie są szczeliny systemu i gdzie jest potencjał robienia interesów. Wiadomo, gdzie są szczeliny omijania ryzyka, czy też jego minimalizowania. Czy to można w ogóle porównywać z sytuacją rzemieślnika czy kupca, który nie ma pojęcia, jak działa nomenklatra? On jest takim odpowiednikiem tego dysydenta z prowincji. Od razu widać, że ten pierwszy ma ogromną przewagę.

Albo interesy Zygmunta Solorza – w latach 80. nawiązuje stałą współpracę z Polimarem, podmiotem zależnym od jednej z Central Handlu Zagranicznego – a wszystkie były bezpośrednio kontrolowane przez służby. Piszę o tym obszernie w książce pod moją współredakcją (wraz z Radosławem Sojakiem) Transformacja podszyta przemocą: O nieformalnych mechanizmach przemian instytucjonalnych.

–  Jan Kulczyk odziedziczył po Henryku Kulczyku całe know-how, jeśli chodzi o robienie interesów?

– Syn odziedziczył po ojcu coś, co socjologia nazywa kapitałem socjokulturowym.

– Chciałem zapytać o zjawisko agentury wpływu. Powiedzmy sobie otwarcie: ona istnieje tu i teraz, ale mówienie o tym było pewnym tabu. Ostatnio w krótkim czasie mieliśmy dwie sprawy, przy okazji których wyjątkowo to pojęcie jakoś funkcjonowało. Mam na myśli kwestię tarczy antyrakietowej oraz konflikt gruziński.

– Na podstawie tego, co wiem, mógłbym powiedzieć sporo na temat instytucjonalnego zaplecza działania agentury wpływu. Gdybym był wyłącznie badaczem, to bym to zrobił, ale ponieważ jestem także doradcą Prezydenta RP do spraw bezpieczeństwa państwa, wypowiedzenie przeze mnie słów, że jakiś konkretny podmiot stanowi strumień zasilania agentury wpływu jakiegoś państwa, mogłoby pośrednio być przypisywane Prezydentowi.

– Powiedzmy więc tylko jakie państwa czy inne podmioty się w tym kontekście Polską interesują.

– Te, które mają u nas szczególne interesy.

– Czyli jakie?

– Rosja, Stany Zjednoczone, Niemcy, Francja, Wielka Brytania. Co do innych podmiotów, nic Panu nie powiem, bo powiedziałbym za dużo. Jeśli chodzi o państwa, kluczowe są Niemcy, USA i Rosja.

– Panie Profesorze, głośne były Pana oskarżenia wobec Polsatu, że to telewizja, w której kierownictwie funkcjonuje sporo osób związanych ze służbami specjalnymi. Skąd Pana zainteresowanie akurat Polsatem? Chyba nie jest to główny przykład tego typu uwikłań. Co z innymi?

– W świetle obecnie dostępnych opinii publicznej danych Polsat jest przykładem, który najłatwiej udokumentować. W przypadku innych podmiotów, dokumentacja jest szczątkowa albo jeszcze rozproszona. Żeby napisać artykuł wspomniany wyżej tekst o Solorzu i Polscie, poświęciłem półtora roku pracy. I tak masy rzeczy nie wiem albo nie mogę napisać wielu rzeczy, bo nie są wystarczająco udokumentowane. Zygmunt Solorz wytoczył mi proces, sąd dał mi jedynie dwa tygodnie na odpowiedź na pozew. W tym czasie napisałem to, co mogłem, a potem „zachęcony” przez proces sprawę pogłębiłem.

– Czy służby mają w tej chwili dziennikarzy, którzy są u nich na etacie?

– Obecny stan prawny na to pozwala. Pod warunkiem, że jest o tym poinformowany premier.

– Ilu ich jest?

– Jeśli oderwiemy się od problemu nadużyć, to moja intuicja jest taka, że z punktu widzenia państwa, służby mają obecnie zbyt mało źródeł wśród dziennikarzy. Jest przyjęte na całym świecie, że dziennikarze są wykorzystywani jako źródła. Jeśli przyjmiemy, że obce wywiady mają wśród polskich dziennikarzy swoich agentów, to aby ich rozpoznać, wśród polskich dziennikarzy, obracających się w tym świecie, muszą być osoby przeszkolone, które będą w stanie po jakichś symptomach obce wtyczki rozpoznać. Myślę, że takich osób nasze służby mają za mało.

– Co musi się stać, żeby mógł Pan powiedzieć: w Polsce nie ma układu.

– Zdefiniujmy najpierw, co to jest układ. To jest nieformalna sieć powiązań mająca charakter pasożytniczej grupy interesów, która jest w stanie paraliżować wykonywanie strategicznych zadań państwa. To silna AntyRozwojowa Grupa Interesów (ARGI). Tak rozumiany układ w tej chwili moim zdaniem w Polsce istnieje. W mojej ocenie empiryczny dowód na jego istnienie układu to artykuł Luizy Zalewskiej i Tomasza Butkiewicza z Dziennika, gdzie opisano tzw. bandę czworga (24-25 maja 2008 r.).

Co zrobić żeby układu nie było? Zastanawiam się, czy mogę panu to powiedzieć. Wydaje mi się, że gdyby PiS rządził pełną kadencję i miał szansę na kolejną, to układ zostałby nie tylko osłabiony, ale i rozbity. Teoretycznie przed tego typu układem powinny chronić państwo tajne służby, ale one same były jego siedliskiem, bo pasożytnicze grupy interesów organizowały się wokół zasobów tajnych służb. W moich publikacjach staram się odróżniać dwie rzeczy, których dziennikarze, zazwyczaj z powodu niedbałości, nie odróżniają. Czymś innym są tajne służby jako instytucja, która działa w ramach swoich zadań, procedur, planów pracy, a czym innym jest środowisko tajnych służb. Ludzie, którzy byli w służbach, mają tam swoich kolegów, dojścia; są w otoczeniu służb osoby uległe. W tym sensie układ to nie jest robota którejś z tajnych służb, ale bardziej „ekumeniczna” sieć powiązań.

Gdyby… Gdyby CBA okrzepło – Biuro jest zbudowane tak, aby utrudnić przeniknięcie do środka ludzi z nieformalnych grup interesu, bo jest ustawowy zakaz przyjmowania tam ludzi pracujących dla służb PRL i ich tajnych współpracowników. Gdyby SKW się rozwinęło według wyjściowych koncepcji. Gdyby udało się zreformować ABW. To byłyby instrumenty, aby, po pierwsze, rozbić układ do końca i, po drugie, doprowadzić do sytuacji, kiedy występuje u nas tylko „normalny” poziom zagrożeń korupcyjnych ze strony grup nieformalnych. To by miało charakter rozproszonych układzików, które tu i tam sobie podgryzają państwo, ale nie są w stanie paraliżować jego strategicznych ogniw.

Jeszcze jedna kwestia. Jeśli działalność tych – tak to nazywam

–  ARGI – w kraju postkomunistycznym, jakim jest Polska, skupia się wokół zasobów służb specjalnych, to część nici sprawczych ich działań znajduje się w Moskwie. Tam jest depozyt sporej części wiedzy wygenerowanej przez służby PRL. Problem układu jest więc problemem suwerenności Polski.

– Zauważył Pan jakiś wpływ służb specjalnych na swoje życie? Na przykład przez próby podważania Pana wiarygodności?

– Najbardziej ten wpływ odczułem, gdy Gazeta Wyborcza stała się witryną ogłoszeniową służb w dwóch tekstach Wojciecha Czuchnowskiego: „Specwibrator Zybertowicz” (11 stycznia 2008 r.) oraz „Jak Zybertowicz z Targalskim nauczali ABW” (15 lutego 2008 r.).

Oba te teksty korzystają z informacji, którymi dysponowała wyłącznie ABW i ukazały się krótko po tym, gdy postawiłem publicznie pytanie: czy nowy szef ABW Krzysztof Bondaryk działa w sytuacji konfliktu interesów? Zresztą redaktor Czuchnowski nie potrafił nawet precyzyjnie tych informacji wykorzystać, ale przecieki były ewidentne i miały na celu zdyskredytowanie mojej osoby. To ciekawe, że dopiero za rządów Donalda Tuska doświadczyłem wykorzystania zasobów służb przeciwko mnie.

– To ma Pan powody do niepokoju, bo Krzysztof Bondaryk nadal jest szefem ABW, ma olbrzymią władzę, a poza tym to człowiek Zygmunta Solorza, z którym jest Pan w sporze prawnym.

– Myślę, że pan Bondaryk już się przekonał, że wielu spraw nie jest w stanie załatwić. W mojej ocenie przypadek Krzysztofa Bondaryka może stać się kolejnym testem dla polskiego wymiaru sprawiedliwości. Stawiam 44 do 1, że znowu przegranym.

3. Czeka nas pozytywistyczna harówka

Rozmawiał Leszek Misiak Nowe Państwo, nr 3, 2010

– Film „Towarzysz Generał”, a właściwie przeciwstawne zachowania elit opiniotwórczych po jego emisji uwydatniły polaryzację tych środowisk. Elity obwarowały się w swoich „okopach”, nie chcą samooczyszczenia, nie tylko z TW, także zwykłych cwaniaków, karierowiczów. I wygodny dla siebie obraz rzeczywistości kreują w mediach, życiu publicznym.

– Ludzie zazwyczaj kierują się w życiu tym, co postrzegają jako korzystne dla siebie. Na przykład w środowisku akademickim sporo profesorów bez żadnych agenturalnych uwikłań z czasów PRL-u jest przeciwko lustracji, ponieważ wiele osób decydujących o awansach, grantach, publikacjach etc. jest postrzeganych jako uwikłane w PZPR i tajne służby. Żeby więc liczyć się w swoim środowisku prezentują postawę antypisowską. Taki mechanizm – orientacji na silniejszego – można dostrzec w wielu grupach społecznych.

– Jeśli tego nie zmienimy, takie postawy będą nadal hamowały proces zmian w naszym kraju.

– Jarosław Kaczyński, gdy był premierem, mówił o potrzebie budowy nowego uniwersytetu. Wówczas nie doceniałem wagi tego projektu. Jednak brak reakcji świata akademickiego na naruszenia wolności słowa i atak na swobodę badań naukowych w ostatnich dwóch latach przekonał mnie, że potrzebne jest zbudowanie nowego uniwersytetu na „zdrowym korzeniu”. Z jednej strony odciętego od wpływów PZPR-owsko-agenturalnych, z drugiej skonstruowanego według standardów zachodnich uczelni wyższych. Byłoby to jak wpuszczenie szczupaka do mętnej wody „akademickiej normalności”.

– Potrzebne jest chyba o wiele dalej idące oczyszczenie. Dziś w kraju środkowoeuropejskim, zrzeszonym w UE, ministrowie i ważni politycy partii rządzącej, którzy ustawiali przepisy antypaństwowe, nie tylko nie mają postawionych zarzutów prokuratorskich, ale demonstrują pogardę dla swojego kraju.

– Stosowanie narracji emocjonalnej w ocenianiu teraźniejszości utrudnia trafną ocenę sytuacji. Słabością środowisk niepodległościowych i patriotycznych w Polsce jest słaba umiejętność połączenia gorących serc z chłodną analizą, która przecież nie musi kłócić się z przywiązaniem do zasad i wartości.

– Więc jak na chłodno wyjaśniłby pan fenomen popularności Platformy Obywatelskiej, wysoką pozycję PO w rankingach, mimo wielu, zdawałoby się żenujących wpadek? Dlaczego nie widać w społeczeństwie potencjału zmian, co wydawałoby się oczywistą tego konsekwencją?

– Przywołam znane w ekonomii i teorii gier pojęcie równowagi. Wygląda na to, że obecnie w Polsce istotni aktorzy życia społecznego, mający wpływ na naszą codzienność, nie mają dostatecznie silnych powodów do zmiany schematów swojego zachowania. Oznacza to, że jakość naszego życia publicznego może, przynajmniej przez pewien czas, pozostać bez zmian. Jeśli przejrzymy po kolei głównych aktorów naszej rzeczywistości, zobaczymy, że znajdują się oni w warunkach specyficznej, ale jak się zdaje dość trwałej, równowagi. Obecna sytuacja jest postrzegana jako na tyle korzystna, że próby zmian na inną, potencjalnie lepszą, wiązałyby się z większym ryzykiem niż oczekiwanymi korzyściami.

– To dotyczy tzw. beneficjentów zmian, a to tylko część społeczeństwa.

– Środowisk faktycznie akceptujących obecny stan rzeczy jest więcej, niż mogłoby się wydawać. Spójrzmy na tzw. podmioty zewnętrzne polskiej sceny. Obecny układ sił jest korzystny z punktu widzenia Rosji. Przypomnę choćby niekorzystną dla Polski wieloletnią umowę z Gazpromem na dostawę gazu. Sytuacja w Polsce jest też wygodna z punktu widzenia głównych „aktorów unijnych”. Odpowiada im obecny sposób rządzenia Polską – słabego zabiegania o interes narodowy. Podobnie jest w przypadku wielkich międzynarodowych korporacji, którym państwo polskie stworzyło niezłe warunki do prowadzenia biznesu. Sytuacja obecna jest korzystna również dla oligarchów polskiego biznesu, ale także dla biznesmenów działających w mniejszej skali. Są na tyle zadowoleni z warunków prowadzenia biznesu, że z ich punktu widzenia zaangażowanie się w kontestowanie obecnych rozwiązań jawi się jako nieopłacalne.

– Nad naszym bezpieczeństwem wewnętrznym i zewnętrznymi zagrożeniami czuwają służby specjalne.

– Obecna „równowaga” jest korzystna również dla części środowiska służb tajnych działającej na styku polityki i biznesu (a zapewne jest to najsilniejsza część tego środowiska). Służby zostały „puszczone samopas” przez Donalda Tuska, mają swobodę działania na wielu polach. Nie jest przy tym bez znaczenia, że część tego środowiska ma „przełożenia” na Moskwę, inna zaś na podmioty zachodnie.

Sytuacja w kraju jest też korzystna dla właścicieli mediów jak i dla „wyrobników” medialnych. Utalentowani niejednokrotnie dziennikarze tak głęboko przyswoili mit strasznego PiS-u i dobrej Platformy, że nieustannie muszą przekonywać samych siebie, że dokonali słusznego, racjonalnego wyboru, a nie iż dali się wmanipulować w fałszywą ocenę sytuacji. Nie chcąc przyznać się do błędu, dzień w dzień tworzą artefakty, które nie służą rozwojowi Pol-ski. Pewna równowaga istnieje także w klasie politycznej. Próba szukania nowych dróg wiązałaby się dla każdej z grup z jakimś ryzykiem.

Usatysfakcjonowany obecnym status quo wydaje się również aparat urzędniczy, który przez obecną ekipę rządzącą został puszczony samopas (podobnie jak tajne służby), nikt nie mobilizuje go do intensywnego wysiłku.

– Mówi pan o formalnych grupach i środowiskach. A co z obywatelami?

– Bardzo wielu obywateli też zakłada, że nie jest na tak źle. Gdy ogłoszono kryzys finansowy, parkingi przy centrach handlowych nie pustoszały. Oznacza to, że już istnieje nie tak mały obszar klasy średniej, która zachowuje satysfakcjonujący ją poziom życia. Stąd brak potencjału kontestacji.

– Pozostają instytucje państwa, które powinny wpływać na jego kształt. Na przykład wymiar sprawiedliwości.

– Prokuratura wydaje się być zadowolona, bo dzięki reformie PO zyskała większą swobodę działania. W sądownictwie zaś, w mojej ocenie, występuje wysoki poziom zdemoralizowania, wyrażający się m.in. wysoką tolerancją dla niskiej jakości pracy w tej korporacji. Wyliczyłem kluczowych aktorów, z których każdy, teoretycznie, dysponuje potencjałem zmian. Żadnej z tych grup nie opłaca się podejmować działań mobilizujących Polaków do istotnych zmian sytuacji społeczno-politycznej. Koszty takiej mobilizacji i ryzyko naturalne dla wszystkich głębszych reform jest przez te grupy postrzegane jako wyższe niż potencjalne korzyści.

– Takie wykorzystywanie – mam na myśli beneficjantów obecnej sytuacji- ile się da od państwa i kosztem innych grup, jest stąpaniem po kruchym lodzie kiedyś się załamie. Potencjał polskiej gospodarki i wytrzymałości zwykłych obywateli „wytwórców kapitału” kiedyś się wyczerpie.

– Niekoniecznie. Dzięki wejściu do Unii, co jest nieuwzględniane przez część analityków, żyjemy w pewnym stanie konsumpcyjnego dobrobytu pochodnego wobec osiągnięć cywilizacji rynkowonaukowo-technicznej. Środowiska, które mogłyby być zaczynem zmian i mają potencjał buntu, są w strefie wysokiej konsumpcji. Przypadek Grecji pokazuje, że margines błędnych decyzji i kłamstwa w gospodarstwie dobrobytu jest tak duży, że niełatwo jest doprowadzić do takiego załamania konsumpcji, iż niezbędny stawałby się bunt.

– Co z takiego sposobu interpretacji, spojrzenia na naszą rzeczywistość wynika dla tych, którzy czują się patriotami, dla których pojęcia takie jak dobro państwa, dążenie do bardziej demokratycznego parytetu w podziale dóbr po 1989 r., etyka w zachowaniu polityków, dziennikarzy, elit opiniotwórczych, nie są pustosłowiem?

– Pojęcie równowagi jest przydatne diagnostycznie. Podstawowe pytanie to: czy obecna równowaga jest głęboka i stabilna, czy też chwiejna. Ma to fundamentalne znaczenie dla osób, które są przywiązane do wizji niepodległościowej i chciałyby, żeby Polska była krajem demokracji uczestniczącej, a mają wrażenie, że żyją w państwie, w którym wyłania się quasi autorytarny schemat władzy i kultury. Gdy równowaga jest chwiejna, racjonalny może być wysiłek wytworzenia impulsu, który wybiłby układ ze stanu równowagi odpowiadającej wielu, ale nie wszystkim grupom. Ale żeby taki wysiłek był realistyczny, trzeba ocenić, którzy z istotnych aktorów mogą być zainteresowani uczestnictwem w reformie systemu i budowaniu równowagi na wyższym poziomie wolności, demokracji i efektywności gospodarczej.

– A jeśli równowaga sił, aktorów tej sceny, w państwie jest stabilna, mamy pogodzić się z sytuacją? To diagnoza nienapawająca optymizmem – mam na myśli tych, którzy nie są beneficjentami, chcieliby zmian, ale taka diagnoza zabiera im zapał.

– Wówczas trzeba bardziej nastawić się na pracę organiczną. Wtedy próby szybkiej mobilizacji obywatelskiej są skazane na niepowodzenie i oznaczają marnotrawienie sił. Trzeba budować w sensie dosłownym i przenośnym szkoły, społeczne ruchy patriotyczne, chronić substancję narodową, demokratyczną i umacniać ją z przekonaniem, że kiedy równowaga systemu zostanie zachwiana, będziemy w stanie ukonstytuować się jako skuteczny podmiot zmiany. System może się zdestabilizować pod wpływem okoliczności zewnętrznych, choćby wstrząsu rynkowego, wojennego, nowego trendu kulturowego, w wyniku rozpowszechnienia się nowych technologii, które zmienią układ sił w gospodarce.

– Nasz stan równowagi jest, zdaniem pana, stabilny czy chwiejny? Mówiąc prościej: czy sytuacja w Polsce dojrzała do zmian, czy raczej czeka nas pozytywistyczna harówka w oczekiwaniu na „cud”?

– Nauki społeczne nie dają wystarczającej wiedzy, a i kompetencji, by w sposób jednoznaczny to rozstrzygać. W jednej z dyskusji politolog Artur Wołek powiedział, że kiedy notowania SLD sięgały ponad 40 procent, a Leszek Miller był postrzegany jako mocny kanclerz, wydawało się, że wytworzyła się stabilna równowaga, która potrwa kilka cykli wyborczych. Okazało się, że była ona bardzo niestabilna. A obecnie w Polsce nastąpiło sprofesjonalizowanie polityki i biznesu – politycy, którzy są przy władzy i oligarchowie biznesu, właściciele mediów i dziennikarze działają w warunkach pełniejszej, świadomie konstruowanej synergii i wiedzą, że wyborcom trzeba dać „i chleba, i igrzysk”. Jeśli zapewni się „chleb i igrzyska”, wtedy można dość swobodnie rządzić.

– Z chlebem różnie bywa, ale igrzysk w okresie rządów Platformy mamy dostatek. Telewizyjne show w prywatnych stacjach, z których jedne prześcigają drugie, zastępcze problemy, straszenie „Kaczorami” przypominające straszenie kułakami, agentami imperializmu, stonką czy bońskimi odwetowcami...

– Sprofesjonalizowali się sternicy polityki i masowej wyobraźni, dlatego wydaje się, że ta równowaga jest bardziej stabilna niż w czasach Millera, a afera hazardowa nie przyniesie takich zmian jak afera Rywina. Myślę, iż rząd Millera upadł, bo właściciele głównych mediów uznali, że pomysł zbudowania anty-Agory przez wówczas główną siłę polityczną, czyli SLD, jest niebezpieczny dla innych graczy. Dzisiaj Platforma jest na tyle słaba, w porównaniu z silnym zakorzenieniem ówczesnego SLD w biznesie, że jest na łasce mediów, które nie muszą się bać jej autorytarnych skłonności. Innymi słowy, dopóki PO jest pod pewnymi względami słaba, może liczyć w wsparcie oligarchów biznesu. Za władzy SLD koncerny medialne chyba przestraszyły się projektu anty-Agory Millera i dlatego przeciwstawiły się „kanclerzowi”. Jeśli ta interpretacja jest trafna, mamy dzisiaj do czynienia z bardziej stabilną równowagą, co nie znaczy, że nie może ona w ogóle pęknąć.

– Trochę jednak dziwi, że w Polsce nie ma ducha sprzeciwu, takiego choćby, jaki się pojawił czasach PRL-u, potem w czasie pierwszej „Solidarności” i w 1979 r., gdy na Placu Zwycięstwa papież wypowiedział pamiętne słowa.

– W PRL-u mieliśmy sprzeciw społeczeństwa niedostatku. Mieliśmy określonego przeciwnika, kłamliwą władzę, pozbawioną legitymizacji władzę, niepotrafiącą zabezpieczyć podstawowych potrzeb społeczeństwa, puste sklepy. Dziś władza jest wybrana demokratycznie, są sklepy, w których także ludzie o małych dochodach mogą kupić tanią żywność, tanie ubrania. Rodzinę nawet skromnie zarabiającą stać na używany samochód.

– Ale istnieje przecież świadomość, że żyjemy w świecie wykreowanym, zakłamanym, pozornej demokracji… Może jest tak, że ludzie przyzwoici odizolowali się od tego brudu, żyją we własnym świecie, pracują, starają się wychowywać dzieci na porządnych Polaków?

– Czesław Miłosz powiedział kiedyś, że społeczeństwa poddane propagandzie komunistycznej utraciły zdolność odróżnienia prawdy od fałszu. Ale gdy przyjrzymy się ilości kłamstwa, z jakim mamy dziś do czynienia na co dzień już tylko w świecie reklamy i marketingu, dostrzeżemy, że zabiegi te tak nasączyły nas kłamstwem i manipulacją, że chyba przyjmujemy to jako cenę płaconą za dobrobyt.

– Tak kreślony świat przypomina raczej wizję Orwella, groteskę, niż normalną, zdrową rzeczywistość.

– Komu przypomina Orwella? Panu? Czy przeciętnemu konsumentowi, pracobiorcy? Ktoś, kto – patrząc z tego punktu widzenia – jest zmanipulowany, jednak ma swoją niszę w życiu i sobie radzi, zaspokaja podstawowe potrzeby swej rodziny. Nie można oceniać mentalności innych przez pryzmat naszych marzeń o Polsce. Horyzonty i potrzeby przeciętnego konsumenta z małego miasteczka są inne. Warto zdać sobie sprawę, że dla wielu, może nawet większości Polaków, problemy, o których rozmawiamy, są nieznane, nieistotne, obce.

– Jesteśmy więc skazani na dziesięciolecia pracy pozytywistycznej, u podstaw.

– Nie wiem, czy to aż tak długo. Może ten zły trend potrwa 15, może 3 lata albo krócej. Ale praca organiczna, wychowanie siebie (!) ku wartościom, budowanie instytucji pielęgnujących polską wspólnotowość, środowisk, które dają nam wsparcie moralne i materialne, trzeba robić zawsze.

4. Współczesny patriotyzm

Rozmawiała Anna Tokarska Nasza służba, 16-31 marca 2011

– Czy wartości, które są naszym wielopokoleniowym dziedzictwem narodowym, są dostatecznie cenione, czy też przeciwnie, stały się wstydliwym reliktem przeszłości we współczesnym świecie, gdzie liczy się postęp, nowoczesność i dostatek, słowem –  tzw. liberalne trendy cywilizacyjne?

– Każdy dowódca wie, że morale wojska jest nie mniej ważne, a niekiedy ważniejsze, od jego wyposażenia, wyszkolenia, finansowania itd. Z kiepskim morale nawet najlepiej wyposażona i zorganizowana armia staje się bezwartościowa. Jeśli ktokolwiek próbuje wmówić Polakom, że patriotyzm jest przestarzały, to równie dobrze powinien nas przekonywać, że mamy zrezygnować ze swojego państwa, ze swojej tożsamości i ze zdolności do zabiegania o nasze interesy.

Nowoczesne spojrzenie widzi naród jako zorganizowaną grupę interesów, zaś państwo jako jej główny instrument. Aby złożona grupa interesów mogła sprawnie funkcjonować, muszą być w niej podzielane wartości wspólnotowe. W sytuacji, kiedy jesteśmy zbiorowością, która ma tysiącletnią tradycję, wszelkie działania mające na celu odcięcie nas od tej tradycji, poniżające dzieła naszych przodków, są działaniami antypolskimi, szkodliwymi także z gospodarczego punktu widzenia.

Formuła „Bóg, Honor, Ojczyzna” przypomina, że przez tysiąc lat Kościół Katolicki był kośćcem polskości – duchowym, ale i organizacyjnym. Jestem przeciw prymitywnemu rozumieniu tej formuły, że kto nie wierzy w Jezusa Chrystusa, ten nie jest Polakiem, ale nie zgadzam się również z inną, skrajną jej interpretacją, że w sytuacji, gdy część Polaków jest obojętna wobec Boga, możemy sobie lekką ręką odrzucić te wartości historyczne, dzięki którym chroniliśmy przestrzeń naszej wolności. Jesteśmy taką wspólnotą losu – użyję języka neutralnego religijnie – dla której Kościół, jako ziemska instytucja, pomijam teraz wymiar metafizyczny, pełnił funkcję istotnego spoiwa. Tego dziedzictwa nie wolno nam lekceważyć – także z czysto racjonalnych, ba, socjotechnicznych powodów.

– Czy długotrwały okres względnego spokoju, jakim cieszy się nasze państwo, nie spowodował utraty poczucia więzi narodowej, któremu to procesowi zapewne sprzyjają wpływy nowoczesnych, liberalnych prądów świata zachodniego, tak silnie oddziałujących na naszą kulturę?

– Tak. Wiele osób myśli w sposób czysto naoczny: gdy nie widzą zagrożenia, to znaczy, że go nie ma (przypomina się zachowanie strusia). Jednak teoretycy wojen wiedzą, że w wielu konfliktach zbrojnych i niezbrojnych bardzo skuteczna jest metoda działań niebezpośrednich. Została ona teoretycznie opracowana przez Basila Liddella Harta, brytyjskiego XX-wiecznego teoretyka wojskowości. Dla przykładu: jeżeli zabijemy przeciwnikowi jednego żołnierza, to on ma jednego żołnierza mniej, ale jeśli jednego żołnierza zainfekujemy paniką i defetyzmem, to on zarazi strachem swoich kolegów w okopach. Jeśli pozbawimy równowagi psychicznej dowódcę jakiegoś zgrupowania, to na tym odcinku frontu, który mu podlega nastąpi dezorganizacja. Jeśli natomiast niewiarą w swój kraj jesteśmy w stanie zarazić – np. lansując kosmopolityzm – elitę jakiegoś państwa, to łatwiej stanie się ono łupem różnych grup interesów. Teoretycy globalizacji mówią o państwach upadłych i państwach „zakładnikach”. Otóż pierwszym krokiem do tego, żeby stać się krajem upadłym, zależnym – np. od wielkich korporacji – jest niewiara w swoją własną wartość.

Świat społeczny nie jest zbiorowością jednostek, życie społeczne jest grą zorganizowanych grup interesów, które konkurują ze sobą o zasoby. W momencie, gdy różne grupy interesów – albo zewnętrzne, albo wewnętrzne, ale słabo zakorzenione w polskiej tradycji – cynicznie wmanewrowują Polaków w poczucie winy, to zarazem czynią z nas bezwolne marionetki cywilizacji konsumpcyjnej, przemysłu rozrywki i propagandy. Czytając niektóre gazety i oglądając niejedną stację telewizyjną mam wrażenie, iż chodzi o to, aby pozbawić nas podmiotowości obywatelskiej, państwowej i wepchnąć nas w ramki podmiotowości co najwyżej konsumenckiej. Polacy, którzy będą ekscytowali się kolejną cyfrówką, telewizorem plazmowym, ściąganiem z Internetu utworów muzycznych, których nigdy nie będą mieli czasu przesłuchać, staną się łatwym łupem zorganizowanych grup interesów kierowanych przez ludzi, którzy jednak w swoje kraje wierzą i działają zgodnie z ich interesem.

– Czy ostatnie wydarzenia w Japonii[28] nie każą zastanowić się w kontekście rzeczywistości polskiej czy postęp cywilizacyjny i wynikające z niego osiągnięcia materialne mogą, jak chcieliby niektórzy, zastąpić wartości, na których wyrosła chrześcijańska cywilizacja, jeśli zaledwie w ciągu kilku minut zdobycze ludzkiego umysłu obróciły się w niwecz pochłaniając tysiące istnień ludzkich?

– To jest dobry przykład. Przypominam sobie, jak pewien biskup mówił w radiu o ludziach, którzy w czasie powodzi w 1997 r. stracili dorobek swojego życia. Hierarcha podkreślił, że w takiej sytuacji okazuje się, czy ktoś posiada bogactwo ducha i więzi społecznych. Prawdziwym bogactwem może być nasza osobista dzielność i wiara w samych siebie oraz zdolność wspólnoty do wspierania się. Każdy obserwujący sytuację w Japonii niech rozważy, na czym polegają te więzi społeczne, które powodują, że oni z godnością, z wzajemnym współczuciem i wsparciem radzą sobie z trudnymi problemami, które powstały po trzęsieniu ziemi. Kluczem nie jest bogactwo materialne, ale bogactwo ludzkich więzi, a one wynikają m.in. z przywiązania do tradycji.

Dlaczego narody mające nowoczesne gospodarki, jak brytyjski, holenderski i japoński pielęgnują swoje tradycje monarchiczne? Ci Polacy, którzy dali sobie wmówić, iż chcąc być nowocześni, powinni odwrócić się od przeszłości, niech zadadzą sobie to pytanie: dlaczego tamte narody finansują swoje monarchie? Czyż nie chodzi tu o pewną oś symboliczną, która ogniskuje myślenie wspólnoty. Królowie, monarchowie, to ludzie, którzy mogą być ułomni, ale kontynuują pewną ponadpokoleniową tradycję.

– Polska również przeżyła w ubiegłym roku hekatombę, która wstrząsnęła całym państwem, ale zderzyliśmy się nie rozszalałym tsunami, ale z utratą dużej części elity naszego kraju, której brak tak boleśnie daje się odczuć aż po dziś dzień. Czy poczucie wspólnoty narodowej, jakiej doświadczyliśmy w tamtych tragicznych dniach, jest zjawiskiem trwałym w pamięci narodowej, czy też ulotnym lub wręcz niepożądanym w przededniu pierwszej rocznicy katastrofy smoleńskiej?

– Reakcje społeczeństwa polskiego pokazują, że tęsknota za wspólnotą jest silna, że chcemy się wspierać, rozumieć, szanować, potrafić dawać sobie poczucie bezpieczeństwa nawet wtedy, a może zwłaszcza wtedy, gdy osoby, które wybraliśmy do pełnienia wysokich urzędów zawodzą. Wtedy czujemy potrzebę pokazania, że nie jesteśmy bydłem, że trzeba się z nami liczyć; wtedy chcemy pokazać, że potrafimy być razem.

– Służba ojczyźnie i gotowość do największych ofiar, jakie przyświecają żołnierzom, budzą szacunek Polaków do swojego wojska. Czy wizja Polaka służącego za duże pieniądze w mundurze Bundeswehry nie zakłóca tego jednolitego, pozytywnego przekazu?

– Gdyby stosunki polsko-niemieckie były naprawdę tak dobre, jak głoszą niektórzy politycy, można by na możliwość służby Polaków w niemieckiej armii patrzeć neutralnie. Ale np. prof. Zdzisław Krasnodębski, który wykłada na uniwersytecie w Bremie i zna dobrze problematykę niemiecką, zwraca uwagę, że cały czas występuje bardzo głęboko zakorzenione poczucie niemieckiej wyższości nad Polakami. Oznacza to prawdopodobieństwo, że nasi żołnierze zostaną potraktowani nie jako żołnierze kraju partnerskiego Unii, tylko jako mięso armatnie. Z tego trzeba wyciągać wnioski.

– Jak wpoić miłość do Ojczyzny i gotowość do poświęceń młodym Polakom, aby nie były to dla nich tylko puste slogany, ale prawdziwe wartości, które poruszają serca i umysły?

– Pewną konkretną formą patriotyzmu jest dzisiaj odwaga cywilna. Wierzysz w swój kraj, nie bój się przeciwstawić kłamstwu – np. bezczelnej manipulacji propagandowej. Nie bój się nosić polskiej flagi w klapie swojego ubrania. Kiedy słyszysz, że ktoś mówi nieprawdę o tym, w co wierzysz, miej odwagę powiedzieć: „nie zgadzam się na pogardliwy stosunek wobec ludzi, którzy są symbolami naszego kraju. Nie zgadzam się z mówieniem „ten kraj”; ja mówię: „nasz kraj”. Autentyzm i odwaga w manifestowaniu swoich poglądów pociągają młodych ludzi. Rozmawiamy w momencie, gdy otrzymałem informację, jak jurorzy w programie w Polsacie potraktowali młodego człowieka, Piotra Wolwowicza, który zamiast zaprezentować „nowoczesne kompozycje”, wolał zaśpiewać piosenkę Andrzeja Rosiewicza, która ma klimat patriotyczny. I to, co zobaczyłem w nagraniu, oburza mnie – rechot osób, które mienią się być elitą, poczucie wyższości wobec chłopaka, który chce pokazać, że w naszej ojczyźnie nadal trzeba stawiać sobie pytanie: „co mnie tu trzyma? ”, który chciałby, żeby młodzi ludzie nie emigrowali z naszego kraju.

5. Rekonstytucja polskości

Rozmawiał Mariusz Bober Nasz Dziennik, 12 kwietnia 2011

– Polska stała się terenem łowieckim dla różnych grup interesów wewnętrznych i zewnętrznych, a państwo nie potrafi temu przeciwdziałać – ostrzegał Pan niedawno w swoim wykładzie w Łodzi. Alarmuje Pan, że bez większego zaangażowania Polaków w życie publiczne nie da się rozwiązać tego problemu.

– Są dwa rodzaje przeszkód w naprawie i dobrym rządzeniu Polską. Pierwsza to liczne polskie i zagraniczne pasożytnicze grupy interesu, którym odpowiada źle rządzony kraj: państwo niepotrafiące zadbać o bezpieczeństwo swoich przywódców, o interesy swoich obywateli, o to, by wielki biznes działał w Polsce według uczciwych reguł. Druga przeszkoda polega na tym, iż gdyby nawet wybory wygrała, i to z dużą przewagą, partia kompetentnych polityków z dobrym programem dla przebudowy Polski i tak nie dałaby rady wprowadzać potrzebnych zmian działając pod prąd rozpowszechnionej w społeczeństwie mentalności.

– Jaką mentalność ma Pan Profesor na myśli?

– Wielu z nas posiada pokłady świadomości odziedziczone po starych czasach – hamujące rozwój nowoczesnej gospodarki i demokracji; nawyki, z którymi się zrośliśmy tak bardzo, iż często ich nie dostrzegamy. Sprzyjają one z jednej strony nadmiernemu indywidualizmowi, a z drugiej – paradoksalnie – klientelizmowi, dalej zbytniej pobłażliwości wobec własnych słabości, braku poszanowania prawa, nieprzejrzystości w działaniu publicznym. Tej wielowarstwowej tkanki nie można wyrzucić z nas odgórnym aktem zmiany np. konstytucji, choć i taki impuls odgórny może być niezbędny. Bez oddolnych form aktywności, które wyzwoliłyby falę przebudowy nas samych, projekt odgórnej, instytucjonalnej zmiany państwa byłby realizowany w swoistej próżni społecznej.

– Ale zauważył Pan jednocześnie, że w Polsce działa już wiele oddolnych ruchów, stowarzyszeń i wydawnictw.

– Mamy rozproszony „archipelag polskości” – wiele patriotycznych inicjatyw, wydawnictw, stron internetowych, klubów dyskusyjnych, grup rekonstrukcyjnych itd. Chociaż ten archipelag potrzebuje konsolidacji w kilka dużych kontynentów, to współtwórcy poszczególnych wysepek i wysp często nie mają ani wizji, ani umiejętności, aby, łącząc mniejsze organizmy w większe, uzyskać ciężar gatunkowy o skali niezbędnej dla uruchomienia procesu rekonstytucji polskości.

Często posługujemy się argumentem, że media posiadające największy rezonans społeczny są w ręku środowisk o mentalności kosmopolitycznej, konsumpcyjnej, klientelistycznej, postkomunistycznej. Że mediami tymi włada – użyjmy określenia dr Barbary Fedyszak-Radziejowskiej – OkrągłoStołowy Establishment (OSE). To są środowiska, które na tyle wcześnie skorzystały na transformacji, iż okopawszy się na swoich uprzywilejowanych w III RP pozycjach panicznie boją się istotniejszych korekt systemu, boją się wymiany starych elit na nowe (zjawiska w wielu krajach naturalnego). Ponieważ OSE faktycznie dysponuje najsilniejszymi media-mi, środowiska patriotyczne traktują to jako alibi dla swojej ograniczonej skuteczności. Gdy OSE mówi: „ale przecież macie swoje media – Nasz Dziennik, Gazetę Polską, Rzeczpospolitą itd., ale ludzie jakoś wolą kupować Wyborczą, Politykę itd., to usprawiedliwiamy się, że występuje ogromna różnica kapitałowa między mediami. Ta różnica jednak – jak trafnie zwracał uwagę Rafał Ziemkiewicz – nie wzięła się jedynie ze sprawności organizacyjnej OSE, ale dzięki uzyskaniu na samym starcie korzystniejszej pozycji właścicielskokoncesyjnej, np. z przyswojenia symbolicznego kapitału założycielskiego, który miał służyć całej wolnej Polsce, przez jeden tylko odłam środowisk solidarnościowych, akurat ten, któremu najbliżej było do postkomunistów. Ale takie rozgrzeszanie się tylko częściowo jest słuszne.

– Dlaczego ta aktywność nie wystarcza do obrony polskich interesów nawet wewnątrz kraju?

– To treść przekazu, a jak wygląda poziom jego formy? Treści, które trafiają do odbiorców mniejszych mediów nie zyskują wielkiego rezonansu nie tylko z powodu różnicy kapitałowej. Spora część niepodległościowego (w tym katolickiego) dziennikarstwa, jak i innych form aktywności społecznej jest mało profesjonalna. Wiele osób czuje się lepiej kierując małą inicjatywą – patriotyczną, artystyczną, historyczną czy medialną – niż będąc tylko wioślarzem na dużym statku, który przecież płynąłby szybciej i dalej. Patriotyczno-konserwatywne inicjatywy nie uzyskują impetu niezbędnego do zmieniania Polski, ponieważ zderzają się z tkanką postaw wielu Polaków zachłyśniętych kulturą konsumpcyjną, przyzwalania na bylejakość, uległych wobec kultury obrazkowo-tabloidowej, z tkanką w obliczu której często jesteśmy bezradni. Ze sposobami myślenia rodaków, do których nie potrafimy dotrzeć.

Ani samym działaniem medialnym, ani politycznym nie można przebudować gęstej tkanki starych nawyków – obecnych także w środowiskach ludzi wierzących w Polskę. Taką tkankę społeczną należy przebudowywać inaczej, naszymi oddolnymi, rozgałęzionymi działaniami sprzeciwu wobec zalewu nieprawdy, manipulacji i kłamstwa. Trzeba organizować się tak, by metodzie świadomego przerysowywania, gdy chodzi o konkurentów politycznych oraz przemilczania, gdy chodzi o hazardowopodobne sprawki, umieć przeciwstawiać się na co dzień w swoich miejscach pracy i zamieszkania.

– Jak w praktyce może wyglądać nasz opór?

– Po stronie środowisk niepodległościowych występuje poważny deficyt kompetencji społecznych. Postkomuniści wyszli z PRL nie tylko z większymi zasobami materialnymi (majątek byłej PZPR i spółek nomenklaturowych), ale przede wszystkim z większym doświadczeniem, umiejętnościami gry drużynowej i także lepszym rozumieniem faktycznych reguł polityki. Gdy np. w telewizji politycy SLD opowiadali frazesy o wolności i rządach prawa, za kulisami robili coś zupełnie innego – ani przez moment nie ulegając własnej propagandzie. Gdy zaś działacze ZChN głosili hasła ideowe, nie odróżniali ich od technologii politycznej. Na przykład w okresie rządu Jana Olszewskiego brakowało wiedzy o tym, jak sprawowanie władzy państwowej przekładać na wpływy na poziomie lokalnym.

– Dlatego proponuje Pan różne kursy, szkolenia, zwłaszcza dla liderów organizacji społecznych i współpracę między nimi?

– Potrzeba czegoś w rodzaju coachingu [treningu – przyp. red. NDz] patriotycznego przywództwa. To propozycja dla liderów małych inicjatyw mających dużo zapału, którzy odnieśli już jakieś sukcesy, ale często nie potrafią przekroczyć bariery organizacyjnej, bez której ich projekty nie mogą łączyć się i nabierać rozmachu.

–  Twierdzi Pan, że dbałość o interes publiczny blokują także konsumpcyjne postawy wielu Polaków. Czy nie jest to właściwe podłoże dominującego podziału społecznego?

– W społeczeństwie zawsze występują podziały wynikające z różnicy dochodów, poziomu wykształcenia, miejsca zamieszkania, itd. Ale są też podziały kreowane lub nasilane sztucznie będące narzędziem walki o władzę. Te grupy interesów, które PiS-owi zarzucają dzielenie społeczeństwa, co najmniej od wyborów z 2005 r. same stosują przemyślaną strategię skłócania Polaków. Mając przewagę w przestrzeni komunikacyjnej i prawnej (obecna ekipa kontroluje wszystkie kluczowe ogniwa państwa), czynią to na tyle sprytnie, iż przekonali ludzi, że… to nie oni dzielą, tylko ich przeciwnicy – czyli PiS. W mojej ocenie najsprawniejsi w stosowaniu tej metody są dziennikarze gazety znanej z krytykowania patriotyzmu. Wiele osób bowiem boi się konfliktów, a przecież bez umiejętności cywilizowanego wejścia w konflikt często nie sposób wyzwolić obywatelskiej energii.

– Oddolna aktywność do której Pan wzywa mogłaby być antidotum na obydwie choroby?

– Taka aktywność to właśnie szansa niezmanipulowanego komunikowania się między różnymi środowiskami. Bo teraz jest tak: kilka miesięcy temu rozmawiam z 18-latkiem mówiącym, że zamierza wyjechać z Polski, bo „jest trudno”, „nie ma pracy, no i w ogóle”. On nie może już wytrzymać tego, co robi Kaczyński, który „zieje jadem”. Oto w 3 lata po odejściu PiS od władzy sporo osób uważa, że sytuacja w Polsce jest nie do zniesienia, gdyż „Kaczyński zieje jadem”. Takiego propagandowego odwrócenia kota ogonem nie powstydziłby się Goebbels. Oto główne media lekceważą odpowiedzialność ministra Grada za upadek polskich stoczni, ministra Klicha za zaniedbania w zarządzaniu armią, ministra Grabarczyka za opóźnienia w budowie dróg, wicepremiera Pawlaka za fatalny kontrakt gazowy z Rosją i to, iż szef największej tajnej służby, tj. ABW, działa w warunkach rażącego konfliktu interesów – nie mówiąc już o odpowiedzialności premiera za całokształt. Dla tych mediów priorytetem jest regularne piętnowanie wyrwanych z kontekstu słów szefa największej partii opozycyjnej, by wyborca przypadkiem nie zapomniał, iż gdyby Kaczyński nie „ział jadem”, to – zgodnie z wyborczym hasłem PO – żyłoby się lepiej. Wszystkim! Ów medialny priorytet pokazuje, kto naprawdę w dzisiejszej Polsce stanowi realną alternatywę dla kłusowniczych interesów, które paraliżują potencjał przebudowy Polski.

Ale w obliczu takiej manipulacyjnej nawałnicy obywatele wcale nie muszą być bezradni. Przecież po przeczytaniu Naszego Dziennika można pójść do sąsiada lub koleżanki z pracy, zachęcić do lektury, porozmawiać o jakiejś ważnej dla Polski sprawie albo zaprosić na wspólne obejrzenie filmu o katastrofie smoleńskiej z Gazety Polskiej.

– Zwracał Pan uwagę, że oddolnym ruchom społecznym potrzebna jest większa konsolidacja i przezwyciężanie podziałów. Czy przyczyną tego nie są problemy ze zdefiniowaniem wspólnych interesów? Co w takim razie powinno być wspólną „bazą”?

– W dzisiejszym świecie nie ma jednej formuły określania wspólnych interesów. A silne grupy interesów, którym przeszkadza jasne określenie interesu wspólnego, wspierają propagandę osłabiającą nasze zdolności definiowana dobra wspólnego. Drugie zagrożenie leży po stronie samych środowisk patriotycznych. Zbyt często występuje tu postawa typu: wszystko albo nic. Jeśli polityk popełnił kiedyś jakiś błąd albo zrobił coś, co nie jest zgodne z wszystkimi oczekiwaniami, to niektórzy wyborcy od razu odmawiają mu poparcia. Wyborca, który liczy, że znajdzie partię, który spełni wszystkie jego oczekiwania, jest skazany na frustrację. Bez umiejętności kompromisu nie wzmocnimy Polski – zatem bazą może być więcej ufania sobie nawzajem przez rodaków.

– Na słabą aktywność obywateli składa się również wykluczenie z debaty publicznej dużej części społeczeństwa. Aktywizacja oddolnych organizacji mogłaby przezwyciężyć także ten problem?

– W Polsce występują różne wykluczenia – finansowe, edukacyjne, geograficzne, ideologiczne. Wielu Polaków ma niskie kompetencje symboliczne: nie potrafi komunikować swoich poglądów tak, by dotrzeć do inaczej myślących. Wiele osób jest wykluczonych na poziomie organizacyjnym, ponieważ nie posiada potrzebnych umiejętności przywódczych – np. zjednywania sojuszników, „zagospodarowywania” osób o gorących sercach, ale organizacyjnie „kanciastych”.

– Czy kluczem do zmian polityczno-społecznych mogłoby być zaktywizowanie „nieczynnego elektoratu”?

– Ale ten rodzaj bierności jest w pewien sposób racjonalny, bo polska ordynacja wyborcza jest dla wielu niezrozumiała. Wyborcy nie pojmują też tego, że część polityków z udziałem koncernów medialnych świadomie tabloidyzuje politykę, wiedząc, że wytworzy to chaos informacyjny, w którym część wyborców nie zorientuje się co do rzeczywistych intencji poszczególnych partii. Taka bierność nie wynika ze złego nastawienia lub obojętności wobec spraw kraju, ale z nieumiejętności przebicia się przez szum informacyjny. Stąd potrzeba profesjonalizacji form przekazu i samoorganizacji.

6. Przyjść do Polski, by dojść do siebie...

Jak uszlachetnić nasze Polski, red. Jan Szomburg Gdańsk: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, 2010, s. 27-33

W odróżnieniu od wielu osób zaangażowanych w publiczne spory o kształt naszego kraju nie wyrosłem z „jakiejś” konkretnej Polski. Nie zostałem uformowany przez niczyje trumny. Ani przez zakorzenienia ideowe wyniesione z domu rodzinnego, ze środowiskowych debat, ze ścieżek kariery w jakimś towarzystwie sprofilowanym politycznie, artystycznie, ideowo, etnicznie etc. Świat żadnej z takich „Polsk” nie prowadził mnie przez życie na tyle, by przyjaźnie, lojalności, sentymenty istotnie ograniczały moje myślenie o kraju i zarazem prowadziły przez życiowe przeszkody. Nie byłem w żadnej partii politycznej. Do czasu „S” w sensie istotnym nie przynależałem. A więzi ze światem „S” bardziej wpływały na mnie drogą mglistych idei niż zakorzenienia środowiskowego.

Jestem agnostykiem – nie tylko w sensie metafizycznym, ale także politycznym i codzienno-życiowym. Późno uświadomiłem sobie, iż sens pierwszy poza brakiem fundamentu dopuszcza także coś wspaniałego: a nuż jestem Dziecięciem Bożym... Agnostycyzm polityczny: nie można przesądzić, że istnieje droga obiektywnego „zbawienia” ludzkości – optymalny system ładu zbiorowego, który należałoby odkryć i stosować, by uzyskać dobre społeczeństwo (chociaż w młodzieńczym okresie życia o pewnej wersji projektu lewicowego myślałem w kategoriach „naukowych”). W wymiarze codzienności nie wykluczam, że uparte powtarzanie: „miłość jest silniejsza niż nienawiść” może mieć siłę przepowiedni samorealizującej się.

Do „Polski Kaczyńskich” (cudzysłów wskazuje niedoskonałość tego określenia) zbliżyłem się uznawszy, iż projekt kojarzony z Braćmi jest najbliższy moim badawczym diagnozom naszej rzeczywistości[29]. Nie czuję się obarczony przez dobrodziejstwo inwentarza tej wizji naszego kraju, do której bywam w dyskursie publicznym przypisywany. Nie dostrzegam po prostu realistycznego projektu lepszego.

...rozmarzenie...

Jawi mi się wspólnota, tak z sieci instytucji upleciona, że potrafiąca Polakom dać dwie rzeczy na raz: godność i dostatek. Godność wiąże się z wymiarem symboliczno-aksjologiczno-wspólnotowym. Nie można o nią skutecznie zabiegać bez własnego, sprawnego państwa. Motyw dostatku znaczy, iż Polska niepotrafiąca się sprawnie modernizować, nie jest w stanie zapewnić dobrego materialnego poziomu życia. Są łady społeczne, które z tych dwu rzeczy dostarczają jedną. Łady autorytarne nieraz dawały poczucie godności wspólnotowej, ale z rozwiązaniem problemu dostatku kiepsko sobie radziły – pewnie z powodu braku wolności niezbędnej dla przedsiębiorczości. Można też sobie wyobrazić, że ludzie mieszkający między Odrą a Wisłą potrzeby konsumpcyjne mają zabezpieczone na niezłym poziomie, ale pozbawieni są podmiotowości po

litycznej i kulturowej na poziomie kraju i jego relacji ze światem zewnętrznym. Że czują się kimś drugiej lub dalszej kategorii. Opowiadam się przeto za wizją Polski pielęgnującej swą historyczną tożsamość jako zasób, na bazie którego jednostki mogą być wolne, przedsiębiorcze i potrafią wspólnie realizować wspaniałe projekty organizacyjne.

Nie moje Polski

Wiedza z obszaru nauk społecznych – wraz z tymi jej elementami, które pozostając na razie w mojej głowie, nie weszły jeszcze w obieg publiczny – prowadzi do wniosku, że godności i dostatku na raz Polakom nie może dać ani projekt kosmopolityczny (niech go symbolizuje środowisko Gazety Wyborczej), ani tzw. lewicowy (kojarzony z SLD). Platformę Obywatelską jako hybrydę obsługującą politycznie bieżące konfiguracje interesów można w tej klasyfikacji pominąć. Żaden z tych dwóch projektów nie wierzy w Polskę, która potrafi dobrze sobie radzić ze sobą samą i z otoczeniem. Na gruncie tych projektów praktykuje się mimikrę wobec sił zewnętrznych połączoną z manipulacyjną strategią wychowawczą skierowaną do wnętrza Polski.

Widać ciekawy fenomen. O ile środowiska faktycznie aktywnie działające na rzecz projektu kosmopolitycznego rzadko przyznają się do takiego właśnie programu, to w przypadku środowisk SLD jest odwrotnie. Nazywają się one lewicą, choć ich polityka z troską o najsłabszych i wizją równościowej przebudowy ładu życia zbiorowego ma niewiele wspólnego. Środowiska postkomunistyczne w III RP organizowały się w głównej, jeśli nie decydującej, mierze w celu ochrony swoich biografii. Pomijam kwestię politycznoideowych sojuszy między (faktycznymi) kosmopolitami a (farbowanymi) lewicowcami.

Od roku 1989 oba środowiska uzyskały nośność dzięki wpisaniu się w szersze zewnętrzne kulturowe trendy oraz interesy. W uproszczeniu: te związane z projektem Unii Europejskiej, z polityką Waszyngtonu, z interesami postKGB-owskiej Rosji, z rachubami wielkich międzynarodowych korporacji. Innymi słowy, w przypadku projektów obu środowisk dostrzegam praktyczną dominację postaw klientelistycznych. Dostrzegam fundamentalną niewiarę w swój kraj i rozgrzeszanie się z tej niewiary przez frazeologię rzekomej Realpolitik: cóż może mrówka-Polska wobec słonia-Rosji; my małe robaczki w obliczu światowych potęg możemy być co najwyżej megalomanami[30] etc. Tę skłonność do ulegania retoryce siły (niekiedy rzekomej) można dostrzec nawet w stosunku do przestępczości, z którą jakoby trzeba się liczyć niemalże jak z siłą grawitacji.

Odrzucam te dwa projekty, gdyż ich nuty liberalne są pozorne: walkę z tabu kulturowymi i narodowymi łączą z kreacją i fortyfikacją tabu politycznych (vide histeria antylustracyjna).

W mojej ocenie owocem rządów i pracy instytucjonalnej właśnie środowisk kosmopolitycznych i rzekomo lewicowych jest dzisiejsza Polska – państwo i elity zainfekowane mentalnością postkolonialną i w którym zinstytucjonalizowano nieodpowiedzialność[31]. Jej tragicznym potwierdzeniem okazała się katastrofa smoleńska.

Słabości Polski mojej

Zacząłem od refleksji na temat „nie-swoich”, by wytłumaczyć miejsce, w którym sytuuję projekt mojej Polski. Projekt, który z powodu słabości innych tradycji i wizji niepodległościowych można nazywać „Polską Kaczyńskich” obecnie jest, w mej ocenie, jedynym, który niesie perspektywy rekonstytucji Polskiego narodu jako zbiorowości ludzi wolnych, przedsiębiorczych i szanujących godność innych.

Środowiska niepodległościowe, częściej określane jako prawicowe, słabości mają bez liku. I, jak to nieraz bywa, słabości te wiążą się z zaletami tych środowisk. Bywa, że wyrastająca z wielopokoleniowej tradycji miłość do narodu stanowi podglebie dla fundamentalizmu, w tym dla niechęci do refleksji np. nad schematami typu swój/obcy. Często miłość do ojczyzny jest raczej Staro- niż Nowotestamentowa. Duża, w przypadku wielu osób imponująca, wiedza historyczna[32] uświadamia nasze liczne dziejowe klęski, co nierzadko powiązane jest ze skłonnością do defetyzmu. Ileż to razy z nieukrywaną irytacją reagowałem, gdy potrzeba patriotycznych uniesień w trybie nagłym przechodziła do formuł typu Finis Poloniae. Do defetyzmu biorącego się zapewne z niewiary we własne – i środowiskowe, i „ogólnopolskie” – siły. Brakuje mi takich postaw, jak zaprezentowana w wypowiedzi dla tygodnika Wprost (19 września 2010 r.) przez prof. Zdzisława Krasnodębskiego: Ja być może mam powody do zmartwień. Ale (…) ludzie o moich poglądach nie myślą tu i teraz. My myślimy w szerszej perspektywie. Mamy nadzieję, że jak nie teraz, to za 50 czy 100 lat. W polskiej historii były cięższe czasy. Przypominam sobie rozmowę z izraelskim profesorem w Galilei na seminarium o bezpieczeństwie państwa, gdy mówiliśmy o zagrożeniach dla tożsamości narodowej. Reagując na moje obawy, rzekł: Jesteście tysiącletnim narodem, w odróżnieniu od wielu innych macie więc z czego czerpać. Tego często w środowiskach patriotycznych brak: przekonania, że niezależnie od ewentualnych kolejnych niepowodzeń my, Polacy mamy potężny kulturowy, duchowy obszar, na który możemy się ze spokojem wycofać; że źródła naszej godności i siły są wielorakie i obfite. Nie do zniszczenia w jednej wojnie.

Z tą drażniącą skłonnością do defetyzmu wiąże się słabość kolejna: niedocenianie dostępnej od 1989 r. przestrzeni wolności i niska kreatywność w jej zagospodarowywaniu i poszerzaniu. Jasne, że dzisiejsza wolność jest ułomna. Politycznie: mamy zablokowaną scenę partyjną przez wysoko ulokowaną barierę wejścia do gry parlamentarnej dla nowych ugrupowań. W planie ekonomicznym: biurokratyczne oprzyrządowanie gospodarki tłumi energię rodaków. Wreszcie w planie wolności słowa: np. zamrażające dyskurs publiczny liczne procesy inicjowane przez najwybitniejszego, z zameldowanych w Warszawie, obrońcę wolności na świecie. Obecna Tusko-Drzewiecko-Chlebowska wolność chwilami wygląda karykaturalnie, a pluralizm debaty pod wieloma względami jest jałowy[33]. Ale zarazem wcale nie jest tak ciasno, duszno i wąsko, jak niekiedy odczuwają niepodległościowi defetyści. Zapominamy, że w dziejach niejednokrotnie jest tak, iż granice społecznych determinizmów, tego, co osiągalne i tego, co niemożliwe, są współwyznaczane przez potencjał naszej własnej determinacji, przez siłę wiary w deklarowane wartości i umiejętności w zabieganiu o nie.

Odnoszę też wrażenie, że i Jarosław Kaczyński czasem słabo wierzy w dzisiejszych Polaków. Jako czynny polityk od 20 lat prowadzący gry w demokrację (pokraczną często i fasadową, ale jednak), nazbyt często miał on okazję przyglądać się ludzkiej naturze od nieeleganckiej strony. Zrozumiawszy wcześnie genialną w swej prostocie ontologię społeczną trenera Kazimierza Górskiego – gra się tak, jak przeciwnik pozwala – Jarosław Kaczyński niezbyt budujący praktyczny ogląd ludzkiej i polskiej „natury” przyswoił sobie na własnej skórze.

Niedostateczna kreatywność w zagospodarowywaniu przestrzeni wolności wiąże się z ułomnością kolejną: wspólnotowość deklarowana przez środowiska patriotyczne – zakorzeniona w naszej polskiej unikalnej historyczności – łatwo przeradza się w (nazwijmy to tak) godność indywidualnościową. Mała skłonność do kompromisu i nieodróżnianie wymiarów strategicznego i taktycznego dają niską elastyczność negocjacyjną.

Razi też, mimo wielu już doświadczeń z lustracją, nieduża rozdzielczość poglądów wobec osób uwikłanych we współpracę z tajnymi służbami PRL – skłonność do wrzucania do jednego worka wieloletnich donosicieli i karierowiczów z osobami, które po załamaniu starały się jak mogły, by nie ześlizgnąć się ku ciemnej stronie mocy i stosowały bierny opór wobec tajnych służb PRL. Ta niska rozdzielczość jest zrozumiałą społecznie reakcją na antylustracyjne histerie. Przyczyniła się ona jednak do wepchnięcia części osób, które nic złego nie uczyniły, ale mając za sobą przelotne kontakty z SB, dzięki dominującej propagandzie wystraszonych, w ramiona zakłamywaczy historii.

Za mała jest przestrzeń wewnętrznego porozumienia i zaufania archipelagu inicjatyw niepodległościowych. Jako badacz służb tajnych aż za dobrze rozumiem rolę agentury i różnych technik dezintegracji, którym środowiska patriotyczne w Polsce niejednokrotnie podlegały. W mej ocenie jednak warto np. w sferze inicjatyw obywatelskich podejmować ryzyko i wchodzić w świeże projekty z osobami „niesprawdzonymi”. Warto wypracować zdolność do zawieszania nieufności i nawet szafowania kredytem zaufania i skłonnością do wybaczania.

Widzę też słabość dostrzegalną w Prawie i Sprawiedliwości: zbyt małe umiejętności wchłaniania już istniejącej oddolnej energii społecznej (co widziałem wyraźnie po katastrofie smoleńskiej i przy prezydenckiej kampanii wyborczej) oraz wyzwalania nowych oddolnych pokładów takiej energii. Bez takich umiejętności rekonstytucja polskości nie powiedzie się.

Nadmiar

W nadmiarze dostrzegam za to gotowość do stawiania spraw na ostrzu noża. Przykładowo zbyt często słychać narzekania (nie bezzasadne), że UE ogranicza naszą suwerenność, a zbyt rzadko widać projekty np. wykorzystania tego potencjału oddziaływania w UE, który Polska już (przynajmniej teoretycznie) posiada. Mówiłem o tym m.in. w Telewizji Trwam.

Ze skłonnością do defetyzmu łączy się gotowość do „dawania świadectwa” w planie jedynie symbolicznym, a nie np. pracy organicznej. Fascynującą odmianę tej gotowości zdają się prezentować osoby bliskie myślom zawartym w, bardzo skądinąd wybitnej, książce prof. Jacka Bartyzela: Umierać, ale powoli.

W nadmiarze występuje normalna, skądinąd, ludzka skłonność, obecna we wszystkich pewnie środowiskach, do szukania tzw. obiektywnych przeszkód. Doświadczenie pokazuje tymczasem, że skuteczniejsza jest postawa następująca: coś się nie powiodło – zastanawiam się, co mógłbym poprawić w swej własnej postawie.

„Uszlachetniać” Polskę mojej strony, czyli granice otwartości

Tworzyć całe rodziny pozytywnych przepowiedni samorealizujących się. I klonować takie przepowiednie w działaniu sięgającym ku „innym” Polskom. Ale... Nie wszystkie inne projekty można uznać – nawet na gruncie liberalnie skrojonych kryteriów – za polskie. Patriotyzmy mogą być różne, ale – wbrew temu co podpowiadają niektórzy – „patriotyzm” nie może być pojęciem pozbawionym konturów, czyli mocy wykluczania. Historyk idei rozumie, że pojęć niewykluczających nie ma, a myślenie ludzkie polega na abstrahowaniu, a więc wyłączaniu poszczególnych zjawisk z magmy rzeczywistości. Wie, że apel Stasińskiego [Macieja, redaktora Gazety Wyborczej – dopisek AZ], aby nikomu nie odmawiać patriotyzmu, jest idiotyzmem, gdyż oznacza, że pojęcie to przestaje cokolwiek znaczyć. Nie można nikomu odmówić prawa do zasłużenia sobie na miano patrioty, ale to zupełnie co innego (Bronisław Wildstein, Rzeczpospolita, 5 maja 2010 r.).

W każdym pewnie kraju są osoby i środowiska szkodzące interesowi narodowemu. Różne kraje mają swoje sposoby radzenia sobie z tym problemem, czyli rozliczania się ze zdrajcami. Tymczasem przedstawiciele niektórych Polsk „innych” od tej mi bliskiej próbują w przestrzeni kulturowej dokonać demontażu zdolności naszego organizmu państwowego do ochrony swojej tożsamości. Tożsamości, która przecież nie bierze się znikąd indziej, jak z tradycji, w tym w ogromnej mierze z tradycji katolickiej. Nie można (w sensie poprawności logicznej) odrzucać wszelkie kulturowe tabu i jednocześnie głosić swoją przynależność do polskości. Istnieją granice dowolności.

Widzę zatem także granice autouszlachetniania się.

Posłowie (nie tylko) techniczne

Z duszą na ramieniu, ale diagnozy okazały się bez konsekwencji

Sięgając do stosu wycinków zwierających moje wypowiedzi dla mediów z ponad dziesięciu ostatnich lat, czyniłem to z duszą na ramieniu. Z obawą, że w dzisiejszym, tak płynnym świecie nerwowego politycznego i informacyjnego korowodu wypowiedzi medialne pochodzące sprzed kilku cykli wyborczych będą miały już wartość jedynie archiwalną.

W sierpniu 2011 roku, gdy piszę te słowa, razi mnie część sformułowań i niezręczności w tekstach zamieszczonych w tym tomie. Razi mnie również naiwność niektórych moich wcześniejszych interpretacji oraz proponowanych „recept”. Jednak bardziej zaniepokojony (chociaż nie mogę powiedzieć: zdziwiony) jestem tym, jak wiele z moich diagnoz patologii III RP mimo upływu lat zachowuje aktualność. Zazwyczaj nie były to przecież diagnozy bardzo wyjątkowe; patologie te były (i są) dostrzegane przez wielu komentatorów. Chociaż niejednokrotnie wskazywałem na potrzebę przejścia od III do IV Rzeczpospolitej, to ani nie byłem twórcą tej formuły, ani też nie prezentowałem diagnoz zupełnie odmiennych od innych badaczy i publicystów. Być może bardziej wyraźnie zwracałem uwagę na zakulisowe wymiary życia społecznego, w tym na godną systematycznej analizy szkodliwą rolę środowiska tajnych służb.

Będąc socjologiem starającym się, za pomocą sposobu myślenia właściwego dla swej dyscypliny naukowej, aktywnie uczestniczyć w debacie publicznej, odnoszę wrażenie, iż – mimo upływu czasu i zmian, które przynosi on ze sobą – stale wchodzę do tej samej rzeki. Jak to możliwe? Jakże dynamiczny jest przecież współczesny świat. I Polska. Nowe gadżety, nowe portale społecznościowe, nowe buzie prezenterów w telewizji, kolejne siwe włosy na mojej głowie. Przeglądając setki wycinków z wywiadami z ponad dziesięciu ostatnich lat zastanawiałem się, czy w tak szybko zmieniającym się świecie analizy sprzed dekady w ogóle mają szansę, by nie być tylko zapisem minionej epoki.

Tymczasem po raz kolejny zobaczyłem, że patologie trzymają się mocno. Że uformowane w pierwszych latach naszej transformacji zasady gry interesów zmieniają się tylko nieznacznie. Że w istotnej części mediów i w głowach sporej części Polaków w najlepsze trwa praktykowanie odmowy wiedzy o faktycznych mechanizmach na wpół-wolnorynkowej gospodarki; o mechanizmach naszej na-wpół-demokracji; o tym, że część naszych elit zachowuje się tak, jakby bardziej ceniła lojalność wobec podmiotów zagranicznych niż wobec swego kraju. Odmowy wiedzy o tym, że dogadywanie się z nieformalnymi grupami interesów mającymi oparcie w części środowiska służb tajnych jest dla niektórych polityków warunkiem utrzymania władzy i spokoju. Odmowy wiedzy o tym, jakie rzeczywiste role w systemie władzy III RP pełni ta część środowisk peerelowskiej opozycji, dla wielu symbolizowana przez Gazetę Wyborczą, która powiązana była to z tradycją światowego ruchu komunistycznego, to z nomenklaturą PRL-u, to po prostu z komunistycznym aparatem bezpieczeństwa.

Fascynujące jest dostrzegać, jak te liczne odmowy wiedzy się ze sobą łączą i wspomagają wzajemnie – nicią przewodnią tego wszystkiego pozostają (niestety) tajne służby jako ważne ogniwo w łańcuchach procesów społecznych i związany z tym nieuczciwy lub pełen zagubienia stosunek znacznej części polskiej inteligencji do problemu lustracji.

To wszystko są to sprawy, które powinny być oczywistościami, na bazie których dopiero można prowadzić bardziej zaawansowane analizy polskiej współczesności. Tymczasem nadal jesteśmy w punkcie wyjścia. I – smutne to wielce – sporo moich analiz i spostrzeżeń z ostatnich dziesięciu lat się nie zestarzało.

Przecież to, iż ogromna część krytycznych – i naukowych, i publicystycznych – analiz polskiej rzeczywistości to diagnozy bez konsekwencji, czyli nieprowadzące do reform faktycznie rozwiązujących rozpoznane już problemy, przyczynia się do frustracji niebagatelnej części polskiego społeczeństwa. Przyczynia się do niewiary w nasz kraj, w sens aktywności obywatelskiej, w perspektywy życia w Polsce.

Próbował przezwyciężyć tę niewiarę Prezydent Lech Kaczyński. Wkroczył na najtrudniejsze pole – uruchomił m.in. projekt uporządkowania domeny tajnych służb. Wkroczył na pole, na które poprzedni prezydenci w ogóle nie ważyli się dokonywać eskapad. I nic dziwnego, Lech Kaczyński, czwarty Prezydent RP od 1989 r. po Wojciechu Jaruzelskim, Lechu Wałęsie i Aleksandrze Kwaśniewskim był pierwszym Prezydentem, który nigdy nie był zarejestrowany jako tajny współpracownik komunistycznych tajnych służb. Występował poważny deficyt haków, z pomocą których można było nim kierować zza kulis. Stąd potrzeba tak frontalnego ataku na niego.

Z punktu widzenia zjawiska diagnozy bez konsekwencji i po ponownej lekturze analiz zamieszczonych w niniejszej książce nie mam wątpliwości, że jesienią 2007 roku wydarzyło się w Polsce coś niedobrego. Władzę objęły ugrupowania – Polskie Stronnictwo Ludowe oraz Platforma Obywatelska – które jakość rządzenia cofnęły do okresu przedrywinowskiego. Coraz klarowniej widać, że rządy PO to okres umacniania wielu niedobrych praktyk III RP.

Wśród źródeł trwałości zjawiska diagnozy bez konsekwencji leży i to, iż nawet mający dobre intencje konstruktorzy nowego ładu i politycy III RP nie potrafili docenić siły i pasożytniczej sprawności podskórnej tkanki odziedziczonej po państwie policyjnym. Nie potrafili, bo między innymi zawiedliśmy my – przedstawiciele polskich nauk społecznych, z niewielką skutecznością badający ową tkankę. Nie potrafiliśmy dobrze powiązać zjawiska słabej aktywności obywatelskiej Polaków z faktem obecności w tkance społecznej codziennych przyzwoleń na patologie w państwie paraliżowanym przez nieformalne grupy interesów.

Nie zbadaliśmy należycie mechanizmów pozornego chaosu informacyjno-medialnego jako narzędzia oddziaływania na opinię publiczną. I – takie odnoszę wrażenie – pod wieloma względami pozostajemy w tyle za przenikliwością publicystycznych diagnoz takich eseistów, jak np. Rafał Ziemkiewicz, bez lektury prac którego trudno jest zrozumieć źródła siły kulturowego pola michnikowszczyzny – w manewrowaniu nastrojami społecznymi, konstruowaniu norm niby-moralnych, estetycznych i uprawomocnianiu zachowań szkodliwych dla tradycji i spójności społecznej.

Moja aktywność publicystyczna wypływa m.in. z dystansu do polskich nauk społecznych. Spora, może przeważająca, część ich dorobku nie ma większego znaczenia praktycznego. Nauki społeczne – nie tylko w Polsce – nazbyt często produkują „wiedzę”, która nie była, nie jest i nie będzie przydatna do niczego innego poza pomaganiem badaczom utrzymywać swoje miejsca pracy. Ale gdy tę jałową wiedzę odrzucimy, to jeszcze pozostaje wielki, niełatwy do ogarnięcia, fascynujący obszar pojęć i teorii faktycznie przydatnych do zmagania się ze światem pozaakademickim, a nie tylko do zmagań ze swoją konkurencją środowiskową. Zatem jako badacz-obywatel próbuję korzystać z tego, co nauki społeczne oferują do interpretowania świata pozaakademickiego.

Sprawy techniczne

Pora na uwagi o formule książki, zasadach doboru i opracowania tekstów. Został dokonany wybór z obszernego zbioru tekstów. Zrezygnowałem z publikacji komentarzy odnoszących się tylko do chwili bieżącej, do wydarzeń z dzisiejszej perspektywy bez większego znaczenia, często już zapomnianych, choć kiedyś przez media gorliwie nagłaśnianych. Spora, jeśli nie większość zamieszczonych tekstów cechuje się tym, iż zostały one wywołane przez różne redakcje; dotyczy to nie tylko wywiadów, ale także części artykułów. Są zatem owocem współpracy dziennikarzy z socjologiem, który za pomocą dostępnych mu narzędzi nauk społecznych próbuje zrozumieć swój kraj.

Dokonując selekcji tekstów przyjąłem zasadę, że wybór ma mieć pewien walor dokumentacyjny. Znaczy to, że teksty zostały poddane niewielkiej tylko obróbce redakcyjnej. Ujednolicona została pisownia dat, nazwisk, skrótów etc. Skorygowane zostały tylko najbardziej rażące usterki stylistyczne. Dopiski w nawiasach kwadratowych kończące się „red.” pochodzą od redakcji gazet i czasopism, w których ukazały się pierwodruki. Wszystkie teksty publikowane są w całości, nawet gdy zawierają sformułowania lub interpretacje, z którym się obecnie nie zgadzam – w niektórych, istotniejszych przypadkach zaznaczyłem to w przypisach dodanych podczas redagowania książki. Część przypisów przypomina kontekst, do którego odnosiły się moje analizy i komentarze.

Skoro teksty publikowane są „bez cenzury”, nieuniknione okazały się powtórzenia pewnych motywów i nawet cytatów. Może być to pewna niedogodność, ale zarazem obrazuje ona konsekwencję, z jaką zwracałem uwagę na pewne sprawy.

Pewien kłopot wiąże się z dostępnością do opublikowanych wersji tekstów – do niektórych łatwo dotrzeć w Internecie, inne dostępne są tylko w postaci drukowanej, nie zawsze zachowane w moim archiwum, a czasem niedostępne nawet w bibliotekach. Okazało się też, iż nawet po autoryzacji wywiadów redakcje wprowadzały przed publikacją dalsze, niekiedy istotne zmiany bez konsultacji ich ze mną. W niektórych przypadkach wykorzystałem okazję publikacji niniejszej książki, by pewnym fragmentom przywrócić wersję przeze mnie akceptowaną, tj. przekazaną redakcji po autoryzacji.

Teksty zostały pogrupowane w pola tematyczne oznaczone tytułami, a w ich ramach w zasadzie są ułożone chronologicznie. Nie jest to podział w pełni konsekwentny, ale byłoby to niemożliwe ze względu na zazębianie się różnych pól problemowych.

W tych przypadkach gdy uznałem, iż nadany pierwotnie przez daną redakcję tytuł wywiadu bądź artykułu zbyt odbiegał od moich intencji, wprowadzony został nowy tytuł – w takim przypadku jednak tytuł stary, nadany ongiś przez redakcję, także został podany.

Tekst na ostatniej stronie okładki został przygotowany w for-mule, aczkolwiek nie treści, zapożyczonej z okładki powieści Corpus delicti. Proces niemieckiej pisarki Juli Zeh (Warszawa, WAB 2011).

Myślę, że Pociąg do Polski. Polskę do pociągu można czytać i „na wyrywki”, i jako szersze partie. Osobom mającym ochotę na lekturę całości za jednym razem, polecam zabranie książki do pociągu. Minister infrastruktury nadzorujący koleje w Polsce, pan Cezary Grabarczyk z PO bardzo stara się, by podróże trwały dostatecznie długo, by czasu na lekturę nie brakowało.

Osoby zainteresowane komentowaniem książki zachęcam do kontaktu przez moją stronę internetową www.zybertowicz.pl lub przez Twittera: twitter.com/AndZyberto. Nie mogę wprawdzie obiecać, iż odpowiem na każdy sygnał, ale każdy głos zostanie przeczytany i przemyślany.

Wykaz źródeł

Dziennik, „ABW oskarżają hipokryci”, 27 kwietnia 2007

Dziennik, „Mafia w rdzeniu państwa”, 18 maja 2006

Dziennik, „Najważniejsze wydarzenia 2007 roku, których zabrakło w mediach”, 26 grudnia 2007

Dziennik, „PiS można oszukać, ale nie przekupić”, 5 września 2007

Dziennik, „Ubekistan zszedł do podziemia”, 18 czerwca 2007

Dziennik, „Zybertowicz: Premier konsekwentnie zwalcza patologie”, 10 sierpnia 2007

Dziennik. Gazeta Prawna, „Zybertowicz: niezreformowana prokuratura pozbawiona kontroli nie rozwiąże żadnej sprawykontroli nie rozwiąże żadnej sprawy”, rozmawiał Marceli Sommer, 26 stycznia 2010

Dziennik. Magazyn Europa, „Jak gorący kartofel”, 23 września 2006

Dziennik. Magazyn Europa, „Kłopoty z aksjomatami”, 29 grudnia 2007

Dziennik. Magazyn Europa, „Marzyciele i kontestatorzy, czyli co nam zostało z Trzeciej RP”, 25-26 kwietnia 2009

Express Bydgoski, „Gra na haki”, rozmawiała Anna Raczyńska, 13 lutego 2004

Fakt, „Niech wojskowe służby w końcu znikną”, 23 lutego 2006

Fakt, „Państwo prawa wpadło w pułapkę”, 13 stycznia 2005

Fakt, „Zaufanie to także jest zmowa”, 27 grudnia 2007

Fronda, „Potrzebna jest rekonstytucja polskości”, rozmawiał Piotr Pałka, grudzień 2008

Fronda.pl, „Suwerenność na dalszym planie”, rozmawiał Stanisław Żaryn, 11 października 2010

Gazeta Wyborcza – Toruń, „Gender – myśl, która szkodzi”, rozmawiała Natalia Waloch, 28 kwietnia 2011 (opublikowany w książce tekst zawiera tylko wypowiedzi A. Zybertowicza

Głos Uczelni. Pismo UMK, „Transformacja pod kontrolą”, rozmawiał Wojciech Streich, grudzień 2000

Głos. Tygodnik Katolicko-Narodowy, „Władza w »sieci«”, rozmawiał Piotr Bączek, Boże Narodzenie 2004

Idziemy, „Wolność nie jest dana raz na zawsze”, rozmawiał Marek Krukowski, 12 grudnia 2010

IKP, „Narzędzie opinii publicznej”, rozmawiał Kamil Hoffmann, 10-12 maja 2002

Interia.pl, „Kulisy IV RP”, rozmawiał Marcin Ogdowski, 17 października 2007

Nasz Dziennik, „»Głębokie przechwycenie«, czyli medialny matrix”, rozmawiał Mariusz Bober, 10-11 stycznia 2009

Nasz Dziennik, „Dwa kroki do IV?”, 23-25 kwietnia 2011

Nasz Dziennik, „Poważnie rozważam hipotezę zamachu”, rozmawiał Mariusz Bober, 22-23 stycznia 2011

Nasz Dziennik, „Premier nie ufa nawet swojej »drużynie«”, rozmawiał Mariusz Kamieniecki, 21-22 listopada 2009

Nasz Dziennik, „Rekonstytucja polskości”, rozmawiał Mariusz Bober, 12 kwietnia 2011

Nasz Dziennik, „Tusk utrzymuje lukę w kontrwywiadzie”, rozmawiał Mariusz Bober, 6-7 marca 2010

Nasz Dziennik, „Związane ręce Komorowskiego”, rozmawiał Mariusz Bober, 18 czerwca 2010

Nasz Głos, „Niezbędny wstrząs kontrolowany”, rozmawiał Zdzisław Koryś, listopad 2004

Nasza Polska, „Strzelba Platformy, niepokój Michnika”, rozmawiał Roman Motoła, 17 kwietnia 2007

Nasza Polska, „Zamiast narzekać, czas tworzyć instytucje”, rozmawiał Roman Motoła, 27 stycznia 2009

Nasza służba, „Współczesny patriotyzm”, rozmawiała Anna Tokarska, 16-31 marca 2011

Niedziela, „Rozmawiajmy o Polsce”, rozmawiała Alicja Dołowska, 22-30 maja 2010

Nowa Trybuna Opolska – Magazyn, „Abolicja dla aferzystów?”, rozmawiał Maciej T. Nowak, 19-20 czerwca 2004

Nowe Państwo, „Czeka nas pozytywistyczna harówka”, rozmawiał Leszek Misiak, nr 3/2010

Polska. The Times, „Pisanie o Wałęsie to odwaga”, 15 czerwca 2008

Polskie Radio, „Platforma ofiarą obsesji”, rozmawiał Stanisław Żaryn, 3 stycznia 2008

Przewodnik Katolicki, „Lęk w tyle głowy”, rozmawiał Łukasz Kaźmierczak, 25 czerwca 2006

Region. Gazeta Polsko-Niemiecka, „Dyplomacja a tajne służby”, nr 1/2011

RMF FM, „Sprawa Wałęsy”, rozmawiał Konrad Piasecki, 27 maja 2008

Rzeczpospolita, „Bez dziedzictwa starych układów”, 15 października 2009

Rzeczpospolita, „Ciągniemy ogon państwa policyjnego”, 20 listopada 2007

Rzeczpospolita, „Demokracja w sieci”, 5 marca 2003

Rzeczpospolita, „Dwie wrażliwości, dwie Polski”, 15 kwietnia 2011

Rzeczpospolita, „Kaczyński potrzebował prania mózgu”, rozmawiała Joanna Lichocka, 30 października 2007

Rzeczpospolita, „Lustracja dla chóru”, współautor Radosław Sojak, 22 lutego 2005

Rzeczpospolita, „Lustracja w świecie hipokryzji”, 15 maja 2008

Rzeczpospolita, „Tajne służby i biznes”, rozmawiała Małgorzata Subotić, 23 lipca 2009

Rzeczpospolita, „Zdegradowane symbole”, 22 sierpnia 2005

Super Express, „Autorytet się skurczył”, rozmawiał Mirosław Skowron, 22 lipca 2011

Super Express, „Musimy kontrolować służby”, rozmawiał Tomasz Walczak, 20 kwietnia 2011

Super Express, „To był rok cudów Donalda”, 15-16 listopada 2008

Szomburg, Jan, Jak uszlachetnić nasze Polski, Gdańsk: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, 2010, s. 27-33

Tygodnik Solidarność, „Obudzono agentów śpiochów”, rozmawiał Krzysztof Świątek, 20 maja 2011

Tygodnik Solidarność, „Rozbicie układu”, rozmawiał Jerzy Pawlas, 2 marca 2007

Wprost, „Bezradność zaskórniaków”, 20 kwietnia 2008

Życie Warszawy, „Intelektualny rdzeń państwa”, 7 czerwca 2006

Indeks nazwisk

A

Andrew, Christopher

B

Bachman, Klaus

Balcerowicz, Leszek

Bartoszcze, Roman

Bartyzel, Jacek

Belka, Marek

Berger, Peter

Bieszyński, Robert

bin Laden, Osama

Blida, Barbara

Bondaryk, Krzysztof

Brochwicz, Wojciech

Butkiewicz, Tomasz

Buzek, Jerzy

C

Cenckiewicz, Sławomir

Chandra, Vikram

Chrostowski, Waldemar

Cichocki, Jacek

Cichocki, Marek

Cichy, Sławomir

Cimoszewicz, Włodzimierz

Cyrankiewicz, Józef

Czapiński, Janusz

Czarzasty, Włodzimierz

Czempiński, Gromosław

Czuchnowski, Wojciech

Czuma, Andrzej

Ć

Ćwiąkalski, Zbigniew

D

Dębski, Jacek

Di Pietro, Antonio

Dochnal, Marek

Domański, Henryk

Drzewiecki, Mirosław

Dukaczewski, Marek

Dunin, Kinga

Durkheim, Emile

E

Ekman, Paul

Engelking, Jerzy

F

Fedyszak-Radziejowska, Barbara

Foucault, Michel

G

Gargas, Anita

Giertych, Roman

Goebbels, Joseph

Gontarczyk, Piotr

Górski, Kazimierz

Grabarczyk, Cezary

Grad, Aleksander

Graś, Paweł

Gross, Jan Tomasz

Gudzowaty, Aleksander

Gyurcsány, Ferenc

H

Habermas, Jürgen

Hall, Katarzyna

Hanson, Jon

Hassner, Pierre

Hausner, Jerzy

J

Jakubowska, Aleksandra

Jan Paweł II

Janecki, Stanisław

Jaroszewicz, Piotr

Jaruzelski, Wojciech

Jędrzejko, Mariusz

K

Kaczmarek, Janusz

Kaczyński, Jarosław

Kaczyński, Lech

Kamiński, Mariusz

Kapuściński, Ryszard

Karp, Marek

Kirianow, Władimir

Kiszczak, Czesław

Klich, Bogdan

Kluska, Roman

Komorowski, Bronisław

Kopacz, Ewa

Kornatowski, Konrad

Koziej, Stanisław

Kozłowski, Krzysztof

Krasnodębski, Zdzisław

Krauze, Ryszard

Krośnicki, Jan

Król, Marcin

Kuczyński, Waldemar

Kukliński, Ryszard

Kulczyk, Henryk

Kulczyk, Jan

Kurtyka, Janusz

Kutz, Kazimierz

Kwaśniewski, Aleksander

Kwiatkowski, Robert

L

Legutko, Ryszard

Lepper, Andrzej

Lesiak, Jan

Liddell Hart, Basil

Lipiec, Tomasz

Luckmann, Thomas

Ł

Ławrow, Siergiej

Łętowska, Ewa

Łoś, Maria

Łuczak, Wojciech

M

Machcewicz, Paweł

Macierewicz, Antoni

Makowski, Aleksander

Małachowski, Aleksander

Marcinkiewicz, Kazimierz

Marczewski, Marian

Marody, Mirosława

Matyja, Rafał

Mazowiecki, Tadeusz

Mazur, Edward

Michnik, Adam

Miedwiediew, Dmitrij

Migalski, Marek

Milczanowski, Andrzej

Miller, Jerzy

Miller, Leszek

Miłosz, Czesław

Miodowicz, Konstanty

N

Niesiołowski, Stefan

Nizieński, Bogusław

Nowak, Andrzej

Nowek, Zbigniew

O

Olejniczak, Wojciech

Oleksy, Józef

Olewnik, Krzysztof

Olszewski, Jan

Onyszkiewicz, Janusz

Orwell, George

Osiecki, Jan

P

Palikot, Janusz

Pałubicki, Janusz

Pańko, Walerian

Papała, Marek

Pastusiak, Longin

Pawlak, Waldemar

Piechota, Jacek

Pitera, Julia

Podgórecki, Adam

Putin, Władimir

R

Rapaczyńska, Wanda

Rochefoucauld, François de la

Rogowski, Piotr

Rokita, Jan Maria

Romaszewski, Zbigniew

Rorty, Richard

Rosiewicz, Andrzej

Roth, Jürgen

Rusak, Tadeusz

Rydzyk, Tadeusz

Rymkiewicz, Jarosław Marek

Rywin, Lew

Rzepliński, Andrzej

S

Sawicka, Beata

Schetyna, Grzegorz

Schröder, Gerhard

Sekuła, Ireneusz

Sekuła, Mirosław

Siemiątkowski, Zbigniew

Sikorski, Radosław

Siwiec, Marek

Słonimski, Antoni

Smith, Keith C.

Smolar, Aleksander

Sojak, Radosław

Solorz-Żak, Zygmunt

Stajszczak, Mirosław

Stalin, Józef

Staniszkis, Jadwiga

Stasiński, Piotr

Subotić, Milan

Szarawarski, Andrzej

Szmajdziński, Jerzy

Szymborski, Tomasz

Ś

Środa, Magdalena

Święczkowski, Bogdan

T

Terlikowski, Tomasz

Tomaszewski, Janusz

Trietiakow, Siergiej

Tusk, Donald

Tymochowicz, Piotr

U

Ungier, Marek

Urban, Jerzy

Volkoff, Vladimir

W

Walendziak, Wiesław

Walter, Mariusz

Wałęsa, Lech

Wassermann, Zbigniew

Wieczerzak, Grzegorz

Wildstein, Bronisław

Wiszniewicz, Joanna

Wojtunik, Paweł

Wolwowicz, Piotr

Wołek, Artur

Wujec, Henryk

Wyszkowski, Krzysztof

Z

Zalewska, Luiza

Zeh, Juli

Ziemkiewicz, Rafał

Ziobro, Zbigniew

Zirajewski, Iwan

Zyzak, Paweł

Ż

Żakowski, Jacek

Żemek, Grzegorz

[27] Zob. wcześniejsze przypisy (np. nr 2), gdzie wskazałem, iż obecnie nie łączę poważniejszych nadziei ze zmianą ordynacji w tym kierunku – przyp. aut.

[28] Chodzi o silne trzęsienie ziemi i tsunami, które miało miejsce w marcu 2011 r. – przyp. aut.

[29] Pierwszą bodaj taką diagnozą była moja książka W uścisku tajnych służb: Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów: Antyk 1993 – przyp. aut.

[30] Empiryczną nieprawomocność takiej retoryki widać, gdy weźmie się pod uwagę podmiotową rolę „małych” narodów i organizmów politycznych: np. holenderskiego, szwajcarskiego, szwedzkiego, Luksemburga etc. – przyp. aut.

[31] Koncepcja profesorów Jerzego Hausnera i Mirosławy Marody z 2000 r. – przyp. aut.

[32] Z rozrzewnieniem wspominam tu wspaniałe dygresje śp. ministra Władysława Stasiaka, mego przełożonego w Kancelarii Prezydenta RP, którego akurat dalsza część tego zdania nie dotyczy – przyp. aut.

[33] Autorem koncepcji jałowego pluralizmu występującego w społeczeństwach postkomunistycznych jest amerykański analityk Thomas Carothers – przyp. aut.